Serial VS Ferguson

‘One story. Told week by week.’ Het verhaal is echt gebeurd, ook al weet je niet altijd wat je moet geloven. Het gaat over een highschoolleerling uit Baltimore die op 13 januari 1999 zijn ex-vriendin heeft vermoord – of niet. Hij is veroordeeld, zit in de gevangenis, maar de zaak ziet er bedenkelijk uit. Of, zoals de presentator en verteller het stelt: Adnan Syed lijkt niet op een moordenaar.

Het klinkt als een voor Amerika exemplarisch verhaal. Zo begint het althans, met een conservatief religieuze Pakistaanse immigrantenfamilie en een charmante zoon die stiekem, over de etnische en religieuze grenzen heen, afspraakjes maakt met meisjes. Zijn vriendin komt uit een familie van Koreaanse immigranten. Het zou een geijkte samenvatting kunnen zijn van het Amerikaanse highschool-leven – proms, tienerdagboeken, jointjes roken, drama’s omtrent etnische en groepsidentiteit – maar we volgen hier in realtime een nieuw onderzoek naar een brute misdaad, en de uitkomst is nog niet bekend.

verfrissend transparant

Serial is een podcast van de makers van de radioshow This American Life, die storytelling combineren met onderzoeksjournalistiek op een losse toon. Ze kregen een tip van een mensenrechtenadvocaat uit Baltimore die vertelde over de moord op de scholiere, waarvoor haar ex-vriend gevangen zit. This American Life ging er nog eens naar kijken. Presentatrice Sarah Koenig stuitte op zoveel materiaal dat ze besloot om er een serie van te maken. De zaak Adnen Syed bleek gecompliceerd: hij lijkt onschuldig, getuigenissen kloppen niet, de omstandigheden hadden helemaal niet tot moord hoeven leiden. Maar in het verhaal van Syed, die zelf vaak aan het woord komt, zitten ook genoeg lacunes.
Er zit iets betwistbaars in This American Life. De scherpste critici beweren dat de show ‘pijnlijke, echte gebeurtenissen verdunt in poelen van persoonlijke ervaringen’. Ik begrijp hun punt wel, vooral als ik weer een verhaal hoor dat iets te clever is, of net een beetje te wee. Maar ik ben milder, want er staan genoeg verbluffende staaltjes onderzoeksjournalistiek tegenover.
Dit is ook wat Serial zo opmerkelijk maakt. Het gebruikt die vriendelijke, hipsterachtige presentatie, alsof het over het alledaagse leven van iedereen gaat, en past die toe op één verhaal van misdaad en straf. We volgen het onderzoek terwijl het plaatsvindt. Voor de onvermoeibare Sarah Koenig – presentator, verteller én vaak protagonist – is geen brug te ver, en ze is verfrissend transparant. Narratieve onzekerheid is onderdeel van de aantrekkingskracht, de meest raadselachtige details worden wonderlijk veelzeggend, zelfs wanneer we op doodlopende sporen zitten. ‘Dat is mijn angst,’ geeft Koenig op gegeven moment toe, ‘dat ik door alles heen ga en eindig met ik weet het niet.’

Kafkaesk

En zo wordt Serial iets anders: een verhaal over herinneren, over het recht, over de feilbaarheid van beide. Zulke verhalen zijn moeilijk af te ronden. De eerste aflevering stelt de vragen: ‘Hoe ging je vorige week woensdag naar je werk? Met de auto? Lopend? Met de fiets? Regende het? Weet je dat zeker? Ging je die dag een winkel binnen? Zo ja, wat kocht je er? Tegen wie sprak je? Noem iedereen op die je die dag hebt gesproken.’ Hoe dieper we in de feiten van de moord terechtkomen, hoe grijzer het verhaal wordt. Wat blijft hangen, is geen gevoel van zekerheid, maar van hopeloze spanning tussen het recht en het leven. De wereld van het recht ziet er arbitrair en kafkaesk uit.
De luisteraars zijn geobsedeerd en verdiepen zich net zo gretig in de details van de moordzaak als Sarah Koenig en haar team. Serial is een fenomeen dat veel succesvoller is dan de makers hadden durven dromen. Liefhebbers kunnen zelfs luisteren naar verscheidene podcasts over de Serial-podcast, en er zijn parodieën voor hen die anti (maar net zo goed devoot) zijn.

Echt tienermeisje

Dit is iets nieuws, maar ook iets ouds. Serial geeft een idee van hoe het in 1836 moet zijn geweest om te wachten op de volgende aflevering van The Pickwick Papers van Charles Dickens. Die roman toonde aan dat het mogelijk was om literatuur in afleveringen te doen verschijnen. Ook Serial toont het succes van een nieuwe vorm. En een nieuwe manier om verhalen te vertellen betekent een nieuwe manier om verhalen te verkopen.
Het grote verschil met The Pickwick Papers is dat dit echt is. We zouden soms bijna vergeten dat alles draait om de brute moord op een echt tienermeisje. Ook kunnen we, spittend door de politierapporten van een rare moordzaak, de klasse- en raciale verhoudingen in Baltimore uit het oog verliezen en de bredere tragedie van het Amerikaanse juridische systeem op zich. Dat verklaart iets van de kritiek. Serial heeft niks van dat wellustige van moderne noirs als True Detective, de toon is respectvol, maar dat dit heronderzoek in realtime gebeurt en gaat over échte mensen, betekent dat er ethische schaduwtinten over hangen. Dat voel je wanneer iemand die claimt de broer van het slachtoffer te zijn, de luisteraars er op website Reddit aan herinnert. ‘TO ME IT’S REAL LIFE.’
Er zijn nog drie afleveringen te gaan, en de makers beweren dat ze niet weten wat de afloop zal zijn. Zal Adnan worden vrijgepleit? En als hij toch schuldig blijkt, hebben we dan niet eigenlijk vooral een oude wond geopend?

Ferguson

En dan is er nog het vraagstuk van witte, upper class privileges. De meeste luisteraars hebben vermoedelijk nog nooit een nacht in de gevangenis doorgebracht, zijn waarschijnlijk nooit vanwege hun ras benadeeld, hebben nooit aan de verkeerde kant van het systeem gezeten, en zo kunnen zij met naïeve verwondering van comfortabele afstand observeren.
De obsessie met een vijftien jaar oude misdaad is af te zetten tegen wat er nu gebeurt in Ferguson, Missouri. Het verhaal van Ferguson is de tragedie van een systeem dat de details en kenmerken van individuen vervormt en smoort. Serial daarentegen is het verhaal van complexe individuele karakters in een wereld van twijfel, ambiguïteit en procedures.
Het is vreemd om van een afstand te kijken en luisteren naar deze twee verhalen, Serial en Ferguson. Ik ben Amerikaan. Ik verhuisde drie jaar geleden naar Nederland om les te geven in American Studies. Ik ben niet het type dat heimwee krijgt, maar ik luister hier gretiger naar de verhalen van This American Life, en nu Serial, dan ik in Amerika deed. Het is mijn werk om na te denken en les te geven over het Amerikaanse systeem – en dat is vaak een wreed systeem. Maar de details, die heb ik ook nodig.