Documentairemaakster Xiaolian Peng

‘Nee, néé!’ zegt Xiaolian Peng op de vraag of ze het na zes speelfilms prettig vond om een documentaire te maken. ‘Ik vond het vreselijk. Ik heb een paar keer zitten huilen bij de interviews, zo erg was het om te horen wat die mensen hadden meegemaakt. Toen ik bij het monteren de fragmenten terugzag, kwamen de tranen wéér. Deze documentaire maken was extreem pijnlijk. Ik zal het niet snel nog eens doen.’ Ze zegt het lachend, een beetje spottend ook, maar uit haar houding spreekt oprechte opluchting dat het project is afgerond.

De Chinese filmmaakster heeft een bijzondere en dappere documentaire gemaakt, Storm under the Sun. De film reconstrueert de zaak-Hu Feng. In mei 1955 pakte het communistische bewind van partijleider Mao meer dan tachtig Chinese intellectuelen rond publicist Hu Feng op en stopte ze achter de tralies – soms voor wel twintig jaar. Daarmee wilde de partijtop een voorbeeld stellen: kijk wat er met je gebeurt als je kritiek op ons hebt. Een van de beschuldigden was Peng Boshan, de vader van filmmaakster Xiaolian. Hij bekleedde een hoge functie in de communistische partij, maar werd vanwege zijn vrijzinnige ideeën en contacten met Hu Feng plotseling uitgemaakt voor ‘contrarevolutionair’. Toen Xiaolian nog geen twee jaar oud was, belandde haar vader in de gevangenis. Uiteindelijk werd hij te werk gesteld in het noorden van China, waar hij in 1968 tijdens de Culturele Revolutie door de ‘revolutionaire’ Rode Gardisten is doodgeslagen.

Vergeten

‘Het is een nachtmerrie die me al mijn hele leven achtervolgt,’ zegt Xiaolian. ‘Ik heb mijn vader nauwelijks gekend. Tijdens de studentenopstanden in 1989 op het Plein voor de Hemelse Vrede werd mijn moeder zo bang dat de geschiedenis zich zou herhalen, dat ze wilde dat ik het land verliet. Ik ben naar New York verhuisd. Daar heb ik geprobeerd alles te vergeten. Maar toen mijn moeder in 1996 ziek werd, ben ik teruggekomen. Ik zat aan haar bed in het ziekenhuis en we spraken over haar leven en dat van mijn vader. Ik had een cassetterecorder meegenomen. Ik wilde haar verhalen bewaren, omdat het een prachtig aandenken zou zijn.’

De gesprekken met haar moeder werden de basis voor een boek over de zaak-Hu Feng. ‘Na de publicatie vonden mijn vrienden dat ik rustiger was geworden. Maar ik dacht: dit onrecht mag niet worden vergeten. De meeste leden van de Hu Feng-groep waren boven de tachtig en ik bedacht me dat het de laatste kans zou zijn om een documentaire te maken waarin ze zelf aan het woord komen.’

Op verzoek van Xiaolian Peng hebben we afgesproken bij Starbucks – ‘daar kunnen we tenminste rustig praten’ – aan Xujiahui, een hypermodern plein in Shanghai waar neonreclames en immense beeldschermen strijden om de aandacht. Inderdaad, haar geboortestad is onherkenbaar veranderd, merkt de filmmaakster op. ‘China heeft zich geopend voor de buitenwereld. Je voelt de verandering.’ Al wordt de film gemaakt met een filmmaatschappij in het vrijere Hongkong, tien jaar geleden was het volgens haar helemaal niet mogelijk geweest om deze documentaire in China op te nemen. Toch heeft Xiaolian vooralsnog geen plannen om de documentaire in China te vertonen. ‘Behalve als persoonlijk cadeau aan de Hu Feng-leden die ik heb geïnterviewd.’ Hoewel de communistische partij enige tijd geleden voorrekende dat Mao voor zeventig procent goed, maar voor dertig procent slecht was, ligt het turbulente verleden nog altijd erg gevoelig in China.

Xiaolian Peng spreekt met pretogen over haar werk. Maar als het gaat over het beoogde effect van haar documentaire, trekt ze haar gezicht in een serieuze plooi. ‘De intellectuelen rond Hu Feng hebben het belangrijkste deel van hun leven gegeven voor de vrijheid van menselijke expressie, ondanks de overweldigende tegenstand. Ik hoop dat mensen ervan leren, zodat zulke politieke campagnes nooit meer in ons leven zullen plaatsvinden.’

Enkele jaren na de dood van Mao werden de veroordeelde intellectuelen door de Chinese autoriteiten gerehabiliteerd. Xiaolian Peng: ‘In 1979, elf jaar na zijn dood, kreeg mijn vader een officiële begrafenisplechtigheid in Shanghai. Daarbij waren allerlei hoogwaardigheidsbekleders aanwezig, onder wie de burgemeester van Shanghai.’ De publicist Hu Feng zélf was bij zijn vrijlating in 1980 psychisch zwaar beschadigd door de jarenlange eenzame opsluiting. Hij was niet de enige. Sommigen overleefden de gevangenschap niet, terwijl anderen het wonderwel goed maakten. ‘Dat waren degenen die hun gedachten ergens ander op konden richten. Zo studeerde de schrijver Lü Yuan Duits in zijn cel. Hij sprak de taal niet, maar leerde foutloos schrijven. Na zijn vrijlating heeft hij drie Duitse romans in het Chinees vertaald.’

In de documentaire wisselen stijlen elkaar soms in hoog tempo af. Het verhaal wordt ondersteund met propagandafilms uit de jaren vijftig, spotprenten uit Chinese kranten en grappige animatiefilmpjes. De lichte toon contrasteert met de heftige feiten. Xiaolian: ‘Ik was verbaasd over de grappige anekdotes die de Hu Feng-leden vertelden. Ik had me de periode altijd voorgesteld als een complete nachtmerrie. Je moet je voorstellen dat de meeste leden van de groep elkaar nauwelijks kenden voordat ze in de gevangenis belandden. Pas na hun vrijlating zijn ze goede vrienden geworden. Communisten spraken elkaar aan met “kameraad”, de leden van de Hu Feng-groep noemden elkaar “broer”. Toen ik ze interviewde, zeiden ze “nichtje” tegen me vanwege mijn vader. Ik spreek ze nu aan met “oom”.’

Bijna drie uur

Het maken van de documentaire duurde veel langer dan Xiaolian had gepland: ‘Het is een volledig uit de hand gelopen project. Eigenlijk was het de bedoeling om vier Hu Feng-leden te interviewen voor een film van zestig minuten. Uiteindelijk hebben Louisa Wei, met wie ik de film heb gemaakt, en ik in meer dan dertien steden mensen geïnterviewd. We hebben archiefonderzoek gedaan in bibliotheken in Washington en Hongkong. De film duurt nu bijna drie uur en het kostte vier jaar om hem te maken.’

Heeft het maken van de documentaire haar meer over haar vader geleerd; heeft ze hem beter leren kennen? Xiaolian: ‘De meeste mensen die we interviewden, kenden mijn vader niet goed. Toch snap ik nu meer van zijn karakter en de reden waarom hij deed wat hij heeft gedaan. Ik kan me beter voorstellen wat voor man het zou zijn als hij nog had geleefd.’

In China heeft Xiaolian Peng inmiddels zes speelfilms gemaakt. Haar film Shanghai Story won in 2004 maar liefst vier Gouden Hanen, de Chinese variant op de Oscars, waaronder die voor beste film en beste regisseur. De film gaat over een gezin dat worstelt met de ‘open wond’ van de Culturele Revolutie.

Toch, klaagt Peng, wordt ze nog altijd niet gevraagd een grote productie te regisseren. ‘De mensen die geld in commerciële films investeren, vertrouwen een dergelijk groot budget kennelijk niet toe aan een vrouw.’ Succesvolle vrouwelijke regisseurs zijn in China dun gezaaid. ‘Net als in de Verenigde Staten en in de meeste landen ter wereld,’ merkt ze direct op. Volgens de filmmaakster wordt het in de filmwereld eerder moeilijker dan gemakkelijker voor vrouwen. ‘Er komen steeds meer commerciële films in China. Voor die producties worden eigenlijk alleen mannelijke regisseurs gevraagd.’

Ze neemt een slok koffie uit haar papieren Starbucks-beker. Dan, weer breeduit lachend: ‘Ach, ik weet eigenlijk ook niet of ik dat wel zou willen.’

Xiaolian Peng, ‘Storm under the Sun’, voor vertoningsinformatie zie www.idfa.nl