<div class="summary">
<div class="lead">
T.C. Boyle onderzoekt in zijn nieuwe roman de mate van aanvaarding van geweld en bloeddorst in zijn vaderland. Een diep verontrustende pageturner.
</div>
</div>
The Harder They Come als romantitel kiezen is een vondst van T.C. Boyle. Eerst omdat die zo natuurlijk klinkende titel altijd al leek te bestaan. In dit geval is dat ook zo: als reggaehit door Jimmy Cliff, die hij ten gehore brengt in de Jamaicaanse gelijknamige rolprent uit 1972. Die film gaat over een Jamaicaanse crimineel en de inhoud sluit goed aan bij het begin van Boyles drama waarin de bejaarde schooldirecteur Sten Stenson het tijdens een toeristisch uitstapje in Costa Rica te stellen krijgt met zo’n boef. Boyles titel maak je, indien je Jimmy Cliffs songtekst kent, ook direct af in je hoofd: ‘And then the harder they come / The harder they fall, one and all’. Die dreigende, geweldsuggererende voorspelling heeft in Cliffs tekst betrekking op ‘the oppressors’. Die wensgedachte zou zo uit het denkraam kunnen komen van een van de drie hoofdfiguren in Boyles geweldbevragende meesterwerk: de veertigjarige Sara die zichzelf als soevereine burger beschouwt en weigert aan de federale wetten te gehoorzamen.
Het leek mij een onvertaalbare titel, maar voor het Nederlands is een goed alternatief gekozen: Wie storm zaait. De rock-’n-roll-dimensie die T. Coraghessan Boyle (1948) als chroniqueur van de Amerikaanse babyboomgeneratie aankleeft, ontbreekt daarin. Maar als uitdrukking klinkt Wie storm zaait op het eerste gehoor even natuurlijk. Op het tweede gehoor niet, want dan realiseer je je dat het spreekwoord luidt: ‘Wie wind zaait, zal storm oogsten’. Wie ruzie probeert te verwekken, zal zelf ruzie krijgen. ‘Wind’ door ‘storm’ vervangen, is een vertaalvondst, omdat daarin de disproportionaliteit van het geweld weerklinkt waarmee Boyles diep verontrustende pageturner begint (en eindigt).
<h5 class="tussenkop">Beroofd</h5>
Boyles proza is character driven; we komen in Wie storm zaait volledig in het grimmige hoofd van de pensionado Sten, in dat van de labiele anti-overheidsactivist Sara en in dat van Stens geesteszieke zoon Adam – en (via Adams identificatie met hem) in dat van de vroeg-negentiende-eeuwse woudlooplegende John Colter. De roman opent, episch, met een scène die je direct bij de lurven grijpt. We leren Sten kennen als een knorrige bejaarde, die met stijgende tegenzin een groepsexcursie verduurt die zijn vrouw Charlene en hij geboekt hebben op hun cruise-reis door de Caraïben. Hij maakt zich te sappel over ongekookt drinkwater in die onhygiënische Derde Wereldlandjes, dus drinkt hij alleen gebotteld vocht of anders pure alcohol. Hij is al pissig vanwege de riskante ijsklontjes die hij in zijn drankje heeft gekregen. En nu is hij in de bus en moet hij dringend wateren. Maar de chauffeur stopt niet en luistert niet naar hem, veel te druk bezig naar harde reggae via oortelefoontjes te luisteren. Dus trekt Sten die uit diens oren – daarmee overschrijft hij al een grens, beseft de lezer later, in het licht van wat zich nog moet voltrekken.
Uiteindelijk stopt de bus, in een gehucht. Sten haast zich naar een kiosk, koopt daar een blikje lauwe cola en posteert zich achter de kiosk om zijn blaas, in het moeizame tempo dat zijn prostaat hem oplegt, te ledigen. Als hij zich omdraait, ziet hij dat de groep beroofd wordt. Door drie jongemannen, een met een pistool, de anderen met messen. Die met het pistool komt te dichtbij en jong geleerde close combat-technieken worden door Stens woede geactiveerd; hij verwurgt de overvaller – tot afgrijzen van z’n groepsgenoten, die medelijden hebben met het slachtoffer.
Daarmee is de toon gezet. Thuis wordt de Vietnam-veteraan Sten door de media als held gevierd (‘ex-marinier van 70 doodt overvaller’), onbekenden geven hem in het restaurant dat hij met Charlene bezoekt drankjes. Direct wordt hij als een leider gezien. Van zulk intrinsiek sociaal commentaar is Boyles roman doordesemd. Niet toevallig is het motto deze uitspraak van D.H. Lawrence: ‘In wezen is de Amerikaanse ziel hard, gesloten, stoïcijns, dodelijk. En nog steeds niet milder geworden.’
<h5 class="tussenkop">Kort lontje</h5>
Wat Boyle doet, is via het wedervaren van zijn centrale personages de mate van aanvaarding van geweld en bloeddorst in zijn vaderland onderzoeken. Het meest extreme, eigenlijk vierde hoofdpersonage, de woudloper en mountain man John Colter, belichaamt onverdund de frontier-mentaliteit; hij wist te overleven door kilometers lang hard te lopen, achtervolgd door moordlustige Indianen. Maar Colter leefde in een andere tijd, in de wildernis. De 25-jarige schizofrene survivalist Adam spiegelt zich zozeer aan hem, dat hij de beschaving afwijst en de noord-Californische wouden intrekt – met noodlottige gevolgen. Zijn minnares Sara is iets aangepaster dan hij, maar haar principiële weigering haar autogordel om te doen en zich te legitimeren als ze wordt aangehouden, brengt haar keer op keer in conflict met de volhardende autoriteiten. Ook de onbezonnen Sten wil niks pikken van anderen, in zekere zin is hij daarom een even kort lontje als zijn zoon, maar hij weet zich aan de (wettelijke) regels te houden en dat redt hem.
Maar ook regels bieden geen soelaas, toont Boyle. Sara gelooft heilig in het veertiende amendement: ‘Geen Staat zal enige wet maken of afdwingen die de voorrechten of immuniteiten van burgers van de Verenigde Staten beknot, noch zal enige Staat een persoon van zijn leven, vrijheid of eigendom beroven zonder rechtmatig proces volgens de wet, of aan een persoon binnen zijn jurisdictie de gelijke bescherming van de wetten ontzeggen.’ Daarom komt ze in problemen, omarmt ultrarechtse waandenkers en homemade terroristen, en probeert ze Adam uit handen van de politie te houden. 
Sten op zijn beurt ziet zijn medicatie-weigerende zoon vanaf z’n achttiende volledig afglijden en hij staat machteloos ‘vanwege de een of andere wet op privacy’.
<h5 class="tussenkop">Verrotte geest</h5>
Je kunt Wie storm zaait thematisch scharen bij Philip Roths American Pastoral en Peter Buwalda’s Bonita Avenue, romans waarin ouders kapotgaan aan hun verrotte kroost. Maar er is een verschil: mensen zijn niet verrot bij Boyle, maar de situatie, de tijd waarin we leven, en vooral: de geest waarmee ieder individu opgezadeld is. Boyle verdeelt zijn empathie en begrip gelijkelijk over zijn personages, zonder te oordelen. Daardoor weet hij ons een fascinerend inkijkje te geven in de geest van zelfs het grootste ‘monster’, Adam. Die gehoorzaamt aan een klein wieltje dat op topsnelheid in zijn hoofd draait. Als dat wiel draait, gaat het mis. Dan ziet hij overal tekens, hallucineert hij over aliens, hoort hij dieren tegen zich spreken, dan verandert zelfs het landschap. Triest en huiveringwekkend.
<div class="info-box">
<a href="http://www.linnaeusboekhandel.nl/boek/9789048821969/wie-storm-zaait/" target="_blank">Wie storm zaait</a> 
T.C. Boyle, vertaling Anne Jongeling, Meridiaan, 352 p., €19,99
</div>