<div class="lead">
<p>RTL-journaliste Eveline Rethmeier wil politiek noch vluchteling bedienen. Moeilijk, want journalistieke verhalen moeten raken en excessen doen het goed. ‘Cameramannen en fotografen duiken op hun knieën om een luid snikkende peuter vast te leggen, terwijl ik op de achtergrond andere kinderen vrolijk tikkertje zie spelen. Die zullen de journaals vanavond niet halen.’</p>
</div>
<p class="p_1">‘Schrijnend’ antwoord ik op de vraag van de redactie hoe ik zo in het live-gesprek de situatie op Lesbos wil omschrijven. In mijn hoofd ga ik de plaatsen af waar ik de afgelopen maanden voor <span class="Cursief">RTL Nieuws</span> ben geweest om verslag te doen van de vluchtelingencrisis. Het is nu eind oktober. Het stortregent al dagen. Het is koud. Er zijn te weinig opvangplekken voor de hausse aan bootjes van de afgelopen dagen, waardoor de meesten op straat moeten slapen. ‘Schrijnend&#8230;’ klinkt het weifelend aan de andere kant van de lijn. Of dat het wel echt is na alles wat er al te zien is geweest. Ik hoor het voorbeeld aan van kinderen die traangas in hun ogen hebben gekregen bij een actie van de politie in Macedonië. Nee, traangas is er niet en de politie ook niet. Ik gooi in de strijd dat ik drijfnatte kindjes zie die buiten moeten slapen. De redactie is overtuigd. Ik kan het schrijnend noemen.</p>
<h5>Ontredderde peuter</h5>
<p class="tekst">Hoe brengen wij journalisten deze vluchtelingencrisis in beeld zonder te overdrijven en zonder immuun te worden omdat we al zo veel hebben gezien? Het vinden van die juiste balans is altijd de essentie, maar bij dit onderwerp kijken voor- en tegenstanders als hongerige wolven toe om met ieder bericht het andere kamp hun gelijk onder de neus te wrijven. ‘Zie je wel dat het stuk voor stuk gelukszoekers zijn!’ tegenover ‘Afschuwelijk, we moeten ze gaan ophalen. Allemaal!’ In het debat is geen ruimte voor grijstinten. Terwijl die er wel zijn. Er zitten gelukszoekers tussen. De meesten bereiken zonder tranen of traangas hun bestemming. Vluchtelingen doorkruisen meerdere veilige landen, maar willen naar het land waar ze verwachten de meeste welvaart te vinden.</p>
<p>Maar omdat het publiek moeite heeft met grijstinten, vallen journalisten vaak voor clichébeelden en worden taferelen nog zieliger voorgespiegeld dan ze zijn. Hoe vaak heeft u huilende kinderen langs zien komen in reportages? Zo’n ontredderde peuter met een verkrampt gezicht en natte wangen, tegen de achtergrond van een dicht hek of een rij politieagenten. Het contrast kan niet groter: harteloze beulen tegenover een diepverdrietig kind. Deze zomer op het Griekse eiland Kos staat er een naast me, een huilende Syrische peuter. Blote voetjes, een te groot T-shirt en dikke tranen. Het is hoogzomer en de boulevard ligt vol met tentjes van kamperende vluchtelingen. Het is chaotisch, behelpen, maar niet dramatisch. Althans niet zo dramatisch als deze luid snikkende peuter het doet voorkomen. Maar misschien moeten we dat überhaupt niet aan peuters overlaten. Cameramannen en fotografen duiken op hun knieën om het tafereel vast te leggen, terwijl ik op de achtergrond andere kinderen vrolijk tikkertje zie spelen. Die zullen de journaals vanavond niet halen. Even later staat in de haven een Nederlandse peuter even hartstochtelijk te huilen, nadat zijn vader de iPad heeft afgepakt. Dezelfde uithalen, dezelfde ontroostbaarheid. Ik snap echt wel dat deze Nederlandse peuter het beter heeft dan zijn Syrische leeftijdsgenootje. Wat ik bedoel te zeggen: dat een peuter huilt, zegt meestal niet zo veel. En het feit dat de meeste kinderen spelen en lachen zegt net zo weinig. Dat doen kinderen namelijk meestal; spelen, ook in chaotische, moeilijke en – zelfs – schrijnende situaties. Van de gezichten van hun ouders valt meer af te lezen.</p>
<h5>Geen spreekbuis</h5>
<p class="tekst">Intussen zoek ik naar vluchtelingen die zich voor de camera willen laten interviewen. De meesten hebben daar geen zin in. De tijd begint te dringen en ik been over de boulevard en roep op steeds luidere toon ‘You speak english? Somebody here speaks English?!’ Met een steek in mijn maag moet ik denken aan het legendarische verhaal van een Australische verslaggever die in 1960 een vluchtelingenkamp in Congo binnenrende met de kreet ‘Anyone been raped and speaks English?!’ Zolang ik daar mijlenver van wegblijf, is het in orde, prent ik mijzelf in. Deze mensen hebben er baat bij dat hun verhalen worden verteld. Aan de andere kant: je vertelt nooit alle verhalen en selecteert ze zorgvuldig. Hoe kitsch het ook mag klinken, een journalist probeert verhalen te vinden die raken. Een vluchteling die zonder enige emotie vertelt dat de overtocht prima is verlopen, zal minder snel de uitzending halen dan een moeder die zwaar geëmotioneerd vertelt dat ze dacht te zullen sterven op de boot.</p>
<p>Mensen die direct op mij aflopen als ik met een cameraman rondloop, mijd ik liever. Deze mensen willen vaak hard roepen hoe erbarmelijk de situatie is. En ik kan niet al hun feiten checken. Als iemand vertelt binnen een opvangcentrum te zijn geslagen door de medewerkers, zonder dat ik dat met mijn eigen ogen heb gezien of van andere vluchtelingen heb gehoord, voelt het niet goed dat uit te zenden. Ik krijg soms de indruk dat zij hun ellende aanzetten in de hoop dat er zo sneller iets aan wordt gedaan. Zo maakte een Italiaanse journalist een (weliswaar indrukwekkende, want levensgevaarlijke) reportage over vluchtelingen die in Libië op hun overtocht wachtten, waarbij deze allemaal als een soort <span class="Cursief">wave</span> in een voetbalstadion in huilen uitbarstten op het moment dat de camera langskwam. Hun situatie was ontegenzeggelijk schrijnend, maar de beelden gaven het gevoel dat deze mensen wisten dat dit hét moment was om te laten zien hoe vreselijk het daar was. Ik zou in hun positie misschien hetzelfde doen, maar als journalist moet je geen spreekbuis zijn, niet voor politici maar ook niet voor vluchtelingen.</p>
<h5>Treurige hoopjes zilverfolie</h5>
<p class="tekst">Want ook vluchtelingen zijn zich bewust van de grote media-aandacht. Afgelopen juni bivakkeerde een groep vluchtelingen op de grens bij de Italiaans-Franse grens. De Fransen sloten de grens met Italië, waardoor er een stuwmeer van vluchtelingen was ontstaan in het stadje Ventimiglia. Een aantal jongens weigerde de rotsen vlak voor de grens met Frankrijk te verlaten en wachtte daar, gehuld in thermische dekens, dag en nacht totdat de grens weer open zou gaan. Die beelden gingen de hele wereld over. ‘Is dit wat er over is van Europa?’, ‘Gaan we zo met onze vluchtelingen om?’ ronkten de krantenkoppen onder foto’s van treurige hoopjes zilverfolie op de grauwe rotsen. Als ik aankom, schijnt de zon weer. De jongens hangen op de rotsen en springen op als ik met mijn cameraman hun kant op kom. ‘This is where we sleep!’ wijst een Nigeriaanse jongen met een Ajax-shirt op de rots achter hem. Ik neem me voor in de reportage voor die avond in ieder geval duidelijk te maken dat deze jongens hier uit protest zitten, en niet omdat er nergens een droge plek voor ze is. Die is er namelijk: de rest van de vluchtelingen bivakkeert op en rond het station en het Rode Kruis heeft douches en wc’s neergezet. Als er nog wat meer cameraploegen zijn bijgekomen, pakken ze hun spandoeken en zingen ‘We are not going back. Where are the human rights?’ Ik tel de jongens op de rotsen. Vijfendertig, hooguit. Het leken er gisteren veel meer op televisie. Ik zie cameramannen op nog geen meter afstand de zingende jongens filmen. Dan lijkt het immers nog wat; een groepje van tien kun je met <span class="Cursief">close shots</span> eruit laten zien als een kolkende massa.</p>
<div class="media-wide">
<figure id="post-306854 media-306854" class="align-right"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/11/vluchteling-in-beeld_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/11/vluchteling-in-beeld_preview-320x249.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/11/vluchteling-in-beeld_preview-640x498.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/11/vluchteling-in-beeld_preview-1280x996.jpg 1280w" alt="" /><figcaption>Illustratie: Paul Faassen</figcaption></figure>
</div>
<p class="tekst">De jongens op de rotsen willen het liefst aan één stuk door gefilmd en geïnterviewd worden, terwijl de meeste vluchtelingen journalistenmoe zijn. En niet alleen de vluchtelingen. Hulpverleners zien het vaak als noodzakelijk kwaad journalisten te laten zien wat er gebeurt, want je zit duidelijk in het andere kamp. Journalisten laten namelijk steeds zien wat er niet goed gaat. Als we een opvang bezoeken waar alles prima in orde is, wordt daar niet over gerept. Het wordt pas noemenswaardig als het dak lekt of het eten bedorven is. Ook de vrijwilligers van de Stichting Bootvluchteling kijken me met argusogen aan als ik met hun op pad ga om bootjes met vluchtelingen op te wachten. ‘Jullie gaan toch niet in de weg lopen, hè? Er waren laatst twee fotografen die dwars over de kinderen heen walsten omdat ze achter de boot een baby in het water wilden fotograferen,’ zegt een hoogblond meisje met Friese tongval. Gelukkig ben ik vandaag de enige. Meer journalisten dan hulpverleners waren er in de zomer. De Griekse eilanden waren <span class="Cursief">hot</span> onder journalisten. Misschien omdat er toen toeristen waren en het contrast tussen de vakantievierende Nederlander en de op straat slapende vluchteling tot de verbeelding spreekt. Misschien omdat de aandacht inmiddels verplaatst is naar de Balkan waar landen ruziënd hekken optrekken en vluchtelingen doorsturen naar de volgende grens. Misschien is het de banale wet dat we ‘het op een gegeven moment wel gezien hebben’. Zoals we ook niet meer over Lampedusa praten, terwijl daar nog steeds bootjes aankomen, zij het minder. Journalistiek richt zich nu eenmaal op de excessen.</p>
<p>De situatie is in oktober vele malen ernstiger dan in de zomermaanden. Als ik bij het opvangkamp kom in de binnenlanden van Lesbos, valt mijn mond open. Duizenden mensen staan in de stromende regen voor een hek te wachten dat al dagen dicht is. Het opvangcentrum is vol. De rij groeit, want bussen blijven vanaf de stranden nieuwe vluchtelingen afzetten met de boodschap dat ze in de rij moeten aansluiten. Holle blikken, bibberende kinderen, en overal natte kleren. Vluchtelingen rennen massaal op me af om te vertellen hoe lang ze hier al staan, hoe koud ze het hebben en over de wens liever te sterven dan zo te moeten leven. Na de uitzending kijk ik op Twitter. Een basisfout, maar je wilt op afstand toch kijken hoe een reportage valt. De meeste mensen uiten hun medelijden, maar een deel vindt dat deze mensen er zelf voor gekozen hebben en ‘gewoon in hun eigen land hadden moeten blijven’. Iemand vraagt zich af wat ik met deze jankbeelden wil bereiken. Het valt mee vanavond.</p>
<h5>Ongeloofwaardige verhalen</h5>
<p class="tekst">Reportages zonder ‘jankbeelden’, maar met vluchtelingen die nuchter vertellen hoe ze hun reis hebben gepland, vallen aanzienlijk slechter. En al helemaal als de vluchteling in kwestie een smartphone heeft. Een smartphone past niet in het plaatje van het zielige slachtoffer dat we met onze oude knuffels moeten troosten (stop eens met het doneren van die knuffels!), en des te meer in het plaatje van de profiterende gelukszoeker. Gymleraar Mohammad uit Syrië ontmoet ik op Kos, en ik ben blij dat hij een smartphone heeft. Zo blijven we gedurende zijn hele reis naar Duitsland contact houden. Ik heb dat vaker geprobeerd, contact houden met vluchtelingen die ik ontmoet om van de rest van hun reis verslag te kunnen doen, maar meestal hoor ik er nooit meer wat van. Misschien had ik hetzelfde gedaan in hun plaats. Sodemieter op met je televisieprogramma.</p>
<p>Maar Mohammad blijft een goede bron, ook nadat ik hem in Keulen heb opgezocht voor het vervolg van zijn verhaal. Via Whatsapp vraag ik hem geregeld om raad. Ik vind sommige vluchtelingen namelijk vaak ongeloofwaardige verhalen vertellen. Zo zeggen ze allemaal een universitair diploma op zak te hebben, terwijl Mohammad aanzienlijk beter Engels spreekt, zonder te hebben gestudeerd. Ik krijg een audiobericht terug waarin Mohammad uitlegt dat de smokkelaars vaak zeggen dat alleen mensen met een universitaire studie in Duitsland mogen blijven. ‘Natuurlijk liegen sommigen, er zitten ook heel veel niet-Syriërs tussen.’</p>
<p>Ik antwoord dat ik blij ben dat ik van hem en zijn vrienden in ieder geval de paspoorten heb gecheckt om zeker te weten dat ze uit Syrië kwamen. ‘<span class="Cursief">Very good, Dutch journalist</span>, maar weet wel dat je in Istanbul voor honderd dollar een Syrisch paspoort kunt kopen.’ En inderdaad lukt het een paar dagen later de Nederlandse journalist Harald Doornbos om een Syrisch paspoort voor premier Mark Rutte te laten maken. Ik besef dat we als journalisten vaak geen idee hebben, en alleen maar af kunnen gaan op de verhalen die we voorgeschoteld krijgen van de vluchtelingen.<q class="pull-right">Er zijn vluchtelingen die hartstochtelijk huilen als ze de kusten bereiken, er zijn vluchtelingen die dan juichen terwijl ze een foto maken met hun <span class="Cursief">selfie stick</span>. Allemaal waar.</q></p>
<p class="tekst">Vluchtelingen zijn niet altijd zielig en dankbaar, maar kunnen net zo goed irritante, klagerige macho’s zijn. Dan moet ik ook moeite doen om niet zwart-wit te denken, en te beseffen dat eikels ook het recht hebben om te vluchten voor oorlog. In een asielzoekerscentrum in Noord-Italië zou ik een promo-filmpje voor de PVV kunnen filmen. Een groep Nigerianen klaagt steen en been over het feit dat er pasta werd geserveerd in plaats van Nigeriaans eten, bedelt voortdurend sigaretten bij me en drukt me bij monde van hun leider op het hart dat zij ‘nooit op een witte vrouw kunnen vallen, omdat die onaantrekkelijk zijn’. Ik moet me inhouden niet op een even kinderlijke manier van alles terug te snauwen. Eenzelfde verward gevoel krijg ik bij een Syrisch gezin dat ik in de lobby van mijn hotel op Sicilië aantref. Zij hebben de boot gepakt en toen een hotel genomen en keuvelen nu gezellig boven een kopje thee. Ik roep mezelf tot de orde: als de oorlog in Nederland uitbreekt, zullen mensen uit Blaricum wellicht hetzelfde doen. Maar de vraag is, laat je het zien als journalist? Hoe relevant is het, de uitzondering op de rest die buiten bivakkeert? Of speelt toch ook mee dat ik niet onnodig olie op het vuur wil gooien?</p>
<p>Maar soms is het onvermijdbaar, omdat het geen verdwaalde uitzondering is. In een reportage van Jaap van Deurzen vanuit Zweden vertellen meerdere vluchtelingen dat ze puur voor het geld komen, niet meer en niet minder. Je weet dat als je dat laat zien, in Nederland het vuur verder op zal laaien en misschien vluchtelingen hiervan de dupe zullen worden. Maar journalisten moeten medelijden niet laten meespelen in de berichtgeving.</p>
<p>Die fout maakte in mijn ogen <span class="Cursief">Al Jazeera</span>. Een paar maanden terug kwam de nieuwszender met een betoog waarom ze vanaf nu uitsluitend over vluchtelingen zouden spreken in plaats van over migranten. Daar kun je over discussiëren – een deel ís economische migrant en zal worden teruggestuurd – maar soit. Ieder medium mag daarin uiteraard een keuze maken en die toelichten. Wat mij stoorde, was de pathetische toon. Het woord ‘migrant’ ontdeed volgens de zender een mens van iedere waarde: ‘<span class="Cursief">It’s not a person like you filled with thoughts and history and hopes. It is just a migrant</span>.’ En verderop nog sterker ‘<span class="Cursief">migrant death’s are not worth as much to the media as the death of others</span>.’ Ik weet niet van welke media ze zich – op een ongepast sentimentele manier – proberen te distantiëren, maar ik zie ze niet. Het geeft volgens mij vooral aan hoe overspannen de discussie is geworden.</p>
<p>De media kan deze ontspoorde discussie misschien enigszins tot bedaren brengen door niet alleen uitersten te laten zien. Er zijn vluchtelingen die hartstochtelijk huilen als ze de kusten bereiken, er zijn vluchtelingen die dan juichen terwijl ze een foto maken met hun <span class="Cursief">selfie stick</span>. Allemaal waar, maar het echte drama zit hem niet in de individuele gevallen maar in de omvang van het probleem: die gigantische grijze massa die tussen die uitersten zit. Journalisten moeten blijven uitzoomen en niet bang zijn om genuanceerd te zijn en ruimte te geven aan grijstinten. Want als wij de grijstinten blijven benadrukken, bestaat de kans dat de zwart-witdenkers in beide kampen ook naar elkaar opschuiven. Al is het maar een millimeter.</p>
