Herhaling is een gekmakende gevangenschap die ruimte laat voor maar één waarheid. Hoe bevrijd je jezelf ervan?

Hoe vaak moet je horen dat homo’s vies zijn? Hoe meer mensen dat geloven, hoe minder vaak je vader het hoeft te herhalen.

Onlangs zag ik de documentaire The Wolfpack, over een troep jongens in New York City. Zij wonen in een stads appartement, maar hun vader laat hen niet naar buiten. Moeder wordt geslagen en geeft haar zoons thuis les. Ter vermaak kijken ze actiefilms en spelen ze die na. Na vijftien jaar gevangenschap loopt een van de jongens naar buiten. Zijn broers volgen. De idealen die ze jarenlang meekregen (‘buiten is het gevaarlijk’) breken.
Eén vader kan niet op tegen de maatschappij. Juist dat is zijn pijn. Hij wil het leven gelaten leiden, zegt steeds: ‘Het gebeurde gewoon zo,’ maar ondertussen snakt hij naar invloed. De religieuze figuur die hij als voorbeeld neemt, is Jezus Christus.

Andere documentaire, over herhaling gesproken. De EO filmde vluchtelingenkinderen op basisschool De Verrekijker in Katwijk. Een schrijnende aanrader om te gaan zien. De leerkrachten doen hun best. Het lesmateriaal over Anne Frank moet het verhaal van de Syrische scholieren dichterbij brengen. Vergelijken, herhaling: zo moeten we begrijpen, begrip kweken.

Ondertussen verdwijnen de kinderen één voor één. ‘Juf, Zishan is uitgezet.’ Ze zingen een afscheidsliedje voor haar, en ook een voor Kosta. We zullen aan hen blijven denken. Ze zitten in ons hart.

Wat opviel, was de herhaling waarmee de kinderen worden benaderd. ‘Maak je puzzel, Mohamed’, ‘Maak je puzzel, Mohamed’, ‘Maak je puzzel, Mohamed’. Met geheven vinger: ‘Geen Arabisch. Geen Arabisch. Geen Arabisch.’ Nu denk je: dat afdraaien gebeurt omdat ze nauwelijks Nederlands spreken. Maar dan nog is het niet minder gekmakend. Een hond kwispelt misschien bij het horen van geluidjes. Een mens voelt zich aangesproken. Ouders en leraren lijken sowieso ‘mantra’ te spreken in het bijzijn van kinderen. Ik hoor het overal. In het park: ‘Kijk Isa, een wip. Een groene wip. Kijk, een wip.’ En: ‘Ja, een eend. Een eend.’ Ouders vertragen en verdubbelen de wereld.

Men zegt dat shootings imitaties zijn: de ene gek doet de andere na. Maar voor de schutter is het eenmalig.

Enige tijd geleden volgde ik een workshop bij de Britse theatermaker Tim Etchells. We waren met twaalf deelnemers en zaten in een kring. Om de beurt moesten we het verhaal van Koning Midas vertellen. Welke versie, details en hoe lang het duurde, dat mocht je zelf weten. Wat in elke versie terugkeerde: Midas wenst de gave om alles wat hij aanraakt in goud te veranderen. Op die wens komt hij snel terug, want ook zijn geurende maaltijd en lieve dochter veranderen in onaanraakbaar hard materiaal. We moesten de kring twee keer non-stop rond en vertelden dus vierentwintig keer min of meer dezelfde moraal. Bij de tweede ronde dacht ik dat ik gek werd en barstte ik in woede uit. Waarom vertelden we in godsnaam het verhaal van een gierige, materialistische koning die alleen gericht is op eigen gewin? In het verhaal figureerden ook een dochter, een magisch wezen, lakeien, een volk – waar waren hun avonturen? Alleen door de herhaling werd de mythe van Midas het ware en enige perspectief.

Herhaling is pijnlijk bepalend zolang we tijd als lineair zien. Bij een lineair tijdsbesef kondigt herhaling altijd een volgende stap aan: stijgen of dalen. Wie een meer circulair besef van tijd heeft, kan alles wat gebeurt op zichzelf ‘als nieuw’ beschouwen.

In De mythe van Sisyphus vraagt Albert Camus of zelfdoding de enige logische daad is. Maar eigenlijk stelt hij een andere vraag, namelijk één die het leven draaglijk moet maken: hoe vind je zin in de herhaling?

Men zegt dat shootings imitaties zijn: de ene gek doet de andere na. Maar voor de schutter is het eenmalig. Er zijn weinig ervaringen waarvan je zeker weet dat je die maar één keer kunt meemaken. Een bloedbad veroorzaken is er één van. Het resultaat is zo helder dat je over de consequenties niet hoeft na te denken. En dat is bevrijdend in een wereld vol herhaling.