Twaalf jaar ‘Boyhood’

De vader en moeder, gespeeld door Ethan Hawke en Patricia Arquette, veranderen van begindertigers in middenveertigers. En hoofdrolspeler Ellar Coltrane, zelf één jaar ouder dan zijn personage Mason, speelt een zesjarige scholier die opgroeit tot een achttienjarige student. In interviews vertelt Coltrane dat hij nog niet kan bevatten wat deze film voor hem betekent. Dat is niet zo vreemd: Boyhood omvat tweederde van zijn leven. Gelukkig voor hem wordt Boyhood overal juichend ontvangen. En terecht.

Wat zijn ze gegroeid!

Het is niet de eerste keer dat regisseur Linklater de tijd heeft gevangen. In zijn Before-reeks keert hij elke negen jaar terug bij hetzelfde koppel, gespeeld door Julie Delpy en (opnieuw) Ethan Hawke. In Before Sunrise (1995) ontmoeten die elkaar in de trein en lopen ze een verliefde nacht door Wenen. In Before Sunset (2004) treffen ze elkaar in Parijs, negen jaar ouder en wijzer. En in Before Midnight (2013) zien we hen in Griekenland – inmiddels met twee kinderen.

In 2022 volgt hopelijk deel vier. Net als in Boyhood toont later zo hoe de tijd in het leven verglijdt. Daarvoor bestaan eigenlijk maar twee mogelijkheden: of grote perioden overslaan zodat de veroudering direct opvalt, zoals in de Before-films, of de tijd versneld afspelen, zoals in Boyhood. In het dagelijks leven, van dag tot dag, van maand tot maand, zien we het verouderen niet, zoals we de wijzers van een klok niet zien bewegen.

Hetzelfde geldt voor soapseries: daarin gaat het ouder worden te geleidelijk. Dat is niet anders dan naar je buren kijken. Maar als we een oude vriend na jaren weer tegenkomen of als we kleine kinderen een tijdje niet gezien hebben, zien we het verschil wel. En dan kan de schok groot zijn.
Opeens beseffen we dat ook onze tijd verstrijkt. En dan zeggen we dingen zoals Ethan Hawke in Before Sunset: ‘Kun je geloven dat het negen jaar geleden is dat we door Wenen liepen?

Het voelt als twee maanden’ en in Boyhood, wanneer hij als gescheiden vader zijn kinderen eindelijk weer eens ziet: ‘Ongelooflijk, wat zijn ze gegroeid!’ Hij zegt het lacherig, verbaasd en een beetje geschrokken.

Het ultieme ordeningsprincipe

Linklaters fascinatie met het zichtbare verouderen wordt breed gedeeld. Online zijn talloze filmpjes te vinden van mensen die, met engelengeduld, elke dag of week een opname maken van zichzelf of hun kinderen. Sommigen houden dat al meer dan tien jaar vol. Ook populair zijn filmpjes waarin in een paar minuten een zwangere buik opzwelt, eindigend met een baby in de armen.

‘Ja, ik ken die filmpjes wel,’ zegt Richard Linklater, die in Amsterdam is om een voorpremière van Boyhood bij te wonen. ‘Het lijkt wel aangeboren: zo veel mensen die de behoefte voelen om het verband vast te leggen tussen wie ze waren en wie ze worden. Volgens mij heb je het dan over de essentie van leven en tijd.’

Leven en tijd: dat zijn de bouwstenen van Boyhood en de Before-films. Aan de klassieke dramawetten laat Linklater zich weinig gelegen liggen. Dramatisch gezien gebeurt er daarom vaak maar weinig. Maar ondertussen gebeurt er iets gigantisch: het leven. ‘Ik zeg vaak: het voelt niet echt als een film,’ zegt Linklater. ‘Het voelt als een beeldhouwwerk van tijd.’

Daarmee verwijst hij naar het boek van de Russische meesterfilmer Andrej Tarkovski, dat in het Engels verscheen als Sculpting in Time (en in het Nederlands als De verzegelde tijd). ‘Ik las dat boek toen ik jong was,’ bevestigt Linklater, ‘en het heeft grote indruk op me gemaakt. Hoe mooi Tarkovski spreekt over tijd als de wezenlijke bouwsteen van cinema. Er is geen kunstvorm waarmee je tijd beter kunt manipuleren: hoe het wordt vormgegeven en waargenomen. Tijd bepaalt de structuur van ons leven. Dat maakt tijd tot het ultieme ordeningsprincipe van cinema.

’Wie Tarkovski’s boek erop naslaat, vindt deze beschrijving: ‘Het ideale filmen zie ik als volgt voor me: de filmmaker neemt continu miljoenen meters film op van iedere seconde, iedere dag en ieder jaar uit het leven van een mens, vanaf zijn geboorte tot aan zijn dood. Na montage van al dit materiaal houdt hij zo’n vijfentwintighonderd meter over, dat is een film met een speeltijd van ongeveer anderhalf uur.’ Natuurlijk heeft Linklater voor Boyhood niet elke seconde uit het leven van zijn hoofdpersoon gefilmd. Maar toch is er in de filmgeschiedenis geen speelfilm die zo dicht bij Tarkovski’s ideaal in de buurt komt.

De regel, niet de uitzondering

En welke momenten uit ‘het leven van een mens’ laat Boyhood zien? Interessant genoeg niet de meest voor de hand liggende. Het meeste drama wordt, net als in de Before-films, buiten beeld gehouden. De huwelijksdag, een geboorte – we merken dat ze hebben plaatsgevonden, ze bieden een onderliggende structuur, maar we zien ze niet.Dat is omdat het de uitzonderlijke dagen in een mensenleven zijn.

Dagen die wel bepalend, maar niet representatief zijn. Linklater legt juist het dagelijks leven vast. De regel, niet de uitzondering. Hij neemt daarmee een grote gok – net als in zijn verhaalstructuur minimaliseert hij in de afzonderlijke scènes het drama waarvoor mensen normaal gesproken naar de bioscoop komen. ‘Ik heb alles ingezet op de opeenstapeling van alledaagse momenten,’ zegt Linklater.

‘Met een consistente toon, zonder vals drama of vreemde plotwendingen. Het moest voelen als een echt leven. Afzonderlijke scènes hebben daarom niet zo veel betekenis. Geen enkele scène kan echt op zichzelf staan. Maar ik gokte dat, als je meeleeft met deze mensen, door alle momenten heen, het geheel groter zou blijken dan de som der delen. Dat hoewel de film maar honderdzestig minuten duurt, jouw emotionele betrokkenheid uiteindelijk twaalf jaar omvat. Als je begrijpt wat ik bedoel.’

Na het zien van de film begrijp ik dat inderdaad. Linklaters idee klopt. Maar voor de financiers was het destijds even slikken. ‘Iedereen begreep het concept: twaalf jaar, en je ziet iedereen ouder worden. Dat is interessant! En dan vroegen mensen: en wat gebéúrt er dan elk jaar? En dan zei ik: o, niet veel… niet veel.’ Linklater lacht. ‘Ik twijfelde in het begin ook wel. Wordt het niet té alledaags? Wordt het niet saai? Maar uiteindelijk was ik behoorlijk zeker van mijn idee.’

Constante flow

Om de kijker betrokken te houden bij deze alledaagse momenten is het belangrijk dat de film echt voelt. Linklater is nog altijd verbaasd hoe goed dat is gelukt. ‘De tweede Before-film, Before Sunset, speelt zich af in realtime. De film en het verhaal duren allebei tachtig minuten en zo voelt het ook. In Boyhood zie je twaalf jaar in honderdzestig minuten. En toch voelt dat net zo echt.’

De truc was om de film een constante flow en eenheid te geven – als de stroom van de tijd. Alles werkt samen om die indruk te versterken. De relaxte muziek. De soepele montage, die verbindt en niet scheidt. De camera, die bescheiden meegaat met de personages. Het naturel acteren, met de typisch meanderende Linklater-dialogen. En het weglaten van hoogtepunten als huwelijken en geboortes, die de flow van alledaagsheid zouden verstoren. ‘Op een gegeven moment zag ik voor me hoe de film ervaren moest worden,’ zegt Linklater.

‘Als één geheel dat naadloos stroomt van jaar tot jaar. Daarom wilde ik ook geen tekst in beeld met: het is nu 2007. Het moest werken zoals je geheugen. Als een gradueel veranderend, amorf gevoel van tijd.’

Truffaut

Linklater wijst me op een inspiratiebron: de speelfilms over Antoine Doinel, gemaakt door François Truffaut. Het begon in 1959 met Les 400 coups, met in de hoofdrol de toen dertienjarige Jean-Pierre Léaud, die zou uitgroeien tot de archetypische acteur van de nouvelle vague. Na dit meesterwerk zou Léaud Antoine Doinel nog viermaal vertolken. In de laatste film, L’amour en fuite, waren acteur en personage 33 jaar.

De overeenkomsten met Linklaters benadering zijn groot: ook Truffaut koos voor een meanderende vertelling, waarvan de structuur niet wordt bepaald door dramatische pieken en dalen maar door het dagelijks leven van zijn hoofdpersoon. Een hoofdpersoon die bovendien, net als Ethan Hawkes personage in de Before-films, problemen heeft met het vaderschap en als schrijver zijn geliefden in zijn romans verwerkt.

Het grote verschil is dat Truffauts films minder realistisch zijn en leunen op luchtige humor. Omdat Antoine Doinels karakter weinig diepgang krijgt, leren we hem in de loop der films ook nauwelijks beter kennen. Hij veroudert wel fysiek, maar nauwelijks psychologisch. Truffaut zei in een interview (te vinden op de dvd-uitgave van L’amour en fuite): ‘Ik vraag me af of ik hem niet te veel constant heb gehouden. Zoals een tekenfilmfiguur: Mickey Mouse wordt ook nooit ouder. Dan is het misschien toch een mislukking geworden, de Doinel-cyclus. Al zijn de afzonderlijke delen best amusant.’

Irak en Obama

Al was Les 400 coups opgedragen aan filmtheoreticus André Bazin, groot pleitbezorger van het realisme in de fictiefilm en inspirator van zowel Truffaut als Linklater, toch was de Doinel-cyclus te weinig de ‘imaginaire documentaire’ waarvoor Bazin pleitte. Linklater komt dichterbij. Het documentaire-aspect schuilt bij hem niet alleen in de acteerstijl en het daadwerkelijk ouder worden van de acteurs, maar ook in de mate waarin die zelf hun personages mochten uitdiepen.

Voor de Before-films gelden Ethan Hawke en Julie Delpy als co-scenaristen en in Boyhood verwerkte Linklater de persoonlijke ontwikkeling van zijn hoofdrolspeler Ellar Coltrane. We zien in de personages een deel van de acteurs zelf. En daardoor wordt het verschil met de bekendste documentairereeks waarmee Boyhood regelmatig wordt vergeleken, de Up-serie van regisseur Michael Apted, kleiner.

Apted was researcher bij Seven Up! (1964), waarin veertien Britse kinderen werden geportretteerd. Sindsdien regisseert hij elke zeven jaar een vervolg, met als meest recente aflevering 56 Up (2012), waarin nog dertien van de oorspronkelijke deelnemers voorkomen. Het is de langste documentairekroniek uit de geschiedenis.

Een groot inhoudelijk verschil met Boyhood is de rol van politiek. De Up-serie was bedacht om het Britse klassensysteem te belichten. En dus zien we de zevenjarige upper class Andrew parmantig beweren: ‘Ik lees The Financial Times,’ terwijl zijn working class leeftijdgenootje Lynn enthousiast roept: ‘Ik ga werken bij Woolworth’s!’ – zeg: de Hema.

In Boyhood zien we ook wel politiek voorbijkomen, maar als achtergrond. Het zou onrealistisch zijn om onderwerpen als Irak en Obama helemaal weg te laten. Die markeren de tijd net zo goed als de veranderende technologie van games, mobieltjes en internet. Maar waar Linklater de politiek alleen gebruikt om zijn personages meer reliëf te geven, was Apteds benadering in eerste instantie omgekeerd: hij filmde mensen om de politiek van zijn land een gezicht te geven.

Zoals de Nederlander Leonard Retel Helmrich in zijn meesterlijke trilogie Stand van de zon (2001), Stand van de maan (2004) en Stand van de sterren (2010) de politieke, maatschappelijke en religieuze veranderingen in Indonesië toont vanuit het perspectief van één familie. Je kunt als documentairemaker soms ook moeilijk om de politiek heen. Neem de spin–off van de Up-serie die begon in de Sovjet-Unie.

Na een reeks revoluties, afsplitsingen, oorlogen (Georgië, Kirgizië) en migraties filmt regisseur Sergej Mirosjnitsjenko tegenwoordig noodgedwongen in verschillende landen. Of het Up-achtige Die Kinder von Golzow, dat in 1961 begon in de DDR, waarna de Muur viel en filmmaker Winfried Junge verder filmde in het dorpje aan de Poolse grens tot 2007.

‘Vorwärts und nicht vergessen,’ zoals men destijds in de DDR zong. En toch zie je zelfs in de meest onvermijdbaar politieke reeksen dat de focus allengs verschuift naar het persoonlijk leven van de geportretteerden. Want terwijl de politiek onderdeel wordt van de geschiedenis, is dat wat blijft: de mens zelf. En ook van die mens verdwijnen specifieke details gaandeweg naar de achtergrond.

Hoe langer wordt gefilmd, hoe meer de aandacht als vanzelf komt te liggen bij de grote dingen des levens: liefde, vriendschap, eenzaamheid, trouwen en scheiden, kinderen en kleinkinderen krijgen, ouder worden. Life events waaraan elke kijker zich kan spiegelen. De kritische deelnemer Nick Hitchon beschrijft het mooi in Apteds 56 Up: ‘Het idee om te kijken naar een groep mensen, hoe die zich ontwikkelen, dat was slim. Maar het resultaat toont niet echt de essentie van Nick. Het toont de mens in zijn algemeenheid. Het laat zien hoe een mens – ieder mens – verandert.’

Hij concludeert: ‘De film biedt geen exact beeld van mij. Maar wel een beeld van iemand. En dat is waardevol.’

De dood aan het werk

Dat is wat de Up-films en Boyhood doen: een beeld geven van de mens in de tijd. En zo’n verhaal houdt niet op. Bij weinig andere films wordt zo reikhalzend uitgekeken naar de sequel. Want terwijl de film is afgelopen, loopt het verhaal gewoon door. Komt er een Adulthood? Daarop blijft Linklater vooralsnog het antwoord schuldig.

Maar 63 Up staat gepland voor 2019. En toch hebben deze films wel degelijk een natuurlijk einde: de dood. Voor alle cinema geldt, meer nog dan voor andere kunstvormen, dat het een poging is het leven vast te houden. Eerdergenoemde filmtheoreticus André Bazin vergeleek cinema met mummies in het Oude Egypte. ‘Door, artificieel, het lichamelijke uiterlijk te bewaren, wordt het ontstolen aan de stroom van de tijd.’

Via de mummie, het dodenmasker en de fotografie komt Bazin uit bij de cinema: het zijn allemaal afbeeldingen die, in tegenstelling tot de schilder- en beeldhouwkunst, rechtstreeks zijn veroorzaakt door de afgebeelde persoon zelf. En cinema legt bovendien de levende beweging vast – het ‘balsemt de tijd’, zoals Bazin schrijft.

Daarin schuilt ook de wezenlijke paradox van cinema: film als het vastgehouden moment, de gestolde beweging. Het is een onmogelijkheid. Juist door het vast te houden, zie je dat het voorbij is. Zoals schrijver en filmmaker Jean Cocteau zei: ‘De film is de dood aan het werk.’ De naderende dood is aanwezig in elk beeld van Boyhood, van de Before-films en van de Up-reeksen, omdat deze films het verstrijken van de tijd onder ogen zien.

En dus denk je bij 56 Up: ze leven allemaal nog – let op dat woordje ‘nog’, dat je niet kunt weglaten. Dát ze allemaal nog leven is bijzonder: van de Zuid-Afrikaanse spin-off waren ten tijde van 21 Up reeds drie van de twaalf deelnemers aan aids overleden. Michael Apted zelf is inmiddels 73. Hoelang houdt hij het nog vol? En hoeveel Before’s kunnen we nog verwachten?

In Before Midnight vertelt Ethan Hawkes personage dat zijn grootouders 74 jaar samen waren. Om dat te halen, hebben hij en Julie Delpy nog 56 jaar te gaan. Dat zijn zes films. Maar dan moeten ze wel honderd worden, en Linklater nog iets ouder. Dat gaat niet gebeuren. Is dat morbide? Nee, net zo min als de films zelf. Het is erkennen dat we leven in de tijd.