‘So what are you going to do with the refugees if you don’t get a deal? Kill the refugees?’ vraagt de Turkse president Erdogan aan Juncker, voorzitter van de Europese Commissie, en Donald Tusk, op dat moment voorzitter van de Europese Unie. In de recent uitgelekte notulen van de ontmoeting op 19 november 2015 voegt de notulist er zekerheidshalve aan toe dat Erdogan het retorisch bedoelt. De optie van geen deal bestond simpelweg niet, en dat wist Erdogan. Er moest iets gebeuren. De toestroom van duizenden vluchtelingen en asielzoekers die dagelijks op de Griekse eilanden aankwamen, moest worden afgeremd. Plan na plan mislukte en de Europese leiders leken zich vooral zorgen te maken over de vraag of ze niet meer deden dan andere lidstaten. Regeringen sloten grenzen of stuurden vluchtelingen juist massaal door naar het volgende land. Ondertussen voelden ze de hete adem in hun nek van een bevolking die met toenemende verontwaardiging en angst keek naar de onafgebroken stroom mensen. Het was duidelijk dat de echte oplossing moest worden gezocht aan de Europese buitengrens die op dat moment het meest poreus was: die met Turkije. Na maanden van vruchteloze tops sloot de EU op 18 maart een deal met president Erdogan. De prijs die Europa hiervoor betaalt, is hoog.
Steeds autoritairder
Bootjes met vluchtelingen richting Europa waren niet nieuw, maar de massaliteit en het relatieve gemak waarmee ze in de tweede helft van vorig jaar de Griekse eilanden bereikten, was dat wel. In een paar maanden tijd kwamen er zo’n 850 duizend mensen vanuit Turkije aan, die vervolgens via de Balkan doorreisden naar Noord-Europa. Veel Syriërs, maar toen de op het gebied van internet, abortus en alcoholgebruik is aangescherpt. Het land lijkt zich steeds meer af te keren van Europa en Erdogan slaat kritische Europese rapporten in de wind met de opmerking dat hij ‘het instituut, noch diens conclusies op welke manier dan ook erkent’. Erdogan doet wat hij wil. Maar in deze vluchtelingencrisis – waarbij het woord ‘crisis’ steeds ongepaster schijnt; het lijkt eerder een nieuwe realiteit – wordt alles vloeibaar, zelfs mensenrechten.
Het V-woord
Nog niet eerder werd de achilleshiel van de Europese Unie zo genadeloos blootgelegd. Van de EU als instituut dat erin faalt samen te werken, maar ook van de nationale regeringen. Die zien de populariteit van rechtse partijen groeien, en een oplossing (of begin van een oplossing) is van groot belang voor het politieke overleven van veel Europese leiders. Niet alleen doordat nog een jaar met een instroom van dit kaliber de asielopvang in veel landen volledig zal opblazen, maar ook doordat gebeurtenissen die (achteraf) vaak niets met vluchtelingen te maken blijken te hebben, een volledige bevolking in een kramp laten schieten voor het V-woord. Voor veel mensen zijn het inmiddels niet alleen maar vluchtelingen, maar ook potentiële terroristen en verkrachters van hun dochters. Angst is een slechte raadgever, maar vaak wel een doorslaggevende. Europese leiders zien met angst de komende verkiezingen tegemoet. En de EU vreest voor haar bestaan, omdat fundamenten als open grenzen ter discussie staan. De afspraken die de EU met Turkije heeft gemaakt, maakten de onderhandelaars met het mes op de keel.
Versobering
Erdogan heeft bij onderhandelingen nog nooit zo veel wisselgeld in handen gehad als de bijna drie miljoen vluchtelingen (van wie 2,5 miljoen Syriërs) die nu in Turkije verblijven. Dat grote aantal vluchtelingen is een gevolg van de opendeurpolitiek voor Syriërs van de Turkse regering. Op papier een nobele daad, maar in werkelijkheid doet Turkije weinig meer dan deze mensen binnenlaten en is er maar voor tien procent van deze mensen ruimte in (slecht onderhouden) opvangkampen. Syriërs kunnen nog altijd geen officiële vluchtelingenstatus krijgen, zodat ze niet legaal kunnen werken. Daarnaast kan het merendeel van de Syrische kinderen er nog altijd niet naar school. Het is een van de redenen waarom gezinnen na maanden in Turkije te hebben gewoond duizenden euro’s betalen om de overtocht naar de Griekse eilanden te maken.
‘Ze zijn in Turkije toch veilig,’ zegt menig Europeaan. Een terechte opmerking, maar het gaat voorbij aan de wens van deze mensen om na maanden, soms jaren, hun leven weer enigszins op te pakken nu een einde aan de oorlog in Syrië ver weg lijkt, en in ieder geval de volgende generatie een toekomst te kunnen geven. Alleen veiligheid is dan niet genoeg. Europa biedt nog altijd meer mogelijkheden en uitzicht op een beter leven, alle versobering en ontmoedigingscampagnes ten spijt.
Bikkelhard
Met miljoenen vluchtelingen die naar Europa kunnen komen als inzet, is onderhandelen met een geslepen politicus als president Erdogan een crime. Of zoals een EU-diplomaat het proces omschreef aan The Times: ‘Iedereen die wel eens op de bazaar in Istanbul heeft gewinkeld, weet dat de Turken bikkelhard onderhandelen.’ Dat blijkt ook uit de taal die president Erdogan in de onderhandelingen bezigt, zoals blijkt uit de gelekte notulen van november 2015. Tijdens onderhandelingen waarbij de inzet met name de financiële steun is voor de vluchtelingenopvang in Turkije, dreigt Erdogan openlijk gigantische groepen vluchtelingen door te laten. Hij zegt daarbij: ‘Zodat er meer dan één dood jongetje op het strand zal worden gevonden. Het zullen er 10.000 of 15.000 zijn. How will you deal with that?’ Waarmee hij de Europese autoriteiten er weinig fijntjes aan herinnert dat de verontwaardiging in Europa niet alleen betrekking heeft op het toelaten van te veel asielzoekers, maar ook op het laten verdrinken van vluchtelingen op krakkemikkige bootjes aan haar buitengrenzen. Erdogan voegt er tijdens deze gesprekken aan toe dat hij niet alleen bootjes van smokkelaars zal laten vertrekken, maar daarnaast ook zelf actief de vluchtelingen naar Europa kan brengen door ze op bussen of vliegtuigen richting Griekenland en Bulgarije te zetten. Zo. Iemand nog koffie?
Visumvrij reizen
Het wordt er daarna niet gezelliger op. Erdogan zegt (schreeuwt? sneert? fulmineert? – we weten het niet) dat de EU nog nooit iets voor Turkije heeft gedaan de afgelopen 53 jaar en dat Turkije voor de gek wordt gehouden. Juncker antwoordt (bedremmeld? voorzichtig? fel?) dat Turkije nou niet bepaald het toonbeeld van democratie is geweest al die tijd. Erdogan maakt hier korte metten mee door te zeggen dat de Luxemburgse Juncker niet Turkije met Luxemburg moet vergelijken, omdat Luxemburg niet meer is dan een dorp in Turkije. Juncker probeert de discussie van de geografische omvang van hun beider landen weer op een mogelijke deal te krijgen en benadrukt dat Erdogan in Brussel als een prins wordt behandeld. Dat schiet Erdogan in het verkeerde keelgat: ‘Als een prins? Vanzelfsprekend. Ik vertegenwoordig niet een of ander derdewereldland. Als jullie Turkije gewoon ver van de EU willen houden, zeg het dan gewoon.’ Hij mikt duidelijk op meer dan een zak geld.
Erdogan schaamde zich allerminst voor de uitgelekte verslagen en erkende de authenticiteit ervan in een speech een paar weken later. Hij was trots op wat hij had gezegd en dat hij de rechten van Turkije en de vluchtelingen had verdedigd. ‘Ik heb Turkije verdedigd en ze [de Europeanen] duidelijk gemaakt dat we de grenzen open kunnen gooien en goodbye tegen de migranten kunnen zeggen. Er staat niet idioot op ons voorhoofd geschreven. We zullen geduldig zijn, maar we zullen doen wat nodig is; die bussen en vliegtuigen staan hier niet voor niets.’
De kernwaarden van Europa blijken in de uitverkoop gedaan te kunnen worden op het moment dat er vluchtelingenbootjes in beeld komen.
Als de gespreksverslagen met de Turkse dreigementen zijn gelekt om Erdogan in verlegenheid en wellicht tot bedaren te brengen, dan is dat plan jammerlijk mislukt. Maar het is zeker niet ondenkbaar dat het lek van Turkse kant kwam, om te laten zien hoe sterk de vuist is die hij naar de EU durft te maken. Bij de uitkomst van de deal op 10 maart bleek hoe zeer de Turkse regering Europa in een houdgreep heeft. Op de langverwachte grote top veegden de Turken de vorige afspraken van tafel. De eerder uitonderhandelde 3 miljard euro steun was onvoldoende. Ze eisten nu zes miljard euro. Daarnaast kreeg hij voor elkaar dat Turken visumvrij naar de EU kunnen reizen, en, belangrijker: de onderhandelingen over de toetreding van Turkije tot de EU zouden nieuw leven worden ingeblazen. Het ultieme bewijs dat Erdogan kon eisen wat hij wilde en dat de EU met de naderende lente en het risico van een nieuw recordaantal vluchtelingen vanuit Turkije, met haar rug tegen de muur stond. In diezelfde dagen werden protesten in Istanbul met traangas neergeslagen en nam de regering de controle over de grootste krant van Turkije over. Maar in plaats van sancties voor de zoveelste schending van de mensenrechten, kwam Turkije een stap dichter bij een EU-lidmaatschap.
Bombardement van mensen
Wat wint de EU met deze deal? Turkije zegde toe iedereen die per boot de Griekse kusten bereikt, en dus op een illegale manier Europa binnenkomt, terug te nemen. In ruil dáárvoor zal Europa voor iedere teruggenomen vluchteling een Syriër vanuit Turkije opnemen. Dit wordt het ‘one for one’-principe genoemd. Nu, twee maanden na de Turkije-deal, kunnen we voorzichtig zeggen dat het werkt. De eerste dagen na 20 maart (de dag dat de afspraken in werking traden) probeerden bootjes het nog wel in de hoop nog net op tijd te zijn en door te kunnen reizen, maar toen duidelijk werd dat doorreizen echt niet langer mogelijk is en de eerste boten terug naar Turkije een feit waren, werd het opvallend stil. Het ontmoedigen van vertrekkende vluchtelingen werkt. En dat was op korte termijn het belangrijkste. Het is nog te vroeg om te zeggen of het systeem van terugsturen en herverdelen werkt maar Turkije lijkt haar belofte na te komen.
Wat zorgwekkender is: de kernwaarden van Europa blijken in de uitverkoop gedaan te kunnen worden op het moment dat er vluchtelingenbootjes in beeld komen. Er kleven veel mensenrechtelijke bezwaren aan het terugsturen van vluchtelingen naar Turkije. Rapporten wijzen op grootschalige schendingen van mensenrechten bij de opvang van vluchtelingen, en het land heeft meerdere keren Syriërs teruggestuurd naar Syrië. En belangrijker: een definitieve oplossing is het niet. Het is wachten op het moment waarop dit weinig principiële pragmatisme van de EU opnieuw wordt ingezet voor een nieuwe deal, en met welk land. Want Turkije is niet het enige land dat vluchtelingen kan stoppen of doorlaten en pijnlijk kan drukken op de achilleshiel van Europa.
‘Europa zwart kleuren’
Zo komen er vanuit Libië nog altijd duizenden vluchtelingen per maand aan in Italië. Het afgelopen jaar waren dat er minder omdat Syriërs toen massaal via de Turks-Griekse route naar Europa kwamen. Maar het is te verwachten dat, nu die route is gesloten, Syriërs opnieuw via Libië naar Europa zullen komen. In 2014 waren de meeste bootvluchtelingen in Italië nog afkomstig uit Syrië, dus de route is hun bekend. Juist met Libië heeft Italië (en daarmee Europa) de ervaring dat een deal een groot verschil maakt. Italië had zo’n deal. De Libische dictator Moammar Khadaffi onderhield warme banden met de Italiaanse regering onder leiding van Silvio Berlusconi. De landen hadden een zogeheten vriendschapsverdrag dat eruit bestond dat Khadaffi streng zou patrouilleren langs de Libische kusten en Italië de bootvluchtelingen kon terugsturen naar Libië. In ruil hiervoor zou de Italiaanse regering miljarden euro’s steken in investeringen en infrastructuurprojecten in Libië. De afspraken waren op zijn zachtst gezegd omstreden, omdat er in Libië geen enkel asielsysteem bestond en vluchtelingen op geen enkele manier beschermd werden door de overheid.
Maar het werkte wel. Het aantal bootvluchtelingen was laag. Dat werd anders toen Italië zich aansloot bij een VN-operatie in Libië en zich in feite achter de revolutionairen schaarde, en daarmee tegen Khadaffi. Die zette onmiddellijk een streep door de eerder gemaakte afspraken met als gevolg dat vluchtelingenbootjes in 2011 de kusten van Italië overspoelden. Khadaffi liet weten dat Italië zich kon opmaken voor een ‘bombardement van mensen’. Toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Franco Frattini vertelde destijds dat Khadaffi al vaker had gedreigd om een invasie van vluchtelingen in te zetten als wapen tegen Italië, en op die manier Europa ‘zwart te kleuren’. Een dreigement dat een paar maanden geleden is herhaald door IS, die op dit moment in de kustgebieden van Libië de dienst uitmaakt. Vijfhonderdduizend vluchtelingen zullen ze tegelijkertijd sturen als er een militaire interventie komt. Nou roept IS wel vaker wat, maar het geeft aan dat aan de overkant duidelijk is waar Europa het hardst kan worden geraakt.
Gevaarlijk precedent
De manier waarmee de EU deze vluchtelingencrisis aanpakt (vooral onderling geruzie over welke lidstaat wat moet doen), gaat aan de kern voorbij. Welke route je ook sluit, er zal een andere route ontstaan. Met welke regering je ook een afspraak maakt, er zal een volgende regering klaarstaan waarmee dat ook zal moeten. De realiteit is dat zolang er in zoveel landen onrust heerst én de opvang en toekomstperspectieven in de omringende landen zo te wensen overlaten, mensen ‘Fort Europa’ zullen proberen te bereiken. En als de ‘bufferlanden’ doorkrijgen dat alles bespreekbaar wordt zolang er vluchtelingen worden tegengehouden, zal Europa de speelbal worden van de geopolitieke ambities van leiders als Erdogan die vluchtelingen gebruiken als een stok om Europa mee te slaan. Ook al is toetreding tot de EU nog ver weg, de Turkije-deal schept een gevaarlijk precedent. De EU heeft zich laten chanteren door een staatshoofd wiens overtuigingen mijlenver afstaan van de principes waarop zij gefundeerd is. En misschien moeten we daar net iets banger voor zijn dan voor de vluchtelingen zelf.
Je reactie wordt geplaatst zodra deze is goedgekeurd. Je reactie is geplaatst.