NDT 1 danst Hofesh Shechter

Het is donker, de atmosfeer is rokerig. Er klinkt een pompend machinegeluid als de rij filmspots aan gaan. Van­uit het niets komen zeven mannelijke silhouetten dreigend op het publiek aflopen. Ze blijven staan, maar niet voor lang. Wat volgt, is een explosief fysiek spel in een bewegingstaal die zich moeilijk laat omschrijven. Mannen die elkaar uitdagen, troosten, een liefdevolle klap geven en daarna een iets minder liefdevolle. Onder begeleiding van snoeiharde percussie en zinderende elektronische dance. ‘Heden­daagse dans beleven als een rockconcert,’ kopte The Guardian. En dat is geen vergezochte pr.

De Israëlische choreograaf Hofesh Shechter (1975) wordt gezien als een van de meest veelbelovende choreografen van deze tijd. Iemand die niets te maken heeft met de klassieke ballettraditie en de bijbehorende conventies.

‘Ik heb mijn stukken een keer opgevoerd in een club in Londen. Alleen al omdat de bezoekers stonden, begonnen ze te schreeuwen toen de lichten aangingen. Een setting brengt regels met zich mee en het is goed om die zo nu en dan te breken; dat kan alleen als je de omstandigheden verandert.’

De stukken Uprising (2006) en In Your Rooms (2007) zorgden voor zijn grote doorbraak. Uprising, geïnspireerd op zijn militaire-diensttijd, gaat over de grens tussen spel en gevecht, tussen machismo en onmacht. In Your Rooms dringt dieper de huiskamers binnen, waar mensen worden beheerst door woede, angst en nervositeit. Vrolijk wordt het nooit. ‘Je kunt gerust zeggen dat mijn werk donker is. Er is altijd strijd. Maar we moeten er ook om kunnen lachen.’ Sinds 2008 wordt het tweeluik op talloze plaatsen ter wereld opgevoerd. Vooralsnog alleen door zijn eigen gezelschap, de Hofesh Shechter Company, maar dit keer door het Nederlands Dans Theater (NDT 1) in het programma An evening with Hofesh Shechter.

Stevig en stoer

De repetities zijn in het Lucent Danstheater in Den Haag. Een lange man met hoekige schouders komt de ruimte binnengeslopen. Hij heeft een kop koffie in zijn ene hand en een pak papier in de andere. ‘Sorry, ik kan je met geen mogelijkheid een hand geven. How are you?’ Hoe het met hém gaat. ‘Surviving.’ Een woord dat meermalen terugkeert. De dansers dragen geen balletpakjes en maillots, maar grote joggingbroeken en T-shirts. De meisjes wijken daarin weinig af van de jongens. Ze zijn stevig en stoer, en lijken in niets op het clichébeeld van de prima ballerina.

‘De dansers van NDT 1 zijn erg down to earth,’ zegt Shechter. ‘Sommige gezelschappen zijn arrogant, maar zij zijn hardwerkend, dienstbaar en bescheiden. Bescheidenheid is het beste wat je kunt hebben als danser. Het betekent niet een gebrek aan zelfvertrouwen. Bovendien, een gebrek aan zelfvertrouwen vind ik ook interessant. Of de dansers zich goed voelen of niet, dat maakt mij niet uit. Het gaat om hun eigen gevoel, niet om de presentatie voor het publiek.’ De spiegels worden dan ook afgedekt met een zwart gordijn. Een kritisch spiegelbeeld leidt alleen maar af.

Shechters eigen gebrek aan zelfvertrouwen was de drijvende kracht achter zijn werk. Hij groeide op in Jeruzalem en deed, net als veel andere Israëlische kinderen, aan volksdansen. ‘Ik voelde me niet op m’n gemak in mijn eigen lichaam. Dus ik wilde onderzoeken waarom dat was en meer zelfvertrouwen krijgen.’

Maar niet alleen op fysiek gebied was er onzekerheid. Er was ook een gebroken familie. Zijn moeder verliet hem toen hij twee was, Hofesh bleef bij zijn vader. Hij zag zijn ouders uit elkaar gaan, hertrouwen, weer uit elkaar gaan, weer hertrouwen. Op latere leeftijd besloot de nieuwe vrouw van zijn vader dat hij zo nu en dan zijn moeder moest bezoeken. Dat deed hij, maar echt goed kwam het nooit. ‘De basis was weg. Gedurende mijn hele jeugd had ik het gevoel dat ik in een realiteit gevangen zat waar ik niet wilde zijn. En toen ontdekte ik de tunnel naar buiten, via muziek en dans.’

Een kleine hond

Shechter bewandelde geen standaard carrièrepad. Hij werd opgeleid als danser aan de academie in Jeruzalem en danste bij het Batsheva gezelschap in Tel Aviv. Maar alleen dans was niet genoeg. Hij ontwikkelde zich ook als percussionist, waarvoor hij naar Parijs afreisde. Lon­den zou uiteindelijk zijn nieuwe thuisbasis worden. In 2002 begon hij daar bij de onorthodoxe choreografe Jasmin Vardimon. Een jaar later maakte hij het stuk Fragments, de eerste van een reeks prijswinnende choreografieën die de weg baanden voor zijn doorbraak.Zo werd hij deel van de jonge Britse danswereld. ‘Ik wilde weg uit Israël. De maatschappelijke en politieke spanningen zijn overal voelbaar, zelfs in je eigen huis. Het is een energie die zich invreet. Bovendien heerst er een argumentatieve atmosfeer die ik heel vermoeiend vind. In de supermarkt, in de rij van het postkantoor, in de bus, in het vliegtuig, overal moet je in discussie gaan met mensen. Mis­schien heb ik daarom voor dans gekozen: het staat haaks op het gesproken woord. Woorden geven je de kans om te liegen, dans niet.’ Op de vraag of politici bij debatten dan eigenlijk dansmoves zouden moeten uitvoeren in plaats van retorische trucs, knikt hij enthousiast. ‘Dat zou geweldig zijn!’

Shechter pleit voor eenvoudige communicatie, maar dat is nog best lastig als je moet uitleggen hoe de dansers een stuk moeten brengen. Tijdens de repetities van In Your Rooms blijkt hij heel specifieke ideeën te hebben over de beeldtaal. Een jongen met oorbel ligt zwetend op de grond, hij kijkt Shechter vragend aan. ‘Het mag niet te harmonisch, en niet te stuiterend. Denk erom: je bent een kleine hond, onderhevig aan oerkrachten. Hij maakt een soort dinosaurusgeluiden: “ssssjjjjgboem”.’ Life is about surviving, klinkt de tekst in de muziek.

Angst voor God

Voordat hij in 2002 naar Engeland vertrok, had Shechter zijn dienstplicht erop zitten. Als danser werd hij enigszins gespaard, zodat hij kon blijven trainen, maar het bleef militaire dienst. Een wereld van uzi’s, strijd, discipline en bootcamps. Pas later zou hij ontdekken dat het hem inspiratie gaf voor zijn eerste internationale succes: ‘Uprising begon vanuit de wens een heel fysiek stuk te maken. Ik begon zonder concreet idee met zeven mannen in een studio. Omdat er nog niet veel was, trad er soms ook een soort verveling op. Dan ontstaat er bij mannen al snel een energie die speels, maar ook competitief is. Ze zoeken naar manieren om elkaars macht en kracht te testen. Dat zie je bij uitstek in het leger.’

Op dat moment beheersten ook de rellen in de Parijse banlieu het nieuws. Veelal jonge allochtone Fransen die auto’s in brand staken en de politie met stenen bekogelden. ‘Ik dacht toen: dit heeft niks met politiek te maken, of met onvrede. Ze hadden gewoon lol. Vechten kan leuk zijn.’

Je zou bijna denken dat Shechter daarmee pleit voor het leger. Maar dat weerspreekt hij direct: ‘Ik denk dat er weinig goeds is aan het Israë­li­sche leger of welk leger dan ook. Maar ik stel wel de vraag: waarom hebben we eigenlijk legers? Zijn ze echt nodig of is het een apparaat om onze instinctieve dierlijke behoeftes te kunnen kanaliseren? We doen alsof we heel beschaafd zijn, maar we zijn gewoon primitieve wezens. Pathetisch ook.’

De repetitieruimte wordt vochtiger, de sfeer broeierig. De dansers bewegen zich alsof ze door een dikke klei heen moeten, met hun handen naar boven gericht, alsof er elk moment een steen naar beneden kan vallen. Shechter klampt een van de danseressen aan: ‘Het gaat niet om je eigen kleine ikje. Zo van: o, ik heb zo’n moeilijk leven. Je hebt angst voor iets dat groter is dan jezelf. In het Hebreeuws heb je daar zo’n mooi woord voor. Doodsangst, angst voor God, zoiets.’

Zelf zegt hij geen angst voor God te hebben. Maar waarvoor dan wel? Hij denkt lang na, zijn grote ogen worden kleiner. ‘Als mijn angsten duidelijk waren, zou ik een veel gelukkiger mens zijn,’ is uiteindelijk het beknopte antwoord.

Pathetisch

In Your Rooms, dat Shechter een jaar na het alom geprezen Uprising maakte, is een langer, intensiever en obscuurder stuk. ‘Uprising gaat over jongemannen, het speelt zich af in de publieke ruimte. In Your Rooms gaat breder over de wereld waarin die jongens leven.’

En die wereld ziet er niet erg rooskleurig uit. Er is constant een onderdrukkende macht die zich niet laat zien. De mensen zijn angstig, onzeker en onmachtig. Waar de ruggen van dansers normaal gesproken recht zijn, staan ze in dit stuk voornamelijk krom. Toch hoopt Shechter niet dat het publiek zwaar gedeprimeerd naar huis gaat om in een hoekje te gaan huilen om de onontkoombare treurnis van het menselijke wezen. Integendeel. ‘Ik hoop dat het stuk relativeert. Dat het publiek denkt: ach wat zijn we toch klein en onbelangrijk, dat ben jij net zo goed als ik. Waarom zijn we toch zo verdomd pathetisch met z’n allen. Dat kan verbroederen.’

Het woord pathetisch is nu al een aantal keer gevallen. Of hij zichzelf ook pathetisch vindt? ‘O ja! De hele tijd. Deze conversatie heeft ook iets pathetisch. We doen een interview, we spelen een spelletje. Jij doet de journalist, ik de choreograaf. Maar voor mij is het een manier om te relativeren en erom te lachen. Anders wordt het allemaal behoorlijk ondraaglijk.’

Een eigen familie

Kort voor de première zit het rookhok vol. In de zithoek is een meisje een puzzel van duizend stukjes aan het leggen, een danser bladert in het boek Romeinse whodunnits. Het is nu nog moeilijk voor te stellen dat zij straks de grote misère van de mensheid gaan verbeelden. Ze kleden zich pas een paar minuten van tevoren om. Dat is op zich geen probleem, want van een kostuum is nauwelijks sprake. De meisjes dragen onopvallende ensembles en de jongens een survivalbroek met een gekleurd T-shirt. Precies de kleren die Shechter dagelijks draagt. Als hij zijn laatste toi toi toi uitspreekt, is hij net een van hen, met dat verschil dat hij straks niet het podium opgaat. ‘Ik hoopte mezelf altijd te verliezen in een groep, maar het lukte zelden. Mijn karakter is er niet geschikt voor. Als danser kon ik ook moeilijk in het moment zijn, ik keek altijd naar mezelf vanaf een afstand. Daarom ben ik choreograaf geworden. Maar ik vind het soms wel lastig om aan de zijlijn te staan als het zover is.’

Het doek gaat op. Een vijfkoppige band zorgt voor klanken die even opzwepend als oorverdovend zijn. Vanuit de coulissen transformeren de dansers in de wezens uit Shechters donkere wereld. Ze kruipen onderdanig over de grond, rennen als een hamster in een wiel en proberen lief te hebben zonder daarin te slagen. Af en toe raken ze in een kortstondige extase. Dan richten ze zich op en gooien ze in slowmotion hun vuist in de lucht. Als bezoekers van een popconcert of een massamanifestatie. Maar de vervoering duurt nooit lang.

Als ze het publiek doorweekt en wel verward hebben achtergelaten komt Shechter backstage. Hij geeft high-fives en grijpt de dansers bij hun schouders.

Het werkt goed tussen Hofesh Shechter en het Nederlands Dans Theater. Zo goed dat hij in 2016 terugkomt voor een nieuwe creatie. Maar natuurlijk zijn er ook kanttekeningen. ‘Ze deden het iets te mooi, ze waren zich te bewust van het publiek. Het moet ze niks kunnen schelen hoe het eruit ziet. Maar het verschil is zo subtiel, dat zie ik alleen.’

Morgen vliegt hij weer terug naar Londen, naar zijn eigen Hofesh Shechter Company waarmee hij verschillende nieuwe werken maakte, zoals het meest recente Sun. ‘Met mijn gezelschap heb ik een eigen familie gecreëerd. Anderhalf jaar geleden zat ik in een dip. Er werd zo veel van mij verwacht, mijn voorstellingen werden geboekt voordat ik er überhaupt over had nagedacht. Dan verlies ik bijna de hoop op iets goeds. De basis van een eigen gezelschap geeft op zulke momenten rust.’

Of hij nu in Londen woont of niet, Shechters werken blijven doordrongen van ervaringen uit zijn vaderland. Daarmee blijven het Israëli­sche producten. Maar teruggaan, dat doet hij niet graag. ‘Eén keer per jaar komt mijn vader of moeder hierheen, of ga ik daarheen.’ Op de vraag of dat niet wat weinig is, volgt een stilte. ‘Het is genoeg.’ n

Bladwijzer

Online bron

Shechter bij NDT

De emotie van de beweging

Op het YouTube-kanaal van het Nederlands Dans Theater staan enkele filmpjes die beeld en uitleg geven bij Shechters Uprising / In Your Rooms. Zo geeft de ‘trailer’ van de voorstelling een idee van de dreigende sfeer en de explosieve fysieke stijl van de dansers. Een ander filmpje neemt de kijker mee achter de schermen en voor de spiegels. Hier repeteert het NDT de choreografie, terwijl Shechter in een grote groene legerbroek de bewegingen voordoet. Het gaat daarbij niet zo zeer om de vorm, maar om hoe deze voelt, om de emotie van de beweging. Daarna verklaart Shechters voice-over zijn inspiratie en de filosofie van Uprising en vertelt hij wat de bezoeker mag verwachten. ‘An uncompromising performance that drugs you in, whether you want it or not.’

Ga naar VN.nl/shechter

Nee

‘An evening with Hofesh Shechter’ is nog te zien 17, 18 en 19/4 in Den Haag, 22/4 in Maastricht, 24/4 in Rotterdam en 26/4 in Eindhoven, www.ndt.nl