Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Oorlog in Iran

<p>De Verenigde Staten beschikken over een ongekende macht om overal ter wereld militaire aanvallen uit te voeren, zware invoerheffingen en sancties op te leggen, en (samen met bondgenoten) straffen uit te delen die tot ver buiten de eigen grenzen voelbaar zijn. Slechts weinig staten beschikken over zoveel middelen om druk uit te oefenen, en nog minder landen hebben via particuliere bedrijven, buitenlandse regeringen en de netwerken van de wereldeconomie zo’n omvangrijke invloed opgebouwd.</p>
<p>Maar het is kostbaar om deze machtsinstrumenten in stand te houden. Ze zijn afhankelijk van het behoud van de internationale orde waarvan de Verenigde Staten zelf profiteren. Militair geweld kost mensenlevens, geld en politieke legitimiteit. Invoerheffingen en financiële sancties moedigen landen bovendien aan om alternatieve handelsroutes en betalingssystemen te ontwikkelen. Ook de bondgenootschappen die de Amerikaanse druk versterken, kunnen spanningen veroorzaken over wie de lasten moet dragen.</p>
<p>Niemand twijfelt eraan dat de Verenigde Staten in staat zijn de druk op Iran verder op te voeren. De echte vraag is of het benutten van die machtspositie het risico waard is als daardoor juist de internationale orde wordt verzwakt die de Amerikaanse invloed wereldwijd mogelijk maakt.</p>
<div class="content-bordered">
<div class="info-box">
<h5>Experts over wereldpolitiek</h5>
<p>Elke week publiceren we een opiniestuk van een expert in de wereldpolitiek. Met deze keer: Carla Norrlöf, Zweeds-Ethiopisch politicoloog en hoogleraar Politicologie aan de Universiteit van Toronto. Ze is auteur van onder meer het boek <em>America&#8217;s Global Advantage: US Hegemony and International Cooperation </em>(2010).</p>
</div>
<h5>Kwetsbare kabels</h5>
<p>Iran beschikt daarentegen over beperkte militaire en economische middelen, en heeft weinig bondgenoten. Toch biedt de geografie het land iets wat de Amerikaanse vorm van macht zelden kan bieden: de mogelijkheid om anderen kosten op te leggen én daar tegelijkertijd inkomsten uit te halen. De Islamitische Revolutionaire Garde heeft eerder al geprobeerd schepen die door de Straat van Hormuz varen te laten betalen, waardoor de doorgang zelf een bron van inkomsten werd.</p>
<p>Nu hebben Iraanse functionarissen en staat gelieerde media ook het idee geopperd om heffingen te vragen voor de onderzeese kabels die door hetzelfde zeegebied lopen.</p>
</div>
<p>Iran dreigt niet alleen de wereldwijde datastromen te verstoren, maar richt zich ook op een belangrijke kwetsbaarheid van de private sector. Grote Amerikaanse technologiebedrijven zoals Amazon, Google, Meta en Microsoft zijn namelijk sterk verweven met de Amerikaanse staat, terwijl hun cloud-platforms en datacenters afhankelijk zijn van onderzeese kabelverbindingen.</p>
<blockquote><p>De Iraanse strategie speelt in op het verschil tussen de digitale economie en haar zwakke plekken</p></blockquote>
<p>Iran beschouwt zijn geografische ligging daarbij niet alleen als een strategisch knelpunt, maar ook als een mogelijke bron van inkomsten. Het land probeert de logica van de Straat van Hormuz uit te breiden van olietankers naar digitale infrastructuur en andere sectoren. Niet alleen rederijen zijn daardoor kwetsbaar voor de controle over deze zeestraat, volgens deze strategie zouden ook eigenaren van internetkabels, cloud-bedrijven en technologie-platforms onder vergelijkbare druk kunnen komen te staan.</p>
<p>De geopolitieke logica hierachter wordt duidelijk zodra je kijkt naar de kaart van de onderzeese internetkabels. Kabelsystemen in de buurt van Iran, zoals FALCON, Kuwait-Iran en UAE-Iran, lopen door de Perzische Golf en langs de Straat van Hormuz. Daardoor bevindt belangrijke digitale infrastructuur zich in hetzelfde omstreden gebied als olietankers en patrouilleschepen van de marine.</p>
<p>De geografie speelt hierin een cruciale rol, omdat de kabels niet worden belast op de plekken waar data worden gebruikt, maar juist daar waar de infrastructuur kwetsbaar is en kan worden bedreigd. De bedrijven die het meest geraakt zouden worden zijn weliswaar Amerikaans, maar hun kwetsbaarheid ligt niet in Silicon Valley of Seattle. Die bevindt zich juist op lokale knooppunten: binnen territoriale wateren en in smalle zeestraten waar staten hun toestemming of controle als drukmiddel kunnen inzetten.</p>
<p>De Iraanse strategie speelt precies in op dat verschil tussen de digitale economie (die internationaal georganiseerd is) en haar zwakke plekken, die juist sterk lokaal bepaald blijven.</p>
<p>Deze vorm van macht verschilt sterk van het klassieke model uit de twintigste eeuw, dat draaide om het bezit van olievelden, mineralen, land, havens of financiële infrastructuur. Iran lijkt te beseffen dat het niet noodzakelijkerwijs eigenaar hoeft te zijn van een cruciale goederen- of datastroom om er voordeel uit te kunnen halen. Het land hoeft die stroom slechts op één strategisch punt te kunnen bedreigen of controleren.</p>
<h5>Wie heeft de touwtjes in handen?</h5>
<p>Onderzeese kabels maken duidelijk hoe fysiek en tastbaar de digitale wereld in werkelijkheid is. Onderzeese netwerken zijn geen onzichtbare leidingen, en de ‘cloud’ lijkt in feite helemaal niet op een wolk. De cloud rust letterlijk op de zeebodem. Datastromen zijn afhankelijk van concrete aanlandingspunten (waar de kabels aan land komen, red.), schepen die reparaties moeten uitvoeren, vergunningen en veiligheidsgaranties.</p>
<p>Juist die fysieke afhankelijkheid maakt onderzeese kabels tot aantrekkelijke doelwitten in moderne conflicten. Zelfs tijdelijke beschadigingen kunnen al grote economische, militaire en financiële gevolgen hebben.</p>
<blockquote><p>De toegang is niet meer een recht, maar een voorwaardelijk privilege</p></blockquote>
<p>De Straat van Hormuz is niet langer simpelweg open of gesloten. Sommige schepen kunnen er nog steeds doorheen, maar vaak pas nadat er allerlei afspraken met Iran zijn gemaakt. De toegang wordt daarmee niet meer behandeld als een vanzelfsprekend recht, maar als een voorwaardelijk privilege. Onderzeese kabels lijken nu de volgende test te worden voor de vraag hoever Iran deze logica kan uitbreiden. Daarvoor hoeft het land de Verenigde Staten niet militair te verslaan of de wereldwijde energie- en datastromen volledig stil te leggen.</p>
<p>Om succesvol te zijn, hoeft Iran alleen maar voldoende onzekerheid rond die stromen te creëren, zodat voorspelbaarheid zelf een prijs krijgt.</p>
<p class="p1">
<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div></p>
<h5>Betalen</h5>
<p>De regering-Trump zal waarschijnlijk proberen het voor Iran moeilijker te maken om zulke inkomsten te genereren. Dat kan door Iraanse tol claims al vroeg aan te vechten, voordat ze als legitiem worden gezien, door samen te werken met verzekeraars en Golfstaten voordat paniek de prijzen opdrijft, en door ervoor te zorgen dat kabelreparaties niet als drukmiddel kunnen worden ingezet.</p>
<p>Op de langere termijn zouden de Verenigde Staten hun weerbaarheid kunnen vergroten door meer kabelroutes, extra aanlandingspunten en grotere reparatiecapaciteit te ontwikkelen. Daarmee zou de afhankelijkheid van één strategische doorgang nabij vijandige staten afnemen. Het doel is daarbij niet alleen om de Straat van Hormuz open te houden, maar vooral om onzekerheid minder winstgevend te maken.</p>
<p>Het voorstel om heffingen op onderzeese kabels in te voeren zal misschien nooit uitgroeien tot uitvoerbaar beleid. Toch laat het duidelijk zien welke ambitie Iran nastreeft binnen zijn beperkte mogelijkheden. Militaire en economische drukmaatregelen kosten normaal gesproken zowel degene die de druk uitoefent als het doelwit geld. Iran zoekt juist naar een strategie die de tegenstander geld kost én tegelijkertijd inkomsten oplevert voor Iran zelf.</p>
<p>Hoewel Iran niet kan concurreren met de militaire en financiële macht van de Verenigde Staten, kan het zijn geografische positie nog steeds gebruiken om de wereld te laten betalen voor het vermijden van escalatie of oorlog.</p>
<div class="info-box">
<p>Dit verhaal verscheen eerder in het Engels bij Project Syndicate. Vertaling: Menno Grootveld.</p>
</div>


Carla Norrlöf

Iran buit zijn strategische voordeel maximaal uit