Het tweede seizoen van Serial is het terugluisteren meer dan waard. Het toont mooi hoe drassig de geschiedenis van de recentste Amerikaanse oorlogen is.

Het verschil kon bijna niet groter. Terwijl het eerste seizoen van podcast Serial omgegeven werd door recensies, analyses, lofredes en speculaties, bleef het tijdens het tweede seizoen stil. Het verschijnen van de slotaflevering ging deze week haast geruisloos voorbij.

Onbegrijpelijk is dat niet. Zo bloedstollend en vernieuwend als de eerste keer werd het niet. De kleine, behapbare moordzaak met herkenbare personages was in het eerste seizoen een true crime-verhaal in de beste traditie. Voor het tweede seizoen maakte maakster Sarah Koening het zichzelf een stuk lastiger. Centraal stond deze keer de zaak van Bowe Bergdahl, de Amerikaanse militair die in Afghanistan door de Taliban gekidnapt werd en na vijf jaar gevangenschap in 2014 door Obama werd geruild tegen vijf Guantanamo Bay-gevangenen.

In Amerika heeft die zaak altijd voor veel beroering gezorgd. Bergdahl verdween namelijk niet zomaar: hij had opzettelijk zijn kamp verlaten, volgens sommigen om te deserteren, naar eigen zeggen om misstanden in het leger aan te kaarten. Dat Bergdahl na vijf jaar met open armen op het Witte Huis werd ontvangen, nota bene in ruil voor Guantanamo-gevangen, viel niet overal even goed. Presidentskandidaat Donald Trump suggereerde zelfs dat Bergdahl beter afgeschoten had kunnen worden, like in the old days.

Koenig begaf zich dus op glad ijs door in de zaak Bergdahl te duiken. En zeker in de eerste afleveringen pakte dat niet altijd even goed uit. Ze waren taai, doorspekt met militaire logica en jargon. Zo mistig als het verhaal van Bergdahl was, vol losse eindjes en onbegrijpelijke beslissingen, zo zwabberde ook de verhaallijn van Serial. Waarom liep Bergdahl weg? Hoe kon het dat een jongen met een geschiedenis vol psychische problemen door de legerkeuring heen kwam? Hoe verliepen de onderhandelingen over zijn vrijlating? En hoe werd zijn zaak inzet van een politieke strijd? Het kwam allemaal aan de orde, maar omdat Koenig niet zelf met Bergdahl praatte, en slechts kon putten uit tweedehands interviews, bleef het op afstand. Recensenten waren verdeeld. Fans haakten af.

En eigenlijk is dat zonde. Want naarmate de afleveringen vorderden werden ze steeds beter. Achteraf bezien levert het tweede seizoen van Serial zelfs een geweldig interessante kijk op de recente Amerikaanse geschiedenis, die het terugluisteren meer dan waard is. Juist het moeras waar Koening in haar poging de kwestie Bergdahl te ontrafelen terechtkomt, laten mooi zien hoe drassig die recente geschiedenis zelf is.

Het is dit jaar vijftien jaar geleden dat Amerika Afghanistan binnenviel, maar een duidelijke, publieke analyse over zowel die oorlog, als over die in Irak, ontbreekt. Koenig somt het in de laatste aflevering mooi op. Voor Amerikanen was de Tweede Wereldoorlog de ‘good war’, de Vietnamoorlog een ‘bad war’, maar hoe ze naar de twee recentste oorlogen moeten kijken: daarover is men nog niet uit.

Zo frustrerend als de ervaring van Bergdahl, zo is eigenlijk die van een groot deel van de Amerikanen en Serial legt daar prachtig de vinger op.

En Bergdahls verhaal levert daarvoor een prachtige casus. Met hoge verwachtingen meldde hij zich bij het leger om een oorlogsheld te kunnen worden. Maar in deze schimmige oorlog, waarin de lokale bevolking en de wereldopinie zich voortdurend tegen de Amerikanen keert, kun je geen held worden. Gefrustreerd over de gang van zaken loopt hij uiteindelijk weg, om het geheel nog veel erger te maken. Zo frustrerend als de ervaring van Bergdahl, zo is eigenlijk die van een groot deel van de Amerikanen en Serial legt daar prachtig de vinger op.

In de laatste aflevering zoomt de podcast bovendien nog wat verder uit, naar de vraag of er in de zoektocht naar Bergdahl soldaten zijn omgekomen en of hun dood dus te voorkomen was geweest. Koenig neigt daarin uiteindelijk naar een controversiële conclusie. Bergdahls casus is geen uitzondering, stelt ze, maar een noodzakelijkheid tijdens een oorlog. Dat psychisch wankele soldaten in het leger terechtkomen, idiote beslissingen nemen en hun medesoldaten daarmee in gevaar brengen: het hoort allemaal bij het voeren van een oorlog. Als een land besluit ten strijde te trekken, dan zijn gevallen als Bergdahl part of the deal.

Als Bergdahls roekeloze gedrag een gevolg is van een zinloze, nihilistische oorlog; valt hem dan eigenlijk nog iets te verwijten?

De vragen die het tweede seizoen van Serial opwerpt zijn daarom eigenlijk fundamenteler en filosofischer dan die van het eerste seizoen. Ze gaan over structuren en het individu, over noodzakelijkheden en keuzevrijheid. Als Bergdahls roekeloze gedrag een gevolg is van een zinloze, nihilistische oorlog; valt hem dan eigenlijk nog iets te verwijten? Verdwijnt in zo’n oorlog de eigen verantwoordelijkheid van soldaten? En hoe bepaal je dan nog het onderscheid tussen goed en kwaad?

De Duitsers hebben er een prachtig woord voor: Vergangenheitsbewältigung, oftewel het verwerken van het verleden. Het tweede seizoen Serial geeft daarvoor wat betreft de recente Amerikaanse oorlogen een eerste aanzet. Eind dit jaar moet Bergdahl voor de krijgsraad verschijnen. Een definitief oordeel laat Koenig, net als in het eerste seizoen, uiteindelijk achterwege. Maar feitelijk kleurt ze de recente oorlogsgeschiedenis van de Amerikaanse oorlogen niet zwart of wit, maar grijs.