Ook in Duitsland vraagt men zich af: wie controleert de inlichtingendiensten als het officiële toezicht faalt?

Geruchten had de site al eerder ontvangen, maar gisteren werd het officieel. Het Duitse Openbaar Ministerie doet onderzoek naar de bekende blog Netzpolitik vanwege mogelijk ‘landverraad’. Gister kreeg oprichter en hoofdredacteur Markus Beckedahl te horen dat er een officieel onderzoek naar hem loopt.

Het zorgt vandaag voor een schok in de Duitse journalistiek en internetwereld. Netzpolitik is een gevestigde naam op het gebied van nieuws over politiek, technologie en data. Beckedahl is in de elf jaar dat de site bestaat in Duitsland een bekend gezicht geworden en een publiek expert op het gebied van digitale vraagstukken.

De aanklacht volgt op artikelen uit februari en april, waarin de site berichtte over een nieuw plan van de Duitse overheid om grote hoeveelheden data van sociale media te gaan monitoren en verzamelen. De plannen zouden sterk lijken op de omstreden programma’s van de Amerikaanse NSA, waarover Edward Snowden in 2013 naar buiten trad. De site berichtte op basis van gelekte overheidsdocumenten.

Een daad stellen

Het hoofd van de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst gaf onlangs aan er genoeg van te hebben dat ‘dat geheime inlichtingendocumenten de media bereiken, zodra ze de parlementaire politiek hebben bereikt.’ Het lijkt of de dienst met dit onderzoek een daad wil stellen, om een groter schandaal vergelijkbaar met Snowden te voorkomen.

Het is meer dan vijftig jaar geleden dat in Duitsland voor het laatst een soortgelijk onderzoek naar de pers werd gedaan. Na het publiceren van geheime defensieplannen, werd het weekblad Der Spiegel aangeklaagd en de redactie bezet door de politie. Uiteindelijk kostte de zaak de toenmalige minister van Justitie echter de kop en werden nieuwe regels voor persvrijheid vastgelegd.

Vorig jaar vierde de blog haar tiende verjaardag met een internationale conferentie in Berlijn, waarna ze door de minister van Justitie via Twitter nog hartelijk gefeliciteerd werd. Ironisch is  helemaal dat de site aanstaande woensdag van president Gauck een speciale ‘Deutschland – Land der Ideeen’-award zou worden toegekend. In de verantwoording wordt de site juist expliciet geprezen omdat ze zorg draagt voor het vrijwaren van het internet van censuur.

Informatievoorsprong

‘Wie können Nachrichtendienste in unserer demokratischen Gesellschaft verankert werden?,’ vraagt de Duitse krant Die Zeit zich vanochtend af. Dat klinkt voor ons uiteraard bekend. Ook in Nederland werd de spanning tussen inlichtingendiensten, parlement en media de afgelopen maanden zichtbaar. De parlementaire controle op de diensten faalt, concludeerde de Rekenkamer bijvoorbeeld in mei. En ook hier speelt volgens dat rapport spanning tussen ‘geheimhouding en openbaarheid’.

Het is precies wat in de Duitse media nu ook over de zaak rond Netzpolitik wordt geconcludeerd. Dat de inlichtingendiensten om hun werk goed te doen een informatievoorsprong moeten hebben en in het geheim moeten kunnen werken, spreekt vanzelf. Maar hoe gaat dat samen met een open democratie, waarin burgers het recht hebben de overheid te controleren en ter verantwoording te roepen? En, zoals ook in Duitsland geldt: wat als het officiële toezicht faalt?

Het is overduidelijk dat de officiële instanties aan wie de geheimdiensten verantwoording moeten afleggen in Duitsland niet sterk genoeg om serieus genomen te worden, concludeert Die Zeit. Dat bewezen recente affaires waarin de BND faalde bij de data-uitwisseling met de NSA en het onderzoek naar rechtsextremisme. Op zo’n moment hebben we de pers nodig fouten aan te kaarten. Juist in ons landsbelang.