Rusland en Syrië

Strategische vriendschap

In een (Engelstalig) interview voor het project The Arab World in Revolution(s) doet de Franse Rusland-specialist Jean-Sylvestre Mongrenier de historie van de Russisch-Syrische vriendschap uit de doeken.

In een opeenvolgende reeks staatsgrepen na de Tweede Wereldoorlog radicaliseerde Syrië en zocht het steun bij de Sovjet-Unie, peetvader van menig uitheemse revolutie. De Sovjets speelden een belangrijke rol bij het trainen van het Syrische leger. In 1980 sloten beide landen een vriendschaps- en samenwerkingsverdrag.

Mongrenier stelt dat de relatie tussen de beide landen, die vooral draait om wapens, gestoeld is op de Russische wens om op goede voet te staan met landen in het Midden-Oosten. Het veto van Moskou tegen harde VN-resoluties aan het adres van Damascus is ook ingegeven door het belang van goede relaties met landen zoals Iran en Saoedi-Arabië.

Wanbetaler

Voorafgaand aan een gesprek met Rusland-correspondent Peter d’Hamecourt bij Pauw & Witteman zien we beelden van een uitbundige Syrische menigte die de Russische minister van Buitenlandse Zaken Lavrov toejuicht. Hordes Syrische schoolkinderen scanderen de tekst ‘Dank je, Rusland!’ D’Hamecourt legt uit dat Rusland eigenlijk helemaal niet zo pro-Syrië is, maar gedreven wordt door Poetins wens een wereldmacht te zijn. Veelgehoorde argumenten over de economische (wapenhandel) en militaire (marinebasis) belangen van Rusland in Syrië zijn volgens d‘Hamecourt onzin. Syrië is namelijk een wanbetaler, dus zoveel economisch gewin levert de wapenhandel niet op, en ook de marinebasis in Tartus stelt weinig voor. Waar het om gaat, is de perceptie van de Russen. Poetin wil zijn burgers laten geloven dat het lot van de Syrische bevolking in Russische handen ligt, en dat is een manier om te laten zien hoe belangrijk Rusland eigenlijk is.

Vergadering voorspeld

‘We hebben nooit gezegd of erop aangedrongen dat het noodzakelijk is dat Assad aan de macht blijft na afloop van het politieke proces.’ Met deze woorden van de Russische vervangend minister van Buitenlandse Zaken, Gatilov, lijkt vorige week een nieuw tijdperk in de Russisch-Syrische verhoudingen ingeluid te zijn. Hoewel Poetin tegenstander blijft van militair ingrijpen in Syrië, vindt ook hij nu dat er een einde moet komen aan het bloedvergieten.

Deze koerswijziging is niet zo onverwacht als wordt gesuggereerd. In februari voorspelde de Amerikaanse politicoloog Daniel Treisman in een commentaar op de CNN-site al dat dit eraan zat te komen. Niet uit morele overwegingen – sterker nog, Russische beleidsmakers hebben volgens Treisman een allergie ontwikkeld voor het ‘gemoraliseer’ van westerse leiders – maar omdat de Russen niet aan de verliezende kant willen eindigen. Zouden ze Assad te lang blijven steunen, dan lopen ze het risico in diskrediet te raken bij zijn eventuele opvolgers, aldus Treisman. Volgens hem zijn de Russen bovendien bang voor de toenemende invloed van radicale islamisten.

Handig excuus

Voorspellen dat de koerswijziging eraan zat te komen is één ding, verklaren waarom Rusland daadwerkelijk afstand heeft genomen van Assad is een heel ander verhaal. Eigenlijk heeft Rusland zich lange tijd relatief neutraal opgesteld ten opzichte van de Arabische revolutie. Dat veranderde dit voorjaar met het scherpe standpunt ten opzichte van Syrië. Hoe is deze drastische verandering te verklaren?

Ekaterina Stepanova, hoofd Peace and Conflict Studies van het IMEMO (Institute of the World Economy and International Relations) in Moskou, schrijft daarover op de website van de London School of Economics. Stepanova stelt dat de Russische invloed op de ontwikkelingen in en rond Syrië overschat wordt. Het is begrijpelijk dat het in de Russische media wordt aangedikt omwille van het nationale prestige, maar ook westerse analisten maken zich schuldig aan overdrijving. Stepanova biedt een eenvoudige verklaring: het is voor de Verenigde Staten en Europa een handig excuus om moeilijke besluiten over ingrijpen in Syrië nog even uit te stellen.

Op de hoogte

Hoe Rusland de komende weken gaat handelen ten opzichte van Syrië is moeilijk te voorspellen. Wel is duidelijk geworden dat er niet zozeer sprake is van liefde als wel van een strategisch bondgenootschap tussen Rusland en Syrië.

Het Russische standpunt binnen de VN zal hoe dan ook van grote invloed zijn op de situatie in Syrië. Om op de hoogte te blijven van de ontwikkelingen is de speciale pagina van de nieuwszender Al Jazeera zeer de moeite waard. Behalve het laatste nieuws bieden ze allerhande video’s, achtergronden, een liveblog, een interactieve kaart van de onrust in het land, opinie-artikelen en filmpjes van burgers. Reportages van under cover-correspondenten bieden een interessant en uniek beeld van de schrijnende situatie in het land.