Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Nieuws

Leonie Coppes

Fernande van Tets

Nederlandse universiteiten blijven samenwerken met Israëlische tech- en wapenbedrijven

Oekraïne

Grondrobots en drones: Oekraïne voert de oorlog van de toekomst

De ministers voor Buitenlandse Handel Sigrid Kaag (D66) en Liesje Schreinemacher (VVD) gaven tussen december 2018 en juli 2023 <a href="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/03/Export-VAE-ttv-PoD-29.11.18-14.7.23.pdf">dertig vergunningen</a> af voor de export van wapens naar de Verenigde Arabische Emiraten. Met de vergunningen week Kaag af van de regels die ze in 2018 zelf opstelde, ook wel <a href="https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2023/10/04/aanpassingen-wapenexportcontrolebeleid">presumption of denial</a> (PoD) genoemd. De Tweede Kamer werd onvoldoende over de export geïnformeerd.
Dit blijkt uit dataonderzoek van de redactie en interne documenten van het ministerie van Buitenlandse Zaken, verkregen na een beroep op de Wet Open Overheid. De exportbeperking, ingesteld in 2018, moest voorkomen dat Nederlandse bedrijven wapens aan de Emiraten, Saudi-Arabië of Turkije zouden leveren, die vervolgens in handen van strijdende partijen in de bloedige burgeroorlog in Jemen zouden kunnen vallen.
De Emiraten stonden bekend om het leveren van wapens aan strijdende groeperingen in Jemen en de van genocide betichte militie RSF in Soedan. Ook blokkeerden de Emiraten samen met Saoedi-Arabië en Egypte belangrijke havens in Jemen, waardoor voedsel, brandstof en medicijnen de hongerende bevolking niet konden bereiken.
Wapenexport vanuit Nederland mocht niet meer plaatsvinden, tenzij er zwaarwegende redenen waren om toch een vergunning te verlenen. Het ministerie maakte op de momenten van levering nooit duidelijk wat deze zwaarwegende argumenten vóór levering waren. Eerdere ministers voor Buitenlandse Handel verleenden ook al exportvergunningen voor de Emiraten, terwijl er een wrede burgeroorlog gaande was. Kaag verzwaarde als enige bewindspersoon voor Buitenlandse Handel de exportregels. Desondanks maakte ze, terwijl de burgeroorlog voortduurde en schendingen alomtegenwoordig waren, meermaals een uitzondering op die regel.
<h5>Patrouilleschepen</h5>
Voor de zeeblokkade van Jemen werd onder meer gebruikgemaakt van twee door Nederland geleverde patrouilleschepen. De vergunning hiervoor werd al in 2017 verleend door haar voorganger Lilianne Ploumen (PvdA).
<blockquote>Ondanks de verzwaarde regels kende het ministerie dertig vergunningen voor wapenexport toe</blockquote>
Dataonderzoek van de redactie in de openbare exportrapportage laat zien dat het ministerie ondanks de verzwaarde regels dertig vergunningen voor wapenexport naar de golfstaat toekende, met een gezamenlijke waarde van 34,5 miljoen euro.
Zo stemde Kaag in maart 2019 in met de export van zogeheten simulatiesoftware ter waarde van 3 miljoen euro. Hiermee kunnen gevechtsscenario&#8217;s worden nagebootst ter voorbereiding op militaire operaties. In 2021 keurde Kaag de export van delen van radarsystemen en geleide projectielen goed, ter waarde van meer dan 10 miljoen euro. Haar opvolger Schreinemacher zette haar handtekening een jaar later onder exportvergunningen ter waarde van 16 miljoen euro voor delen van lanceerinrichtingen en radarsystemen.
<h5>Schending van mensenrechten</h5>
Bij risico’s op mensenrechtenschendingen mogen wapens simpelweg niet worden geëxporteerd, zegt León Castellanos-Jankiewicz, jurist aan het Asser Instituut voor internationaal recht, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Het is daarnaast verboden te exporteren naar landen die de wapens kunnen doorvoeren naar dubieuze regimes. Desondanks levert Nederland nog steeds wapens aan de Emiraten.
Het ministerie van Buitenlandse Zaken zegt in een reactie met het PoD-beleid in te zetten op het voorkomen van offensieve, ongewenste inzet van Nederlandse militaire goederen in Jemen. Het kabinet wilde niet per definitie defensieve goederen weigeren, bijvoorbeeld voor afweer van inkomende projectielen op zee. Maar het internationaal recht maakt geen onderscheid tussen offensieve en defensieve wapens, zegt Castellanos-Jankiewicz. Desondanks gingen er ook wapens van meer defensieve aard – radars voor de marine, kabels voor sonarsystemen, delen van vaartuigen, camera’s, delen van geleide projectielen, laser rangefinders en radarsystemen – tijdens de burgeroorlog in Jemen naar de Emiraten.
<blockquote>‘De regering zei niet meer te zullen exporteren naar een land vanwege mensenrechtenschendingen, maar maakte het alsnog mogelijk’</blockquote>
Uit de opgevraagde stukken wordt duidelijk dat Kaags ambtenaren ondanks vastgestelde risico’s toch adviseerden vergunningen goed te keuren. De marineblokkade van Jemen door de Emiraten, Saudi-Arabië en Egypte was voor Kaag <a href="https://www.government.nl/documents/reports/2020/09/04/dutch-arms-export-policy-in-2019?utm_source=chatgpt.com">een belangrijke reden</a> om verzwaarde regels in te voeren. De adviseurs zagen weliswaar dat de goederen ‘in theorie’ konden bijdragen aan de schendingen, maar het verband tussen de export en mensenrechtenschendingen was volgens hen ‘dusdanig indirect’ dat ‘de goederen vanwege hun aard niet kunnen worden ingezet’ bij zulke schendingen.
Ook constateerden Kaags adviseurs dat de Emiraten internationale verdragen onvoldoende naleefden. Toch luidde het advies aan de minister: goedkeuren. ‘Zo ging het keer op keer’, zegt wapenhandelexpert Mark Akkerman van Stop Wapenhandel. ‘De regering zei niet meer te zullen exporteren naar een land vanwege mensenrechtenschendingen, waarna aan alle kanten geschaafd werd aan de regels om export alsnog mogelijk te maken. Zo gaat het tot op de dag van vandaag.’
<h5>Economische belangen</h5>
Het ministerie laat in een reactie weten dat de minister ‘erkent dat er in de periode van de vergunningverleningen grove mensenrechtenschendingen plaatsvonden in Jemen, waar de VAE betrokkenheid bij kende.’ Ook geeft het ministerie aan: ‘Bij zeer specifieke gevallen is volgens het ministerie geadviseerd om negatieve toetsing aan het PoD-beleid niet doorslaggevend te laten zijn in de eindbeoordeling van een vergunningaanvraag’.
<blockquote>Economische belangen winnen steevast van mensenrechten</blockquote>
Economische belangen winnen het volgens wapenexpert Akkerman steevast van mensenrechten. ‘De redenering is telkens dat de relatie van de overheid en bedrijven met andere landen belangrijk is. Maar dat mag geen doorslaggevende reden zijn om te exporteren.’ Toch blijkt uit de adviezen aan de minister: ‘bij positieve beoordeling’ is de ‘kans op vervolgorders’ voor Nederlandse wapenbedrijven ‘aanzienlijk’. Hoewel de namen van de bedrijven en bijbehorende bedragen van transacties in de adviezen zijn weggelakt, is in elke nota het economische belang als pijler opgenomen.
<h5>Via de Emiraten naar Soedan</h5>
In juli 2023 hief minister Schreinemacher de verzwaarde exportregels voor de Emiraten en Saoedi-Arabië op. Ze wilde dat Nederland toetrad tot het Verdrag van Aken, waardoor onderdelen zonder vergunning uit Nederland naar Duitsland, Frankrijk en Spanje geëxporteerd mogen worden. Experts vreesden dat de Nederlandse export vrijer zou worden, want Frankrijk en Duitsland staan erom bekend soepel met exportcontroles om te springen.
Pas in 2025 informeerde het kabinet de Tweede Kamer over de reden waarom de verzwaarde exportregels waren afgeschaft. ‘De presumption of denial [kon] tot de ongewenste situatie leiden dat ook transacties die niet duidelijk in verband konden worden gebracht met Syrië en Jemen, maar tegemoet kwamen aan een legitieme veiligheidsbehoefte van eindgebruikers, moesten worden afgewezen’, schreef het kabinet.

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
 <div class="teaser__content__container">
 <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
 
 <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
 </div>

 <div class="teaser__btn__container">
 <div class="teaser__btn">
 <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
 href="/service/nieuwsbrieven"
 data-ga-category="banner-newsletter-button" 
 data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
 data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
 </div>
 </div>
</div>
Na de opheffing van de PoD-regels begint de oorlog in Soedan. De omvang van de humanitaire crisis in dat land is gigantisch. Miljoenen mensen slaan op de vlucht en duizenden mensen worden de dood in gejaagd. De Emiraten leveren wapens, voertuigen en huurlingen aan paramilitairen van de strijdende Soedanese militie RSF. Zo onthulde <a href="https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/11/sudan-french-manufactured-weapons-system-identified-in-conflict-new-investigation/">Amnesty International</a> dat Franse militaire technologie in door de Emiraten geproduceerde RSF-pantservoertuigen waren beland na export naar de Verenigde Arabische Emiraten. De militie wordt door mensenrechtenorganisaties en VN-experts beschuldigd van oorlogsmisdaden en genocide.
Experts stellen dat ook omleiding vanuit Nederland niet kan worden uitgesloten. Ook anno 2026 exporteert Nederland onverminderd, en zonder verzwaarde controles, wapens naar de Emiraten.

Nederland exporteerde wapens in strijd met eigen regels

Onderzoek

Olivia den Hollander

Stijn Peeters

Hoe de ‘D66-rechter’ mainstream werd

Reportage

‘Meisjes vapen nu samen in een wc-hokje op school’, zegt Lola (14). Ze gaat naar een vrije school in Amsterdam. ‘We mogen op school niet meer op onze telefoons zitten, dus doen we dat in de wc. En daar vapen de meisjes ook. Lege vapes gooien ze in het plafond door een plaat aan de kant te schuiven,’ zegt ze. ‘Ik denk dat er in het plafond wel twintig vapes liggen.’ 
Sinds afgelopen januari geldt <a href="https://www.nvwa.nl/onderwerpen/vapes-en-e-sigaretten/verbod-op-vapes-met-een-smaakje">een smaakjesverbod</a> voor vapes. E-sigaretten met smaken als mango en watermeloen mogen niet meer verkocht worden. Het verbod zou jaren geleden al in werking moeten zijn getreden, maar lobbyorganisaties van de tabaksindustrie wisten de instelling van het verbod uit te stellen. Inmiddels moet het smaakjesverbod de populariteit van vapes onder jongeren terugdringen en hen tegen gezondheidsschade beschermen.
Maar jongeren hebben niet het idee dat dit werkt. The Investigative Desk sprak in de loop van het jaar met diverse jongeren in het hele land. Merel (17) uit Utrecht en Laura (17) uit Haarlem zien nog steeds veel jongeren om hen heen vapes gebruiken. ‘Ik ben ongeveer de enige op school die niet vapet,’ zegt Merel. Laura knikt instemmend. ‘Echt iedereen doet het, van jong tot oud, jongen of meisje.’
Vooral jongere kinderen vapen, later stappen jongeren over op sigaretten, vertelt Laura. ‘Bij mij in het jaar vapete eerst ook iedereen, maar ze zijn dit schooljaar allemaal overgestapt op roken.’ Haar vriendin Merel knikt. Sommigen vapen nog naast het roken. ‘Op feestjes wisselen ze roken en vapen af.’
<h5>nicotinezout</h5>
Jongerencoach Robin van Wieringen werkt op scholen met alle opleidingsniveaus, in dorpen en steden in Zuid-Holland. De afgelopen jaren is het gebruik van vapes enorm toegenomen, en dat is volgens Van Wieringen nog niet bepaald veranderd. ‘Sterker nog, het is door het smaakjesverbod veel lucratiever geworden voor jongeren om vapes te verkopen.’ De online verkoop floreert sinds het verdwijnen van verkoop uit winkels. Terwijl de maatregel juist de vapeverkoop, vanwege de gezondheidseffecten, van de markt zou moeten weren. 
<blockquote>De meeste e-sigaretvloeistoffen bevatten nicotinezouten, een soort nicotine die makkelijker te inhaleren is.</blockquote>
Vapen is niet gezond. De damp van een e-sigaret bevat, net als tabaksrook, schadelijke stoffen, schrijft het <a href="https://www.rivm.nl/tabak/producten/wat-is-een-e-sigaret%23:~:text=het%2520verslavende%2520nicotine.-,Gezondheidsrisico's,vaak%2520dat%2520zij%2520hoestklachten%2520hebben.">RIVM</a>. De meeste e-sigaretvloeistoffen bevatten nicotinezouten, een soort nicotine die makkelijker te inhaleren is. Bovendien is het verslavender dan de nicotine in tabakssigaretten. In de damp van e-sigaretten zitten daarnaast giftige en kankerverwekkende stoffen. De blootstelling aan nicotine kan de aanleg van verbindingen in de hersenen van jongeren verstoren. Als die verbindingen uitblijven, kan dat op latere leeftijd leiden tot concentratieproblemen of het ontwikkelen van een depressie. 
<h5>Snapchatdealers</h5>
Nora (13) gaat naar een montessorischool in de Amsterdamse wijk De Pijp. ‘Tijdens het omkleden bij gym vroeg laatst een meisje uit mijn klas, terwijl ze een vape uit haar gymbroek haalde, aan een ander meisje of ze ook een vape had. Zij haalde vervolgens ook twee vapes tevoorschijn. Twee vapes met twee verschillende smaakjes.’ Ze haalt verbaasd haar schouders op: ‘Hoe komen ze daar in godsnaam aan?’
The Investigative Desk deed daar vorig jaar onderzoek naar en <a href="https://www.vn.nl/snapchat-dealers/?token=Q0xienlGS01Ub2V5RzBoRFhGMEFrR3JxL0lKdmJPSDVWZUVsRVFIdExXMD0">ontdekte</a> hoe minderjarigen hun smartphone gebruiken om e-sigaretten buiten de reguliere paden te kopen en verkopen. Zo kreeg de 17-jarige Tiktokinfluencer Jacey van Aarle ongeveer twee keer per week verzoeken van Snapchataccounts als &#8216;Shelovesvapes&#8217;, &#8216;Vapeskoning&#8217; en &#8216;Vapedebestevannl&#8217;. Of hij voor vijftig euro in een video hun e-sigaret wilde promoten.
‘Vapeverkopers zoeken influencers op Instagram en TikTok en benaderen ze via Snapchat’, legde Jacey uit. ‘Dat is toch wat anoniemer.’ Ook een vapedealer uit Tiel vertelde met TikTok en Snapchat te werken: TikTok voor het enorme bereik dat het platform biedt, Snapchat voor de anonimiteit. Op Snapchat kun je namelijk foto’s en video’s (snaps) naar elkaar sturen, zonder dat die voor buitenstaanders te zien zijn. De snaps kunnen maar één keer geopend worden, daarna verdwijnen ze automatisch. 
Op zijn TikTokaccount post de vapedealer een video van zijn stash: een rij doosjes met kleurige vapes. In beeld verschijnt een tekst: ‘Puff bar plus 800 puffs! 10 euro. Smaken: aardbeienijs, cool mint, blue razz lemonade. In de caption van de video staat: ‘voeg Snapchat toe,’ met daarachter zijn Snapchatgebruikersnaam. Eenmaal op Snapchat toegevoegd kun je via de chatfunctie de vapedealer berichten. Voor een 17-jarige dealer uit Nijmegen is het met vijftig euro per week een leuk zakcentje. Kinderen kopen er een vanaf een paar euro, tot een paar tientjes, afhankelijk van de hoeveelheid hijsjes die een vape geeft.
‘De eersteklassers worden nu ook steeds meer geinfluenced,’ zegt Lola over de kinderen in de lagere klassen. Leeftijdgenootjes of oudere kinderen die vapes verkopen, zetten stories met aanbiedingen op hun Snapchat of Instagram. ‘Je stuurt ze een berichtje en dan heb je zo een vape geregeld.’
<h5>De onderbouw vapet, de bovenbouw rookt</h5>
In 2023 gebruikte een op de tien 12- tot 14-jarigen een e-sigaret, zo blijkt uit onderzoek van het Trimbos-instituut van oktober vorig jaar. Bij 15- tot 17-jarigen is dit zelfs bijna een op de vier. En dat terwijl maar vier procent van de volwassenen regelmatig een e-sigaret gebruikt.
Iets meer dan 70 procent van de jongeren die maandelijks een e-sigaret gebruiken, rookt ook maandelijks sigaretten. Naast het toenemende aantal vapende jongeren rookt nog altijd ruim vijf procent van de 12- tot 14-jarigen maandelijks een sigaret. Onder de 15- tot 17-jarigen is dat 17 procent.
<blockquote>‘Alle eersteklassers die ik ken, vapen al.’ </blockquote>
In sommige regio’s zullen deze cijfers beduidend hoger zijn, merkt tabaksexpert Esther Croes van het Trimbos-instituut op. ‘Het is bovendien lastig om representatieve cijfers te verzamelen, want het is de vraag of jongeren echt eerlijk antwoorden op multiplechoicevragen over vapen waarvan ze weten dat ‘gebruik ik niet’ het gewenste antwoord is.’
Jongerencoach Van Wieringen ziet zelfs al kinderen uit groep 7 en 8 vapes gebruiken. ‘Vervolgens komen ze op de middelbare school en daar komen ze in aanraking met vapende schoolgenootjes. Soms geven oudere kinderen ze gratis vapes.’ 
‘De laatste tijd beginnen kinderen op hele jonge leeftijd,’ zegt Lola. ‘Alle eersteklassers die ik ken, vapen al.’ Schoolgenoten gaan volgens haar vooral vapen als hun vrienden het ook doen. Degenen die nooit hebben gevaped, beginnen bij de anderen in de wc-hokjes.’
<h5>Moeilijk te handhaven</h5>
De handhaving door de NVWA focuste in eerste instantie op controle van grote importeurs en distributeurs. Sinds januari inspecteert de autoriteit ook winkeliers die alsnog vapes met smaakjes verkopen en beboet deze bij een overtreding. Zo controleerde de handhaver de afgelopen jaren verkopers door 17-jarige testkopers in te zetten. Meer dan 850 winkeliers verkochten aan minderjarigen. I<a href="https://www.politie.nl/nieuws/2024/juni/4/03-aanhouding-vape-dealer.html">n juni </a>dit jaar wist de politie in samenwerking met de NVWA een 25-jarige man aan te houden in Amersfoort. Hij werd betrapt op het verkopen van vapes aan minderjarigen. In zijn huis troffen ze 700 vapes aan, sommigen met 3500 puffs, ter waarde van 13.000 euro.
De NVWA houdt ook webshops en sociale media in de gaten. ‘Wanneer wij op social media een post tegenkomen waarin vapes worden aangeboden, wordt het platform verzocht ze te verwijderen,’ zegt een woordvoerder. Sinds het smaakjesverbod is ingegaan, zijn <a href="https://www.nvwa.nl/nieuws-en-media/nieuws/2024/04/23/nvwa-weert-miljoenen-vapes-met-smaakjes-van-nederlandse-markt">zo&#8217;n 950 posts</a> op verkoopplatformen en sociale media verwijderd. Het is moeilijk te zeggen hoeveel posts er online rondgaan. ‘We weten natuurlijk niet wat wij niet zien,’ aldus een woordvoerder.
Heeft dat zin? ‘De handhaving van het smaakjesverbod is een probleem’, zegt Martin Buijsen, hoogleraar gezondheidsrecht aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. ‘Het is veel te veel voor de NVWA om te controleren en in het geval van een buitenlands bedrijf is het zelfs onmogelijk het te beboeten.’
Bovendien moet een inspecteur van de NVWA de overtreding met eigen ogen zien gebeuren. Veel verkoop vindt als gezegd plaats door scholieren zelf, via social media. Controle op socialemediakanalen is ingewikkeld, niet alleen omdat de aantallen online advertenties enorm zijn maar ook omdat de meeste vapevideo’s onzichtbaar blijven voor zoekmachines.
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is bezig met het uitbreiden van de bevoegdheden voor de NVWA. Ook wordt bekeken of de boetes omhoog kunnen. Boetes voor het overtreden van het smaakjesverbod kunnen momenteel oplopen tot 4500 euro per merk vapes, met een maximum van 22.500 euro aan boetes per keer, vertelt de woordvoerder van de NVWA.
<h5>Druppel op een gloeiende plaat </h5>
Is het smaakjesverbod dan een druppel op een gloeiende plaat? Volgens hoogleraar Buijsen heeft het best effect. ‘Sommige ondernemers zullen afwegen wat de pakkans is en mogelijk stoppen, andere verkopers zullen niet meer online durven verkopen. Een smaakjesverbod is beter dan helemaal niets doen.’
Trimbosonderzoeker Croes is het daarmee eens. ‘Het is echter nog te vroeg om de effecten van het smaakjesverbod te meten. Als ik om me heen kijk, zie ik geen afname van het aantal vapende jongeren.’ Ze denkt niettemin dat het verbod een duidelijke boodschap afgeeft: &#8216;Vapen helpt jongeren niet bij het stoppen met roken en het is simpelweg een ongezond product.’
<blockquote> ‘Veel scholieren raken door groepsdruk verslaafd en vapen de hele dag door. In de bus, op straat, in de supermarkt.’</blockquote>
Een zwaarder middel, een algemeen verbod op vapes, lost volgens hoogleraar Buijsen het probleem niet op. Bovendien is dat niet zomaar te realiseren: de Nederlandse vaperegels vallen onder de Europese tabaksproductenrichtlijn en Europese landen kunnen niet zelfstandig besluiten om de vape te verbieden. Nederland deed hiertoe onlangs nog een poging, toen het samen met elf andere Europese landen opriep tot een Europees verbod op smaakjes in nicotineproducten.
Het is niet te voorkomen dat vapes uit buurlanden worden gehaald zolang ze daar niet ook verboden worden, zegt Buijsen. ‘We moeten nu vooral inzetten op het weerbaarder maken van jongeren tegen verslavende middelen.’
Ondanks de verwoede pogingen van de overheid zien jongeren hun schoolgenoten niet snel stoppen met vapen. ‘De sociale druk is groot, kinderen willen niet buiten de boot vallen,’ zegt Merel. ‘Veel scholieren raken door groepsdruk verslaafd en vapen de hele dag door. In de bus, op straat, in de supermarkt. Overal en de hele tijd.’
<div class="info-box">
De jongeren wilden vanwege hun leeftijd niet met eigen voor- en achternaam in het artikel. In dit artikel zijn daarom fictieve namen gebruikt. De volledige namen van de jongeren zijn bekend bij de redactie. 
</div>
<div class="info-box">
The Investigative Desk is een groep gespecialiseerde onderzoeksjournalisten. Zij financieren hun werk met donaties, subsidies, beurzen en honoraria. Meer informatie is te vinden op de website <a href="http://www.investigativedesk.com">www.investigativedesk.com</a>. De geldgevers hebben geen rol in of inhoudelijke zeggenschap over de onderzoeken en publicaties.
</div>

Heeft het smaakjesverbod voor vapes effect?