Essay / De erfenis van een fenomeen
Anne Frank kwam er bij ons thuis niet in. Haar dagboek kochten we niet, haar achterhuis lieten we links liggen: dat was iets voor toeristen. Ondertus­sen ontwikkelde zij zich tot &#8216;fenomeen&#8217;, zoals David Barnouw haar noemt in zijn recent verschenen boek Het fenomeen Anne Frank. Het Achterhuis van Anne Frank werd bewerkt voor film, toneel, musical. Anne stond met Joseph Goebbels op het podium, haar boek werd verstript en haar kastanjeboom sneuvelde. Ze werd opgenomen in de nationale Canon en eindigde ver achter Pim Fortuyn maar nog net voor Rembrandt als achtste bij de verkiezing van de Grootste Nederlander &#8211; al was ze bijna geschrapt als niet-Nederlands. En D66&#8217;er Thom de Graaf citeerde haar om te waarschuwen tegen het Fortuynistische gevaar. Ze dook ook op bij collega-schrijvers: eerst in The Ghost Writer van Philip Roth en recent in het werk van twee jongere Joods-Amerikaanse auteurs: Shalom Auslander en Nathan Englander. In het boek van de eerste, Hope: A Tragedy, heeft ze een hoofdrol. In de verhalenbundel What We Talk About When We Talk About Anne Frank van Na­than Englander is het thema de aloude vraag &#8216;bij wie zou ik kunnen onderduiken&#8217;. Het titelverhaal is een hilarische versie van die sinds 40-45 populaire en ook wel een beetje achterhaalde lakmoesproef. Een chassidische Jood met baard en hoed blijkt daarbij voor zijn eigen echtgenote, nadat ze zich hem met de nodige moeite heeft proberen voor te stellen als niet-Jood, het minst veilige toevluchtsoord. De Anne Frank in de boektitel lijkt hier, zoals wel vaker, vooral een kwestie van marketing.
Speling van het lot
Voor mijn vader was Anne Frank geen fenomeen of literatuur, maar een van zijn vermoorde klasgenootjes van het Joods Lyceum. Hij had het niet graag over haar en je vroeg dan niet door. Zijn eigen onderduiktijd leverde tenslotte al genoeg spannende oorlogsverhalen op, nog met een gelukkig einde ook. De nazi&#8217;s werden in die familieverhalen om de tuin geleid door ze af te blaffen zoals ze het van hun meerderen gewend waren. Mijn vaders achterhuis was een pottenbakkerij waar onderduikers op zolder zaten en waar de lokale ondergrondse bijeenkwam op initiatief van de man die later mijn grootvader zou worden. Ze hielden er schietoefeningen op de turfzolder en mijn opa wordt in het boek Andere Achterhuizen beschreven als &#8216;een gedreven mens met een onwrikbaar geloof&#8217; die tegen &#8216;zijn&#8217; onderduikers placht te zeggen: &#8216;Wij hebben een muur om ons huis en daar komt niemand door.&#8217; Dat bleek geen loze belofte, al scheelde het soms weinig. 
Logisch dat mijn vader, een man die het leven graag naar zijn hand zette, er niet graag bij stil stond dat zijn overleven gebaseerd was op een speling van het lot. Anders dan Anne Frank en heel veel anderen werd hij niet verraden. De razzia&#8217;s kwamen net niet tot aan zijn onderduikadres. Mijn opa keerde op tijd zijn met oranje armbanden beladen motorfiets toen bleek dat Dolle Dinsdag toch echt wat vroeg was om de bevrijding te vieren. En de zogenaamd verborgen maar behoorlijk zichtbare kast waar je je bij huiszoekingen kon verstoppen, hoefde nooit te worden getest.
Deken van adoratie
Bij zijn terughoudendheid speelden misschien ook andere herinneringen een rol. Hij gaf Anne, bleek toen we haar boek uiteindelijk lazen, ooit een &#8216;hypermoderne&#8217; broche. Dat noteerde ze in haar Verhaaltjes, en gebeurtenissen uit het Achterhuis, waarin ze schreef over de tijden dat ze nog &#8216;in het gewone leven&#8217; stond: &#8216;Dat éne jaar Lyceum was voor mij iets heerlijks.&#8217; Weet je nog, schrijft ze, &#8216;toen ik op een middag uit de stad thuis kwam en er een pakje in de bus lag &#8220;d&#8217;un ami. R.&#8221; Het kon van geen ander dan Rob Cohen zijn.&#8217; Anne was toen gewoon een van de dertig pubers in klas 1L2 van het Joods Lyceum. Ook als slachtoffer van de nazi&#8217;s was ze niet echt uitzonderlijk: zeventien van de dertig kinderen uit 1L2 zijn vermoord in Sobi­bor, Auschwitz en Bergen-Belsen. Natuurlijk moeten we ons Anne Frank blijven herinneren, vond ook mijn vader. Maar dat gold net zo goed voor die andere zestien vermoorde oud-klasgenoten en voor de rest van de bijna achttienduizend door nazi&#8217;s vermoorde Nederlandse kinderen. Miep Gompes-Lobatto &#8211; ook een oud-klasgenote &#8211; waarschuwde in Absent, het boek over het Joods Lyceum Amsterdam 1941-1943, tegen de &#8216;deken van adoratie voor dat dagboek&#8217;: &#8216;Ik ben zo bang dat het straks alleen over Anne gaat. Al die andere kinderen zijn net zo belangrijk. Er zijn zelfs kinderen waar niemand meer iets over weet.&#8217;
Vervelend jongetje
Die verering van Anne Frank stond mijn vader tegen, hij moest ook weinig hebben van de &#8216;ik was bevriend met Anne&#8217;-boeken en -verhalen, waarvan dit artikel trouwens ook een voorbeeld is. Achteraf is de verleiding nu eenmaal groot om in alles wat met Anne verband hield iets bijzonders te zien. Bijvoorbeeld dat mijn vader en zij elkaar brieven schreven: &#8216;Weet je nog? Hoe Rob Cohen en Anne Frank een drukke briefwisseling hadden, toen Rob in het ziekenhuis lag?&#8217; En dat hij volgens Anne eerst een aanbidder was en dus oké, terwijl ze later haar mening bijstelde: &#8216;Rob Cohen was ook verliefd op mij, maar nu kan ik hem niet meer uitstaan. Het is een huichelachtig, leugenachtig, huilerig, gek, vervelend jongetje, dat zich ontzettend veel verbeeldt.&#8217; In Verhaaltjes, en gebeurtenissen uit het Achterhuis staat de verklaring van die omslag: Rob gooide tijdens biologie een propje naar Anne omdat ze had verklapt dat de hele klas bij Frans had afgekeken. &#8216;Juffrouw Biegel ontvouwde het briefje en liet me de inhoud zien, waar niets anders op stond dan &#8220;Verraad­ster&#8221;. Ik werd rood. Ze keek me aan. &#8220;Weet je nu van wie dit komt?&#8221; &#8220;Nee juffrouw.&#8221; &#8220;Je liegt!&#8221; &#8220;Steek de vinger op, van wie dit is!&#8221; Helemaal achter in de klas, kwam een vinger in de hoogte. Net wat ik gedacht had, van Rob Cohen.&#8217;
Klikken, afkijken, cadeautjes geven, pesten, verliefd worden, het hoort bij school en geen haan die er zeventig jaar later nog naar had gekraaid als Anne Frank niet was verraden of als ze bij de zeldzame overlevenden van Bergen-Belsen en Auschwitz had gehoord. Mijn vader had dus gelijk maar hij had ook ongelijk, want Anne Frank is meer dan een icoon en een symbool van de Holocaust. In haar Het Achterhuis, dat hij nooit heeft willen lezen, toonde ze zich al als de schrijfster die ze na haar bevrijding had willen worden. Al had ze als levende auteur &#8211; als ze al had ingestemd met publicatie &#8211; nooit tientallen miljoenen exemplaren van haar dagboek in de markt gezet en was ook een vertaling in meer dan zestig talen er niet zo gauw van gekomen.
Anne Frank-industrie
David Barnouw neemt zich in Het fenomeen Anne Frank voor om te onderzoeken hoe een volgens haar voormalige klasgenoten en leraren niet bijzonder opvallend meisje in een paar decennia kon uitgroeien tot &#8216;icoon&#8217;. Logisch dat juist hij zich die vraag stelt, de dagboeken bepaalden deels zijn leven. Ze werden door Anne&#8217;s vader Otto Frank geschonken aan het NIOD, zijn werkgever &#8211; overigens &#8216;zonder de copyright-inkomsten&#8217;, moppert Barnouw. Hij beschrijft hoe hij jarenlang gewapend met ­vitrinesleutels naar het Anne Frank Huis ging om daar af en toe de blaadjes van het heilige schrift om te slaan, &#8216;om verkleuring te voorkomen&#8217; maar ook om te benadrukken &#8216;dat de Anne Frank Stichting de verantwoordelijkheid voor de erfenis van Anne moest delen&#8217;. 
Juist door zijn grote kennis van en betrokkenheid bij wat hij zelf ooit &#8216;de Anne Frank-indu­strie&#8217; noemde, slaagt Barnouw er maar ten ­dele in om zijn vraag te beantwoorden. Hij houdt zich daarvoor net iets te veel bezig met lang vergeten controverses en valse profeten. Zo krijgt kookboekenschrijfster Berthe Meijer een veeg uit de pan vanwege haar boek met de titel Leven na Anne Frank waarin Anne &#8216;welgeteld één keer voorkomt, en wel in een ongeloofwaardige scène in Bergen-Belsen&#8217;. Ook de journalist Sytze van der Zee en diens &#8216;uit het verzet ontstane&#8217; uitgever De Bezige Bij moeten het, niet helemaal ten onrechte, ontgelden omdat zij een foto van Anne Frank pontificaal op de cover plaatsten van Vogelvrij, zijn boek over de jacht op Joodse onderduikers, hoewel maar een klein deel van het boek gaat over het verraad van de bewoners in het huis.
Barnouw beschrijft gedetailleerd wat er gebeurd is rond de nalatenschap van Anne Frank. De beschuldigingen uit extreem-rechtse kring dat Het Achterhuis een vervalsing zou zijn, de overtuigende bewijzen van het tegendeel. De strijd over filmrechten en scenarioversies verbindt hij met de verschillende &#8216;Anne-interpretaties&#8217;. Was zij een Joods slachtoffer van de Holocaust? Of een universeel symbool van hoop en van het goede in de mens? Of was zij gewoon een pubermeisje dat een talentvol schrijfster bleek te zijn geweest die het, als ze de oorlog had overleefd, nog ver geschopt had? Zoals ze zelf noteerde: &#8216;Maar, en dat is de grote vraag, zal ik ooit nog iets groots kunnen schrijven, zal ik ooit nog eens journaliste en schrijfster kunnen worden?&#8217;
Holocaust-shit
Op die gedachte &#8211; Anne Frank heeft de kampen overleefd en werkt aan een nieuw boek dat Het Achterhuis in de schaduw moet stellen &#8211; baseert Shalom Auslander zijn boek Hope: A Tra­ge­dy. Het verschijnen van die satirische roman die de Anne Frank-verering en de hele Holo­caust-herinnering op de hak neemt, toont aan dat het naleven van Anne Frank nieuwe hoogtes heeft bereikt. Ze is inmiddels zo heilig dat het loont om haar te ontheiligen. Zo recyclede De Wereld Draait Door vorige week een twee jaar oude grap van Ricky Gervais. Die grap &#8211; volgens presentator Van Nieuwkerk &#8216;een beetje lomp maar niet ongeestig&#8217; &#8211; kwam erop neer dat de Duitsers nogal dom waren omdat ze Anne Frank niet eerder hadden opgepakt.
Amster­dam is tenslotte zo klein dat ze haar van verre op haar typemachine aan haar dagboek hadden kunnen horen tikken. En sowieso, dat ze van die maffe nazi&#8217;s überhaupt de tijd had gekregen om een boek te schrijven &#8211; lachen! Ricky Gervais heeft Het Achterhuis vast net zomin gelezen als Solomon Kugel, de hoofdpersoon van de satirische roman van Shalom Aus­lander &#8211; &#8216;maar ik ken het verhaal&#8217;.
Het Ach­ter­huis valt inmiddels in de categorie van verplichte en dus te vermijden schoolreisjes naar Auschwitz of Yad Vashem. Kugel is als kind door zijn moeder meegenomen naar ­concentratiekamp Sachsenhausen, waar hij de hele Holocaust-ervaring voor haar verpestte door lachend bij een gaskamer te poseren. 
Die moeder is een klagend wezen dat ervan overtuigd is dat ze Auschwitz heeft overleefd, terwijl haar familie in feite al vijf generaties in de Verenigde Staten woont. &#8216;Moeder schreeuwde elke ochtend, sinds ze had gelezen dat Holocaust-overlevenden dat deden.&#8217; Tegen de tijd dat hij Het Achterhuis moest lezen, had de jonge Kugel net de complete werken van Elie Wiesel en Primo Levi plus negen uur Shoah van Claude Lanzmann achter de kiezen: &#8216;Ik werd gek van die Holocaust-shit.&#8217; Bij wijze van tegemoetkoming liet zijn moeder de keuze: Het Achterhuis lezen of kijken naar Le Chagrin et la Pitié, de controversiële documentaire van Marcel Ophüls over collaboratie en verzet in Frankrijk. &#8216;Hij koos voor de documentaire, de volle vijf uur.&#8217;
De Joodse Jezus
Nu is Solomon Kugel met zijn gezin en zijn naar eigen zeggen doodzieke moeder verhuisd naar een oude boerderij. Daar, in een dorp waar godzijdank nooit iets van enig historisch belang is voorgevallen, hoort hij op zolder een tikkend geluid. Bovendien hangt er een onbestemde vieze geur in huis. Als hij op onderzoek uitgaat, blijkt dat een oude, stinkende en vloekende vrouw de zolder van zijn pas gekochte huis bewoont. Ze zegt dat ze Anne Frank heet en de kampen heeft overleefd: ze heeft zich eerst dood gehouden en is later met een Duitse familie meeverhuisd naar de Verenigde Staten. Daar werkt ze al decennia aan een boek dat Het Achterhuis in de schaduw moet stellen. Bij uitgevers kreeg ze tot nu toe nul op rekest: haar roem blijkt vooral gebaseerd op haar treurige einde. Niemand heeft belang bij een levende Anne Frank, realiseert ze zich, en toch moet haar nieuwe boek minstens zo&#8217;n groot succes worden als haar debuut. &#8216;Een oplage van tweeëndertig miljoen,&#8217; zei Anne Frank. &#8216;Alles wat het minder wordt, is een afgang.&#8217; 
Ondertussen is ze een pain in the ass voor de Kugels. Ze poept in de ventilatieschacht, eist matzes en gefillte Fisch en scheldt Solomon Kugel uit als hij vraagt of ze iets aan het huishouden wil bijdragen: &#8216;De eerste Joodse huisbaas in zestig jaar en hij wil me huur laten betalen. Perfect.&#8217; Zijn nieuwe huis heeft, kortom, een verborgen gebrek waar weinig aan te doen valt: &#8216;Ik zie de krantenkoppen al: plaatselijke Jood zet Anne Frank op straat.&#8217; 
Kugel, maniakaal verzamelaar van grafschriften en laatste woorden, probeerde net het wereldleed een beetje achter zich te laten en nu woont de verpersoonlijking van de Holocaust boven zijn hoofd. &#8216;Het komt nooit goed uit om Anne Frank bij je op zolder te vinden, maar nu schikte het wel heel slecht.&#8217; 
Kugels vrouw wil de oude dame er dan ook uit gooien: &#8216;Stel dát ze Anne Frank is. Wat heeft ze gedaan, Sol? Ze heeft zich verstopt? Ze heeft een dagboek geschreven? Ze is gepakt? Ik zou je bijna begrijpen als Miep Gies daarboven was ondergedoken. Zij was een held, ze waagde haar leven voor iemand anders, ze dééd iets.&#8217; En Anne zelf heeft ook meer dan genoeg van haar slachtofferrol: &#8216;Ik ben miss Holocaust, 1945. De prijs is een doornenkroon en eeuwig slachtofferschap. Jezus was een Jood, maar ik ben de Joodse Jezus.&#8217; De slapstick eindigt met de ondergang van Solomon Kugel en zijn moeder. Het huis en Annes typoscript gaan in vlammen op. Anne Frank verhuist met haar antieke computer naar een andere zolder om daar als de eeuwige Joodse overlever verder te tikken aan haar nieuwe boek.
Cool
De afkeer van zijn Holocaust-opvoeding &#8211; én van zijn moeder &#8211; is autobiografisch, blijkt uit interviews met Auslander. Net als Nathan Englander van What We Talk About When We Talk About Anne Frank is Auslander in 1970 geboren in een Joods-orthodox milieu in New York. &#8216;Ik ben de laatste die ooit had gedacht dat ik dit boek zou schrijven,&#8217; zegt Auslander. &#8216;Ik haatte Anne Frank toen ik eraan begon. Mijn ouders lieten me vanaf mijn zesde films over de Jodenvervolging zien en steeds weer zag ik datzelfde meisje dat mijn eigen mogelijke noodlot symboliseerde.&#8217; Maar tegen de tijd dat hij zijn boek af had, was hij gaan houden van zijn eigen fictionele Anne: &#8216;Ze was nogal cool: een rotzooischopper, geen zielig slachtoffertje. In mijn boek is ze misschien grotesk, maar ze is ook iemand die je kunt bewonderen.&#8217; 
Hope: A Tragedy is eerder een iets te ver uitgewalst gedachtenexperiment dan een sterke ­roman. Mijn vader had het boek zeker niet gelezen, al had hij de schrijver misschien wel begrepen. Hijzelf ging de fictieve Anne Frank uit de weg omdat ze hem herinnerde aan de echte Anne, het meisje dat hij had gekend. Schrijver Shalom Auslander was haar gaan ontwijken omdat zij hem als symbool van het Grote Lijden de keel uit hing. Zijn boek is een poging om Anne Frank als irritante en koppige oude vrouw haar menselijke trekken terug te geven en om haar los te maken van haar symbolische slachtofferschap. Hij laat de bejaarde Anne Frank kijven en stinken en wil haar zo bevrijden van de geur van heiligheid die haar nu al zo lang omgeeft.
David Barnouw, &#8216;Het fenomeen Anne Frank&#8217;, Prometheus, 178 p., € 18,95
Shalom Auslander, &#8216;Hope: A Tragedy&#8217;, Riverhead Books, 292 p., € 24,50
Nathan Englander, &#8216;What We Talk About When We Talk About Anne Frank&#8217;, Alfred A. Knopf, 207 p., € 22,99
Anne Frank, &#8216;Het Achterhuis&#8217; hardcover, Bert Bakker, 302 p., € 29,95Dienke Hondius, &#8216;Absent, het Joods Lyceum Amsterdam 1941-1943&#8217;, Prometheus, 319 p., € 7,90
Marcel Prins en Peter Henk Steenhuis, &#8216;Andere Achterhuizen, Verhalen van Joodse onderduikers&#8217;, Van Gennep, 280 p., € 16,95