Lees vandaag de graphic novel over Rosa Luxemburg

Als uitwisselingsstudent in Berlijn nam de docent mijn klas ooit mee naar de  begraafplaats Friedrichsfelde. Of beter gezegd: op het papiertje dat hij bij aanvang van het vak uitdeelde stond dat we er op een maartse vrijdagochtend om half 9 verwacht werden, waarna ik worstelend met verschillende tram- en metrolijnen in de stromende regen verdwaalde in Lichtenberg, diep in Oost-Berlijn, en pas een half uur na de afgesproken tijd arriveerde. De docent was net bezig zijn verhaal af te ronden, ik kon nog precies meekrijgen dat hij hier als kind jaarlijks in de januari-kou heen moest marcheren. Hij leek er weinig nostalgisch over. Tot zover de historische sensatie.

Veel was, en is, er op de plek verder ook niet te zien. Het graf van Rosa Luxemburg is een beetje de plattenbau onder de grafstenen: sober en grijs, alsof het voor een willekeurige gezichtsloze kameraad is opgetrokken, en feitelijk klopt dat ook, want er ligt niet eens een echt lichaam, daar in Friedrichsfelde.

Het tekent de manier waarop de schrijfster en activiste de afgelopen honderd jaar herdacht is. Rosa Luxemburg kreeg pleinen en straten, marsen en liederen, maar wie de vrouw nou zelf eigenlijk was, daarvoor was een stuk minder interesse. Het onlangs verschenen Red Rosa van Kate Evans probeert daarin verandering te brengen, en Internationale Vrouwendag is een uitstekend moment voor een pleidooi voor méér van dit soort boeken. Meer dan zeventig procent van de historische biografieën die in 2015 verscheen had immers een man als onderwerp, berekende Slate onlangs. Ho ho, hoor ik u tegenwerpen: in het verleden waren vrouwen nu eenmaal gemarginaliseerd. Kan zijn, maar de gedachte dat de loop van de geschiedenis alleen is bepaald door de Grote Mannen was al in de tijd van Luxemburg achterhaald, dus huphup met die vrouwen in de historische lectuur. Amen.

Graphic novel

Het is moeilijk na het lezen van Red Rosa niet een klein beetje van Rosa Luxemburg te gaan houden. Als Poolse, Joodse, gehandicapte, socialistische vrouw had ze een bingokaart vol aan achtergestelde posities, maar haar biografie is alles behalve een klaagzang. Integendeel: Red Rosa is een lofzang op de dwarse, koppige, eigenwijze en zich niet verontschuldigende vrouw. Luxemburg had een missie, en de gedachte zich door iets te laten tegengehouden leek niet eens in haar op te komen. Talloze keren krijgt ze in Red Rosa denigrerende opmerkingen naar haar hoofd geslingerd, en ook seksuele intimidatie en huiselijk geweld blijven haar niet bespaard. Maar tegelijkertijd kijken al haar mannelijke kameraden uit de socialistische beweging met bewondering en jaloezie naar haar intelligentie en eloquentie. Om Luxemburg konden ze simpelweg niet heen, of ze het nu leuk vonden of niet.

Luxemburgs aandeel in de Spartacus-opstand komt er in Red Rosa overigens wel opvallend vreedzaam vanaf, en je kunt je terecht afvragen welke rol ze in de verdere ontwikkeling van de communistische beweging zou hebben gespeeld, als ze niet op 15 januari 1919 zou zijn vermoord. Maar dat ze een felle, niets en niemand-ontziende revolutionair was: dat spat wel degelijk van alle pagina’s af.

Als iemand aan graphic novels ooit nog laatdunkend als strips refereert, mag je hem Red Rosa onder de neus duwen. Het laat namelijk prachtig zien wat de meerwaarde is van het getekende boek. Meer nog dan in een biopic-film, kunnen in een graphic novel grote hoeveelheden oorspronkelijke tekst verwerkt worden, terwijl het nog steeds een toegankelijk en spannend verhaal blijft. Dat doet Evans dan ook meesterlijk, want het boek is doorspekt met citaten uit Luxemburgs brieven en theoretische geschriften en heeft een uitputtende lijst met voetnoten en leessuggesties.

Zo is Red Rosa naast een spannende biografie ook een uitstekende inleiding in de marxistische theorie. Met een fluitketel in Luxemburgs keuken wordt de noodzakelijkheid van de overkokende vrije markt letterlijk geïllustreerd. Haar kat Mimi zit zijn staart achterna, net als het kapitalisme, waarna hij met zijn klauwen een globe bespringt, net als – u snapt ‘m al.

Feminisme?

Ook voor het hedendaagse feminisme heeft Red Rosa een boodschap. Luxemburg reageert fel en kritisch, op de opkomende vrouwenbeweging die alleen strijdt voor het stemrecht van keurige, rijke, burgervrouwen. Slechts opkomen voor de rechten van de al zo bevoorrechte klasse noemt ze een farce. Een werkelijk feminisme, suggereert Luxemburg, strijdt voor een eerlijkere samenleving voor iedereen, vrouw én man.

Maar bovenal wordt icoon Luxemburg in Red Rosa gewoon weer een persoon, met allerlei onhebbelijkheden en jammerlijke fouten. Ze deelt het bed met verschillende mannen, en heeft in die scènes een bescheiden vachtje haar op benen en oksels. Niet om haar als feminist neer te zetten, legde Evans later uit. Maar gewoon, omdat vrouwen dat, toen en nu, hadden.