Facebook in Myanmar: een ‘wild beest’ dat etnisch geweld faciliteerde

Aanwezigen in de bloedhete rechtszaal in Yangon hielden hun adem in toen politiekapitein Moe Yang Naing op 20 april aan zijn verklaring begon. ‘Grijp die journalisten,’ luidde het bevel dat hij en zijn collega’s van hun meerdere hadden gekregen.

Door die getuigenis nam de rechtszaak tegen de twee Myanmarese journalisten Wa Lone en Kyaw Soe Oo van het persbureau Reuters een onverwachte wending.

De verslaggevers, die op 12 december 2017 werden opgepakt, staan terecht omdat zij bij hun onderzoek naar een massagraf van Rohingya-mannen geheime documenten in handen hadden gekregen die ze ‘aan het buitenland zouden willen doorspelen’. Onder de draconische wetten over staatsveiligheid kan hen dat op veertien jaar cel komen te staan.

Politieofficier Moe Yang Naing was door de autoriteiten als getuige opgevoerd om de schuld van de twee te bevestigen. In plaats daarvan legde hij de waarheid op tafel. Het toespelen van de dossiers in opdracht van een commandant van de politie was bedoeld om de journalisten in de val te lokken.

Nooit eerder in de recente geschiedenis van Myanmar legde een dienaar van de wet officieel een verklaring tegen zijn superieuren en de staat af.

Moe Yan Naing was zichtbaar angstig en nerveus over het lot dat hem als klokkenluider te wachten stond. Een politieagent heeft de plicht zijn integriteit te behouden, zo lichtte hij zijn besluit tegenover media toe. Hij werd meteen na afloop van de zitting als gevangene afgevoerd. Al de volgende ochtend verloor zijn gezin met drie kinderen hun huisvesting op de politiecompound in de hoofdstad Naypyidaw.

Verrader

De moed van Moe Yan Naing haalde de internationale media. Er werd geconstateerd dat de rechtszaak afgelast moest worden nu de onschuld van de journalisten zo duidelijk was aangetoond.

In Myanmar zelf waren de reacties heel wat gemengder. Sommigen betuigden op Facebook hun steun voor de kapitein en enkele lokale journalisten begonnen een actie om zijn dakloze familie financieel bij te staan. Maar talloze anderen noemden hem een verrader.

‘Geen enkele publieke figuur heeft het nog voor Moe Yan Naing opgenomen,’ constateert journalist Wai Moe, die als een van de eerste de foto’s verspreidde van zijn huilende echtgenote en dochter bij tassen huisraad, plastic boxen en het houten frame van een bed.

De westerse media zouden de vervolging van de Rohingya zwaar overdrijven en geen oog hebben voor het terroristische gevaar.

Die verdeelde reacties typeren het huidige klimaat. De gemoederen raken verhit zodra het over de Rohingya gaat. De naar schatting 1 miljoen grotendeels stateloze moslims worden in Myanmar al decennia als illegale indringers uit Bangladesh neergezet. Nadat in augustus vorig jaar militanten van een gewapende Rohingya-groep een dertigtal politieposten en een legerbasis aanvielen, hebben angst en woede zich als een virus door grote delen van het land verspreid.

De geweldscampagne die veiligheidstroepen en lokale milities tegen de Rohingya-burgers uitvoerden, werd in Myanmar vooral gezien als een legitieme verdediging tegen islamitische terreur. De westerse media zouden de vervolging van de Rohingya zwaar overdrijven en geen oog hebben voor het terroristische gevaar en het leed dat de militante beweging aanrichtte onder de overige bewoners van het gebied.

Verzonnen verhalen

Volgens diverse digitale analisten speelde Facebook een cruciale rol in alle paniek, haat en misinformatie.

Alan Davis, een analist bij het Institute for War and Peace Reporting die onderzoek deed naar hate speech in Myanmar, constateerde dat de berichten op Facebook ook al vóór de aanvallen plaatsvonden en steeds weerzinwekkender en militanter werden. Hij trof verzonnen verhalen over moskeeën in Yangon die wapens opsloegen om pagodes op te blazen, inclusief de Shwedagon, het belangrijkste boeddhistische heiligdom van het land. Afbeeldingen van borden met ‘Moslim-vrije zones’ werden door duizenden mensen gedeeld.

Digitaal analist Raymond Serrato onderzocht vanaf 2016 twee jaar lang vijftienduizend berichten van een anti-Rohingya groep met zo’n 55.000 leden. Ook hij constateerde dat hate speech en misinformatie over Bengali (een scheldwoord voor Rohingya) voortdurend door tienduizenden mensen werden verspreid.

Na augustus 2017 namen de activiteiten met tweehonderd procent toe. Het bericht ‘Vandaag is Maungdaw uitgeroepen tot Bengali-vrije zone’ (over de plaats Maungdaw in Noord-Rakhine, waar Rohingya voorheen de meerderheid vormden), werd tienduizenden keren gedeeld en door duizenden geliket.

Berichten van Rohingya die beelden bevatten van de vervolging werden wél verwijderd door Facebook

Yanghee Lee, de speciale VN-gezant voor de Mensenrechten, noemde Facebook in Myanmar een ‘wild beest’ dat etnisch geweld faciliteerde.

Experts met Myanmareessprekende medewerkers waarschuwden het bedrijf van Zuckerberg al veel langer dat het op Facebook wemelde van de haatdragende taal, discriminatie en laster over moslims. CEO Mark Zuckerberg gaf onlangs toe dat het verspreiden van hate speech in Myanmar op zijn platform een reëel probleem was.

Maar zijn verweer dat het zeer serieus genomen werd en dat het bedrijf al jaren met experts in Myanmar samenwerkte, werd door zes lokale organisaties meteen weerlegd. In een open brief schreven zij dat wat in Myanmar gebeurde juist het tegenovergestelde was van effectief beheer. Er werd vertrouwd op externe partijen, er was geen instrument om escalatie te voorkomen, en er werden geen lokale belanghebbenden ingeschakeld om oplossingen te vinden. Ironisch genoeg werden berichten van Rohingya uit de diaspora die beelden bevatten van de vervolging deels wél verwijderd door Facebook.

Zondebokken

Inwoners van Myanmar zijn na jaren van isolement en een dieet van staatspropaganda in sneltreinvaart op de elektronische snelweg beland. Onder de ijzeren vuist van de junta moest de enkeling die toegang had tot internet zich van trucs bedienen om de censuur te omzeilen. Vanwege een staatsmonopolie waren simkaarten met prijzen van zo’n 2000 dollar de duurste ter wereld. Ook in het iets vrijere klimaat dat na 2010 ontstond, beschikte tot 2014 slechts zo’n één procent van de 53 miljoen inwoners over toegang tot internet.

Voor velen is de Facebook de enige bron van informatie en de berichten worden als nieuws beschouwd.

Dat veranderde in razend tempo nadat in 2014 de markt werd vrijgegeven en buitenlandse Telecombedrijven arriveerden. Anno 2018 kost een simkaart met dataverkeer 1,5 dollar en er is vrijwel geen volwassen burger meer die geen toegang heeft tot internet. Minstens 14 miljoen van hen gebruiken Facebook en 85 procent van het totale internetverkeer loopt via deze sociale-mediasite. Voor velen is de Facebook de enige bron van informatie en de berichten worden als nieuws beschouwd.

Maar de ongebreidelde paniek- en haatberichten op Facebook die voor waar worden aangenomen, vormen slechts een deel van de verklaring voor de stemming in het land. De sfeer is ook de oogst van een overheidsbeleid waarbij Birmanen die de etnische meerderheid vormen en die overwegend boeddhistisch zijn, op een hoger plan zijn gezet dan andere inwoners.

Politieke leiders benadrukten de superieure status van het boeddhisme ten opzichte van andere religies. U Nu, de eerste premier van het onafhankelijke Myanmar (toen nog Birma) wilde het boeddhisme tot staatsgodsdienst verklaren, al kwam hij daar later op terug. Het militaire regime dat na een wankele periode van democratie in 1962 de macht greep, gaf de Birmaanse meerderheid een voorkeursbehandeling ten opzichte van de talloze bevolkingsgroepen met een andere etnische of religieuze achtergrond.

Het regime gebruikte moslims regelmatig als zondebokken om de aandacht van het eigen falen af te leiden. Bij de talloze incidenten bleven veiligheidstroepen verdacht afwezig, daar waar elke andere samenscholing meteen de kop in werd gedrukt, of ze rukten pas in een laat stadium uit. Die aanpak viel in vruchtbare aarde. Bij veel boeddhisten heeft de afkeer van de islam, een religie met gebruiken die deels haaks staan op de boeddhistische leer, zich gemengd met jaloezie over het financiële succes van veel islamitische zakenlieden.

Bescherming van Ras en Religie

Toen in 2012 de monnik Wirathu met zijn Ma Ba Tha, een organisatie voor de Bescherming van Ras en Religie, ten tonele verscheen, vond zijn boodschap dat de oorspronkelijke leer van het boeddhisme moet worden hooggehouden en beschermd tegen allerlei vijanden zoals de islam, meteen weerklank onder een deel van de bevolking. Ook onder Myanmarezen die niet per se anti-islamitisch zijn, is Wirathu populair omdat zijn beweging via allerlei netwerken sociale projecten in kansarme gemeenschappen uitvoert. Veel vrouwen hebben sympathie voor de organisatie omdat die hen een grotere rol toekent en democratischer zou zijn dan de officiële monnikenorde, die bovendien kampt met een reputatie van corruptie.

De opvattingen van de fanatieke Wirathu en zijn organisatie sloten aanvankelijk ook prima aan bij de visie van de nationalistische Birmaanse machthebbers. Het was veelzeggend dat Wirathu en zijn medestanders na de tussentijdse verkiezingen van 2012, waarbij de partij van Aung San Suu Kyi een monsterzege behaalde, alle ruimte kregen. Hun boodschap werd expliciet politiek.

Ze waarschuwden dat de Nationale Liga voor Democratie, de partij van Suu Kyi, een pro-islam partij was die het land zou uitleveren aan de moslims. Op sociale media circuleerden foto’s van Suu Kyi omringd door imams. Directe banden tussen de extremistische monniken en de oude macht die de positie van de populaire Suu Kyi zo veel mogelijk wilde ondermijnen, zijn nog steeds moeilijk aan te tonen, maar enkele gefortuneerde hardliners werden regelmatig gezien in Wirathu’s gezelschap. Zijn beweging beschikte van meet af aan over aanzienlijke financiën en organisatiekracht.

De trauma’s van het leven onder een dictatuur maken de maatschappij extra kwetsbaar voor gemanipuleerde angst en vijanddenken.

In mei 2017 kreeg de Ma Ba Tha onder de democratische gekozen regering de wacht aangezegd, maar de organisatie opereert als Buddha Dhamma Philanthropy Foundation verder. De officiële monnikenorde gaf Wirathu een jaar lang een verbod tot preken vanwege haatzaaien. Die termijn is onlangs verlopen. Een wet om hate speech strafbaar te stellen, is ondanks aanzetten daartoe nog steeds niet rond.

Facebook verwijderde in januari van dit jaar de pagina van Wirathu met ongeveer een half miljoen volgers, maar via zijn aanhangers worden opnames van zijn speeches nog altijd verder verspreid via Facebook.

Een soort shellshock

Analist Khin Zaw Win van de lokale denktank Tampadipa Institute is een van de weinigen die de vervolging van de Rohingya openlijk veroordelen. De trauma’s van het leven onder een dictatuur maken de maatschappij extra kwetsbaar voor gemanipuleerde angst en vijanddenken, zegt hij. ‘Onze samenleving verkeert in een soort shellshock.’

Volgens Khin Zaw Win overzien de meeste van zijn landgenoten niet waartoe haatzaaien en systematische uitsluiting van een bevolkingsgroep kunnen leiden. Hij neemt het Aung San Suu Kyi als Adviseur van Staat en andere leiders zoals toonaangevende monniken kwalijk dat zij geen tegengas geven in het giftige klimaat. Hij waarschuwt dat het verhevigde Birmaanse nationalisme dat deze dagen door het land spookt ook andere minderheden kan treffen.

De niet Birmaanse groepen die ongeveer een derde van de bevolking uitmaken, zijn al sinds de onafhankelijkheid van 1948 verwikkeld in een strijd met het centrale gezag voor gelijke rechten binnen een federale staat. De vredesonderhandelingen met de nieuwe regering verlopen moeizaam en het vertrouwen brokkelt af. In het afgelegen noorden van het land is een groot offensief gaande tegen de Kachin minderheid waarbij bommenwerpers en artilleriegeschut worden ingezet.

Aangezien het leger vrijwel straffeloos opereert en Aung San Suu Kyi nalaat een moreel kompas van tolerantie en inclusiviteit te bieden, juicht Khin Zaw Win het toe dat het International Strafhof onderzoekt of Myanmar vervolgd kan worden vanwege het geweld tegen de Rohingya. ‘Ik hoop dat dit voor onze leiders een wake up call zal zijn.’

Zondag werd politieagent Moe Yan Naing veroordeeld tot een gevangenisstraf, meldt persbureau Reuters. Hoe lang hij de cel in moet, laat de politie niet weten.