Is het gedaan met de pasfoto?

Florance Bruinink (23) werkt bij de marechaussee als wachtmeester en opsporingsambtenaar. Op Schiphol controleert ze wie van en naar het Schengengebied reist. Dagelijks vergelijkt ze pasfoto’s op identiteitsbewijzen met de gezichten die aan haar balie verschijnen.

Om te checken of deze personen daadwerkelijk dezelfde zijn als op de pasfoto, deelt ze bij het kijken het gezicht op in drie stukken, legt Bruinink uit. ‘Eerst kijk je van de kruin tot onder de wenkbrauwen. Daarna naar het middelste gedeelte van het gezicht. Neus, oren. Tenslotte de mond en de kin. Dan controleer ik de zwart-witprint van de pasfoto, die ook op het paspoort staat. Daarop is het contrast in het gezicht beter zichtbaar. De print is met een laser gegraveerd, en kan dus niet zomaar worden vervalst.’

Als wachtmeester op Schiphol heeft Bruinink, anders dan politieagenten in de openbare ruimte, direct toegang tot apparatuur waarmee ze de authenticiteit van papieren (en dus ook de pasfoto) kan controleren. Ze kan de foto’s in de oorspronkelijke kleur bekijken, het beeld digitaal vergroten, de zwartwit-scans met UV-lampen belichten en onderzoeken op wat voor manier het document (legaal of illegaal) geprint is.

Als ze dan nog niet zeker weet of het document en de foto kloppen, zijn er nog altijd gespecialiseerde collega’s bij het Bureau Falsificaten. Om het controleproces te ondersteunen, wordt gebruikgemaakt van automatische poortjes, de e-gates, die de digitale foto uit de chip van het paspoort lezen en vergelijken met een live scan van het gezicht van de reiziger. ‘Heel veel opties’, zegt Bruinink.

Gezichtsscan

In de nasleep van de aanslagen in New York in 2001 werd de beveiliging van de luchtvaart wereldwijd flink opgevoerd. De Nederlandse overheid verbond zich in 2006 aan de paspoortvoorschriften van het ICAO, de Internationale Burgerluchtvaart Organisatie. De ouderwetse controle door wachtmeesters moest worden ondersteund met biometrische technologie, vakjargon voor systemen die mensen kunnen identificeren op basis van fysieke kenmerken.

Sindsdien moeten onze pasfoto’s goed leesbaar zijn voor de computer, zodat die ons gezicht kan identificeren aan de hand van veertien herkenningspunten binnen een strak raster. De foto wordt versleuteld in de chip in het paspoort en identiteitsbewijs. De foto die je bij het pasfotohokje afrekent mag dan eenvoudig zijn, de techniek waarmee-ie wordt afgelezen is dat niet. Zie het als een soort QR-code van ons DNA.

Twee personen met op elkaar lijkende gezichten kunnen hun pasfoto’s laten mixen door AI. Dat nieuwe portret komt voor een gezichtsscan met 50 procent overeen

Maar ondanks dat het uitlezen van die QR-code een stuk betrouwbaarder is dan het oordeel van een menselijk oog, blijft de technologie fraudegevoelig. In het adviesrapport voor de overheid ‘Biometrie voor identiteitsverificatie’ uit 2020 wordt gewaarschuwd voor blinde vlekken. Zo werden zeven personen verkeerd geïdentificeerd door de gezichtsherkenningssoftware van de marechaussee na de klimaatdemonstratie op Schiphol in november 2022. Ook bij tweelingen slaagt de software er niet in altijd het juiste onderscheid te maken.

De opkomst van AI maakt misbruik extra gemakkelijk. Zo kunnen twee personen met op elkaar lijkende gezichten hun pasfoto’s laten mixen door AI, wat in de biometrie morphing wordt genoemd. Dat enkele portret van beide gezichten zal voor een gezichtsscan bij beide personen met 50 procent overeenkomen. Zo kunnen twee mensen zich met hetzelfde paspoort identificeren.

De meeste fraude is echter een stuk minder high-tech. In het onderzoek naar drugscrimineel Ridouan Taghi kwam aan het licht dat een ambtenaar identiteitsbewijzen vervalste voor 1000 euro per stuk. Bij het steekincident in de buurt van de Amsterdamse Dam, afgelopen maart, duurde de zoektocht naar de identiteit van de dader 24 uur, omdat hij vijf verschillende identiteitsbewijzen op zak had.

Wachtmeester Bruinink ziet het vaker, onder meer bij mensen die halsoverkop huis en haard hebben moeten verlaten – de papieren zijn verwoest en door de omstandigheden was er geen mogelijkheid nieuwe aan te vragen. ‘Ze kopen onderweg een gestolen paspoort met een wazige foto zonder biometrische gegevens en proberen daarop te lijken. Of ze nemen een ID van een lijkend familielid. Als je je haar hetzelfde doet, kan dit best geloofwaardig zijn. Mensen steken daar veel moeite in.’

Vervaldatum

Niet alleen fraudeurs overtreden de regels rondom de pasfoto. Binnen de tienjarige geldigheid van een identiteitsbewijs veranderen mensen, terwijl het plaatje bevriest in de tijd. Vooral bij kinderen is tien jaar een wereld van verschil.

Om dat te ondervangen is de geldigheid van een ID bij kinderen  teruggebracht tot vijf jaar. Maar zelfs die periode blijkt te lang om er zeker van te zijn dat kinderen een herkenbare foto met zich meedragen. Als een vierjarige reist met een foto van zichzelf als pasgeborene, lijkt die inderdaad niet meer, zegt Bruinink. ‘Dan moet je met controlevragen aan de ouders nagaan of het kind is wie het zegt te zijn.’

‘Soms zijn mensen op hun paspoortfoto zwaar opgemaakt en in het echt niet. Of mensen hebben een cosmetische operatie ondergaan, een baard laten groeien of zijn van gender gewisseld’

Naast veroudering kunnen mensen hun uiterlijk kunstmatig beïnvloeden. ‘Soms zijn mensen op hun paspoortfoto zwaar opgemaakt en in het echt niet,’ zegt Bruinink. ‘Dat kan verwarrend zijn. Ook zijn er mensen die een cosmetische operatie hebben ondergaan, een baard laten groeien of van gender wisselen maar nog steeds hun oude paspoort gebruiken.’

Burgers zijn verplicht een herkenbare pasfoto op zak te  hebben, maar door onduidelijke richtlijnen is het moeilijk om in te schatten wanneer de foto wel of  niet voldoet. En door de hoge kosten en gedoe bij het gemeentehuis staan mensen niet te popelen om een nieuw identiteitsbewijs aan te vragen. Met als gevolg dat burgers met een onherkenbare foto, strikt genomen, met een ongeldig identiteitsbewijs rondlopen.

‘Gevalletje vingers in het stopcontact’, grapte de marechaussee die Rory (indertijd 18, nu 27) controleerde. In de jaren daarvoor maakte Rory een (volgens de marechaussee nogal schokkende) groeispurt door, waarin hij in een volwassen bonenstaak veranderde. Van de e-gate kreeg de overeenkomst een score van 0 procent. ‘Het was ook wel op het randje van de vervaldatum’, geeft Rory toe. Nu heeft hij een identiteitsbewijs met een pasfoto waar hij uitgegroeid opstaat. Behalve dan zijn kuif, die buiten het kader steekt. ‘Tja, ik pas er gewoon niet op.’

Geen eenrichtingsverkeer

Niet alleen de overheid  ervaart problemen met pasfoto’s, het komt ook voor dat de mensen die zich moeten identificeren zich onaangenaam voelen bij hun pasfoto. 

Dat komt vaak voor, zegt emeritus-hoogleraar Psychologie Liesbeth Woertman, die onderzoek doet naar de perceptie van het lichaamsbeeld. ‘We kunnen ons gezicht alleen waarnemen door een foto of spiegel, we kijken onszelf nooit direct aan. In de spiegel zijn we ons bewust van onze blik, en poseren we hoe we onszelf graag zien. Vooral de jongere generatie is gewend om zich op een bepaalde manier te presenteren.’ Wanneer iemand anders de lens op je richt, ben je de controle kwijt. Het voelt ongemakkelijk om je vervolgens met zo’n beeld te identificeren. ‘Identiteit is fluïde, in je lichaam komen verschillende vormen van jezelf samen. Als je dit fotografeert, zeker op een bloedeloze manier zoals bij de pasfoto, vang je dit niet.’ 

‘Ik zat al aan de testosteron maar ik moest telkens een rijbewijs met een foto met lang blond haar laten zien terwijl ik op geslachtsregistratiewijziging wachtte’

Voor sommigen is het ongemak groter. ‘Ik zat al aan de testosteron maar ik moest telkens een rijbewijs met een foto met lang blond haar laten zien,’ vertelt Bien Statius Muller (23), die toen op geslachtsregistratiewijziging (M/V/X) wachtte. ‘Als ze mij aan de hand van die foto herkenden, dacht ik: heb je wel gekeken? Het zou zo mijn zus kunnen zijn.’ Liever nam Bien zijn paspoort mee. Daarop stond een recentere foto, eentje waarop hij stekelhaartjes had. ‘Onhandiger dan een rijbewijs maar beter.’ Op zijn nieuwe papieren staat hij nu met een M, kort piekerig haar en een breder gezicht. ‘Zo’n foto blijft stom, maar deze is beter.’

Het ongemak dat mensen ervaren bij hun pasfoto, hangt veelal samen met het uniforme karakter ervan: de onmogelijke opdracht om de gehele pluriforme samenleving, met al haar diversiteit, te willen vatten in één alomvattende standaard. Het begrip en gebruik van ‘identiteit’ is net zo variabel als mensen dat zijn. Als iets dat bewijst, zijn het de uitzonderingen op de regel. Zo mogen religieuze hoofdbedekking of sondes bijvoorbeeld wel worden gedragen, met bedekte oren en haren maar een verder goed zichtbaar gelaat.

Zo draagt Salima (26) al sinds haar kindertijd een hoofddoek. Ze weet niet anders dan dat ze ermee op de foto gaat. ‘Het is net als een pony: je wenkbrauwen moeten goed te zien zijn. Ik zorg ervoor dat mijn hoofddoek verder naar achteren zit dan ik ’m normaal draag.’ Ze kijkt naar haar foto. ‘Oh, maar hier zit de stof wel tegen mijn wenkbrauw aan. Zo streng zijn ze dus niet.’

Ze voelt zich niet zichzelf op de foto. ‘Dat komt doordat ik mijn hoofddoek normaal toch anders doe. Mijn moeder moest ooit met haar hoofddoek achter haar oren op de foto, dat zag er niet uit. Ik ben blij dat dat niet hoeft, dan moet ik ineens dingen laten zien die ik al jaren bedekt hou.’

E-oplossing

Door de vele gebreken van de pasfoto, gaat de zoektocht naar efficiënte identificatiemethoden door. Op de Identity Week Europe, een beurs voor biometrische en digitale identificatie in de Amsterdamse RAI, komt de identificatie-industrie elk jaar samen om nieuwe oplossingen te presenteren. In talloze stands worden de laatste technieken en middelen gepresenteerd die lichaam en identiteit steeds nauwer aan elkaar verbinden. Naast hyperrealistische maskers die rechtstreeks uit films als Mission Impossible lijken te komen, zijn er hokjes waarin je registraties van je irissen, hartslag en stem kunt opslaan in je personal data wallet. 

‘Alle moderne systemen maken gebruik van biometrische gegevens’, vertelt Koen de Jong, adviseur op het gebied van digitale identiteiten. ‘Ze controleren de afmetingen van de digitale pasfoto die is opgeslagen in de versleutelde chip in een identiteitsdocument.’

‘Je vingerafdruk laat je op veel meer plekken achter. Een iris is lastiger te vervalsen’

Uit een rapport van adviesbureau InnoValor blijkt de irisscan op betrouwbaarheid en fraudegevoeligheid beter te scoren dan de gezichtsscan. ‘Je iris heeft net als je vingerafdruk een uniek patroon, maar is minder ‘out in the open’, zegt De Jon. ‘Je vingerafdruk laat je op veel meer plekken achter. Daarmee is je iris lastiger te vervalsen.’

De irisscan is vlot: met letterlijk één oogwenk de grens oversteken is dan ook een aantrekkelijk vooruitzicht. Schiphol biedt de mogelijkheid al aan in een businessclass lidmaatschap. Kan dat dan niet voor iedereen? ‘Moeilijk,’ zegt Bruinink. ‘We nemen ook niet zomaar vingerafdrukken af. Hoewel het paspoort een gezichtsopname en vingerafdrukken bevat, is de wet terughoudend met het toevoegen van nóg meer biometrische data.’

Dat is niet zonder reden, de balans tussen controle en privacy blijft precair. Door grootschalige datalekken en maatschappelijke weerstand zoals die tijdens de pandemie zichtbaar werd (lees: de angst om ‘gechipt’ te worden), winnen nieuwe vormen van registratie het in populariteit niet van goed beschermde persoonsgegevens. Bruininks collega Kapitein Hofman trekt de conclusie: ‘De irisscan is heel nauwkeurig, maar mag alleen op vrijwillige basis.’

ID puzzel

‘Het ouderwets vergelijken van een plaatje met een persoon is onveilig en technisch achterhaald. Het laten vergelijken door AI is daarentegen in opkomst’, stelt Koen de Jong. Door de rappe toename in zowel de kwaliteit als de kwantiteit van identificatiemethoden is er nu veel meer keuze in de kenmerken waarmee we herkend kunnen worden.

Wat betrouwbaarheid betreft, is de scan van het gezicht voorbijgestreefd door die van de iris. Maar zolang de internationale overeenkomst van de ICAO niet verandert, of de Nederlandse overheid op eigen houtje de regels aanpast, stuit de brede invoering van de irisscan op praktische en juridische grenzen. Een beleidsverandering van dat niveau laat in de regel wel even op zich wachten. Voor wachtmeesters als Bruinink blijft de pasfoto daarom voorlopig nog een essentieel stukje in het bij elkaar puzzelen van een identiteit. De foto is nog niet weg te denken van het identiteitsbewijs, maar verliest wel de hoofdrol in het officieel verifiëren van wie we zijn.

Voorlopig keren we na een bezoek aan het gemeentehuis dus nog huiswaarts met een velletje plaatjes van ons gezicht dat zijn halfjarige geldigheidstermijn meestal uitzit in een rommella. Afgeserveerde exemplaren kan je altijd nog kwijt in de portemonnee of het telefoonhoesje van een geliefde die, in plaats van voor een raster met afmetingen, daadwerkelijk oog heeft voor jou.