‘Het meisje in de trein’ is de VN-Thriller van het Jaar 2015

Wat maakt een thriller eigenlijk tot de VN-Thriller van het Jaar? Een ‘gewone’ thriller is een spannend boek dat net als een Hollywoodthriller alle regels van het genre volgt, of dat in elk geval probeert te doen. Dat levert in de beste gevallen een heel spannend boek op, een pageturner. Een die genoeg heeft aan zichzelf. Net als een Hollywoodfilm, of een snoepje. Maar daarmee ben je nog geen Thriller van het Jaar.

Moet er dan sprake zijn van een literaire thriller? Nee. Ook literaire thrillers kunnen saai zijn, langdradig, onnodig ingewikkeld, et cetera. Literaire kwaliteit is heel mooi meegenomen bij een VN-thriller, maar is niet het belangrijkste criterium.

De eerste en absolute voorwaarde voor de VN-Thriller van het Jaar is dat hij bloedstollend spannend is. Maar die winnaar heeft nog iets méér. Hij komt met een geheel eigen schrijfstijl en een eigen perspectief, hij treft de ideale balans tussen actie en denkwerk, maar het belangrijkste onderscheidende kenmerk is: er wordt ook nog iets nieuws gezegd over óns, over de wereld waarin wij lezers leven. In de beste VN-thrillers is het boek geen wereldje op zich, maar reflecteert het, hoe impliciet ook, op de buitenwereld. Die ziet er even anders uit. De ideale VN-thriller snijdt morele, culturele of maatschappelijke thema’s aan of laat zien dat die bestaan. En die kijk naar buiten, die laat je even niet los.

Op basis van deze criteria vonden we ook dit jaar weer een schitterende Thriller van het Jaar. Acht boeken kregen deze aflevering van de Gids vijf sterren, een daarvan stak er bovenuit. Desalniettemin, ook niks dan lof voor de andere mooie boeken:

Mike Nicol, Payback

Deel 1 van de Kaapstad-trilogie van de schrijver van de enige geautoriseerde biografie van Nelson Mandela. Een echte actiethriller, in razende vaart geschreven, die ons ook nog eens kennis doet maken met de vele duistere facetten van het leven in Zuid-Afrika. Een wel zeer mannelijk boek, maar met een verrassende, totaal niet clichématige rol voor de vrouw aan het eind.

Michael Robotham, Leven of dood

Van een Amerikaanse vakman op de toppen van zijn kunnen. Met een prachtig plot, veel vaart, verrassende wendingen en níet de grote clichés over ontsnapte, onschuldige gevangenen. Hoofdpersoon is een indrukwekkend, mysterieus figuur die respect verwerft in de gevangenis en als een Cyrano zijn medegevangenen helpt. Totdat hij een dag voor zijn vrijlating ontsnapt – u wilt nu vast ook weten waarom.

A.J. Kazinski, De slaap en de dood

Een snelle Scandinavische thriller met net zo’n sterk begin als Robotham: meisje pleegt zelfmoord om aan haar moordenaar te ontsnappen, onderhandelaar van de politie kan haar net niet redden en verdiept zich in de zaak. Die moordenaar, door wiens ogen we óók meekijken, doodt mensen om ze op het laatst weer tot leven te wekken. De vriendin van de agent twijfelt intussen over een abortus en doet dus eigenlijk precies het omgekeerde. Dit knap geconstrueerde boek speelt zich af op de grens tussen leven en dood en stelt daar ongemakkelijke vragen over.

Jeff VanderMeer, Vernietiging

Deel 1 van de Southern Reach-trilogie, die over de grens van de thriller heen reikt naar sciencefiction en filosofie. Een team onderzoekers wordt een geheimzinnig gebied ingestuurd en komt er zeer merkwaardige, ongrijpbare verschijnselen tegen. Onderling stijgt de spanning. Wij volgen het door de ogen van een vrouw die haar man in de vorige expeditie verloor. Een pageturner van jewelste, en ook stilistisch zeer mooi. Hoe gaan wij met de natuur om, vertroebelt onze manier van kijken niet onze blik op de werkelijkheid, dat soort intrigerende vragen stelt VanderMeer aan de orde.

Arnaldur Indriđason, Erfschuld

Zeer knap weet Indriđason twee verhaallijnen, de een speelt in 1944, de ander in het nu, met elkaar te vervlechten. Wie vermoorde de jonge vrouw Rósamunda tijdens de oorlog in Reykjavik en waarom levert die zaak anno nu opnieuw een dode op? Naadloos plot, psychologisch ijzersterk, en en passant leert de lezer veel over de recente geschiedenis van IJsland, dat tijdens de oorlog door de Engelsen werd bezet. Een indringend en zeer tragisch verhaal, dat niet onberoerd laat. Vintage Indriđason.

Pierre Lemaitre, Irène

Uiterst inventieve meta-thriller van de Franse sterauteur Lemaitre, die met zijn boeken in Frankrijk ook literaire prijzen in de wacht sleept. Een moordenaar imiteert gruwelijke zaken uit beroemde thrillers als The Black Dahlia van James Ellroy, en de kleine speurder Camille Verhoeven moet er chocola van maken. Irène is één groot spel met de clichés van het thrillergenre en weet de lezer voortdurend op het verkeerde been te zetten. Knap is hoe het perspectief van de kleine Verhoeven consequent is doorgevoerd. De licht ironische, literaire stijl stuwt de lezer voort ondanks de vele gruwelijkheden en literaire verwijzingen – een boek om te herlezen en te bewonderen.

Stephen King, De eerlijke vinder

Het vervolg op Mr. Mercedes, dat al vijf sterren kreeg, is nóg spannender dan dat boek. Een Hollywoodfilm op papier, razend spannend geschreven, met foutloos plot. Het thema verwijst naar Kings klassieker Misery, want ook hier een lezer die bereid is te moorden om zijn literaire held te redden. Het loopt natuurlijk allemaal weer gruwelijk mis en een innemende jonge literatuurliefhebber moet redding brengen, geholpen door de belangrijkste personages uit Mr. Mercedes. Literatuur brengt, net als in Irène, het slechtste in mensen naar boven en dat levert dan weer prachtige boeken op.

Maar de winnaar heeft nóg net iets meer.

De jury (Frits van Exter, Marijn van der Jagt, Sander Pleij, Henk van Renssen, Jeroen Vullings en Kelli van der Waals) was unaniem over de winnaar:

Het meisje in de trein van Paula Hawkins.

Het uiterst originele thrillerdebuut van deze Britse journaliste is een thriller met een twist, en nog een twist, en met een geweldig hoofdpersonage dat vanuit een trein een misdaad dénkt te hebben gezien. Gaandeweg leren we steeds meer van deze vertelster, en dat is niet al te best: Rachel is een dronken stalkster met een geheugenprobleem. Toch blijven we haar volgen, dankzij de meeslepende vertelstem van Hawkins. Waardoor we opeens met twee vragen zitten: wie heeft de vrouw doen verdwijnen? Maar ook: wat moeten we geloven van wat Rachel ons vertelt? Ook aan de andere twee vrouwen die we volgen lijkt iets niet te kloppen. Hawkins buit het gegeven van de onbetrouwbare vertelster behendig uit en confronteert de lezer briljant met zijn vooroordelen over mannen en vrouwen in thrillers, en over daders en slachtoffers, tot aan het allerlaatste verrassende einde toe. Een vernieuwend boek dat je in één nacht uitleest, waarna je toch anders in de trein zit, en anders naar buiten kijkt.