De schilderkunst van Bob Ross is lucratieve handel

Zijn vrolijke hoofd bungelt als extra large sleutelhanger aan de deur; hij fleurt de grauwe straat in Berlijn-Schöneweide in één keer op. In de kleine ruimte zitten zeven cursisten krap naast elkaar achter een ezel. De muren van het atelier zijn vrijwel compleet bedekt met landschappen, bloemen, beesten en zigeunermeisjes. Allemaal gesigneerd met A. Weile.

Frau Weile is de pittige aanvoerster van een indrukwekkende reeks officiële Bob Ross-cursussen. Hiermee kunnen deelnemers de felbegeerde docentencertificaten behalen waarmee ze de Bob Ross-techniek legaal mogen verspreiden. De meesten zijn al CRI® (Certified Ross Landscape Instructor) en CRFI® (bloemeninstructeur). En deze week hopen ze CRWI® (wildediereninstructeur) te worden. Bob Ross zelf is niet meer. Al bijna twintig jaar. Maar zijn erfgoed is nog springlevend, mede dankzij die ®’tjes.

Een zonsondergang brushen

Door dertigers wordt Bob Ross vooral gememoreerd als het ultieme katermedicijn. Op de bank in vervuilde toestand, pillen binnen handbereik: op dat soort dagen was Bob er. De hypnotiserende tv-schilder met donzige afro, prediker van de ‘everybody can paint’-gedachte. De premisse was dat iedere leek een realistische dennenboom tevoorschijn kon deppen, een bergrug kon spatelen of een zonsondergang kon brushen. Het programma bevatte even weinig prikkels als Tik Tak, maar precies genoeg ontwikkeling om te beseffen dat je bestond. Het format was van een bevrijdende eenvoud. Een traag evoluerend landschap, met happy downy clouds en naughty little friends, afgewisseld met shots van Bobs godsvreugdige kraalogen en zijn palet met Van Dyck Brown en Titanium White. De verduisterde studio voelde als een warm konijnenhol en Bob als een vriendelijke oom die je het wonder van de creatie toonde. Maar het belangrijkste was dat hij met zijn schildercursus iedereen leek te vergeven. Dat je er mocht zijn: ‘We don’t make mistakes, just happy little accidents.’ Pillen waren niet meer nodig.

Sommige regionale zenders zenden The Joy of Painting-reeks nog steeds uit, andere zijn er mee gestopt. Maar Bob Ross is nog niet uit de harten verdwenen. Niet bij de katerende mens, maar zeker niet bij de wannabes. Want er zijn nog verbazingwekkend veel geïnteresseerden voor de Bob Ross-cursussen. En de deelnemers aan de Berlijnse cursus spelen daar gretig op in. Om uit zijn naam les te mogen geven, moeten ze in vijf dagen laten zien dat ze Bob Ross-waardig zijn. Deze week schilderen ze elke dag een wild dier. De eerste dag is het de wolf.

Dat Bob Ross ook beesten deed, is relatief onbekend, maar het blijkt een cruciaal onderdeel van zijn oeuvre. De afbeeldingen die de deelnemers moeten schilderen, zijn gecertificeerde Bob Ross-afbeeldingen. Frau Weile deelt grote vellen uit met de herkenbare dik omcirkelde R in de rechterhoek. ‘Ze moeten precies deze afbeeldingen naschilderen, anders krijgen ze het diploma niet,’ zegt ze. Gelukkig wordt de kans om buiten het boekje te gaan direct geminimaliseerd: de deelnemers trekken de contouren van het beest over via het vel. ‘Dat is ook om mensen tevreden naar huis te laten gaan, dan kunnen ze het tenminste aan de muur hangen.’

Dat zegt Corry Bos, die uit Roermond naar Berlijn is komen rijden om haar laatste BR-cursus te voltooien. ‘Eerst wilde ik alles in één keer halen, maar dat was te gortig. Ik heb er last van mijn knieën aan overgehouden.’

Corry is de enige Nederlandse dit keer. Ze is eigenaar van Creatief Roermond (‘voor trendy workshops’) en organiseert bedrijfsuitjes, vrijgezellenfeestjes en groepstrainingen. ‘Voor een teambuildingcursus tekenen we met z’n allen een boom. En als er te veel mensen zijn, doe ik er een salamander bij.’ Bij de bedrijfsuitjes is naast het beschilderen van koeien de Bob Ross-cursus erg populair. ‘Er zijn ook veel mannen die het leuk vinden. Meestal doen die een beetje stoer. Dan helpt het echt dat hij bekend is van tv.’

Dure penselen

Van Wikipedia weten we dat Bob Ross opgroeide in Florida en dat hij twintig jaar lang bij de luchtmacht werkte. Op de medische administratie dan. Vanwege zijn werk verbleef hij enige tijd in Alaska, waar hij inspiratie opdeed voor zijn schilderkunsten en gewonde eekhoorntjes redde omdat hij hield van ‘alle kleine creaties van God’. Verder is bekend dat hij ruzie kreeg met zijn leermeester Bill Alexander, eveneens tv-schilder. Misschien wel omdat Bob ontdekt werd door het invloedrijke echtpaar Kowalski.

Annette Kowalski nam een cursus en viel direct in katzwijm toen ze Ross aan de gang zag met zijn nat-in-nat-techniek. Haar man Bob Kowalski nam hem later mee naar een tv-studio waar Ross direct in de smaak viel. Dat betekende het begin van de eindeloze serie The Joy of Painting en tevens het begin van de Bob Ross Inc., nu nog steeds met hart en ziel geleid en bewaakt door Anette Kowalski.

‘We wilden mensen blij maken, we dachten nooit aan geld,’ zegt ze in een interview op internet. Iets wat moeilijk te geloven is als je alle Bob Ross-producten in Weiles atelier bekijkt. Zijn kleine grijzende hoofdje is overal. Op verftubes, kwasten, ezels, T-shirts en boekjes. ‘Het zijn behoorlijk dure producten,’ zegt Corry. ‘Sommige penselen kosten over de 20 euro. Ze zijn wel van goede kwaliteit, dus ik probeer er zo veel mogelijk gebruik van te maken, maar als je er veel verslijt, is het wel erg veel geld. De Bob Ross-ezel is meer dan honderd euro. Ik heb er nu een van de Action van 6,95.’

Intussen moet Corry hard doorwerken. De contouren van de wolf staan, maar Frau Weile heeft hem in rap tempo een paar ogen gegeven: ‘Sneller, jullie moeten sneller!’ Weile vertoont weinig overeenkomsten met haar Amerikaanse voorbeeld. Waar Ross zo heerlijk kan jeremiëren over beekjes en bosjes, houdt Weile van duidelijke taal. Ze praat luid en heeft evident weinig geduld. Dat laatste vindt ze zelf geen nadeel. ‘Dit heeft met kunst niks te maken. Ze moeten produceren en snelheid creëren. Ze moeten straks als docent steeds een paar stappen voorlopen op hun studenten. Ik zou drie wolven op een dag kunnen schilderen.’ Ze stevent af op een vrouw die met haar neus op het doek de wolf van kleine haartjes voorziet. ‘Te gecontroleerd!’ Weile grijpt een grof penseel en gaat daarmee het hele doek over. De haartjes verdwijnen en de wolf wordt donkerder. De vrouw slaakt een ongelukkige kreet. ‘Waarom schildert Bob Ross met zo’n groot penseel? Zodat het lekker snel gaat!’ Ross staat niet voor niets bekend als de fastfood-schilder.

De cursisten doen hun uiterste best om Frau Weile bij te houden. De Duitse tandtechnicus in de hoek loopt wat achter, maar het Tsjechische stelletje heeft de vaart er goed in. De bus waarmee ze zijn gekomen is beplakt met Bob Ross-afbeeldingen. Een vrouw met bloemenschort duwt een kaartje in mijn hand: ‘Kun je mijn website noemen? Ik heb wel een steuntje in de rug nodig. Zeg maar dat ik cursussen in een camper geef. Dat is net iets anders, hè.’ Daarna volgt een andere vrouw met haar kaartje, het wordt een bijna onprettige competitie. Een elegant ogend meisje uit Hamburg is idealistischer. Zij doet de cursus om de techniek te kunnen overbrengen op kansarme kinderen tussen de zes en acht jaar. ‘Die moeten dit ook kunnen. Je moet die blije gezichtjes zien als ze iets hebben gemaakt. Daar doe je het voor.’

Die andere tv-schilder

De Bob Ross-docentencursussen worden overal ter wereld gegeven, van Japan tot Mexico. Tot een aantal jaar geleden kon het ook in Nederland. Het Europese hoofdkantoor van de Bob Ross Inc. was er zelfs gevestigd. Maar vanwege interne onenigheid is dat inmiddels opgedoekt. Via de deelnemers wordt duidelijk wat die onenigheid precies inhield: ‘De baas van het Europese hoofdkantoor is overgelopen naar Gary Jenkins, de andere tv-schilder die vooral bloemen doet. Dat was nogal pijnlijk.’

Het hoofdkantoor van Gary Jenkins zit nu ook in Berlijn. ‘In een oud-Stasi-gebouw…’ Zijn naam ligt duidelijk gevoelig. Er wordt direct zachter gepraat en Frau Weile wil er niets over zeggen. Corry had wel getwijfeld of ze de cursus van Bob Ross of die van Gary Jenkins moest doen. ‘Die van Jenkins was duurder, bovendien is de techniek moeilijker. En uiteindelijk is Bob Ross toch beroemder. Iedereen kent zijn naam, of je nou van schilderen houdt of niet.’

De wolf ontwikkelt zich gestaag. Bij de een heeft-ie een Tsjechisch kuifje gekregen, bij de ander een grimmige grijns. De tandtechnicus is steeds verder achterop geraakt, maar hij heeft zijn schilderij wel vast gesigneerd. Weile controleert de wolven van de deelnemers en slaakt een zucht. ‘Maak een le-ven-di-ge wolf, geen dooie!’

Normaal gesproken laat Bob Ross Inc. de docentencursussen alleen over aan Amerikanen. Die worden overal heen gevlogen om exact de juiste techniek én de juiste spirit over te brengen. Corry heeft goede herinneringen aan ene Mary McPaint: ‘Die had wel iets van Bob Ross, heel geduldig en stimulerend. Ik heb haar later nog opgezocht tijdens een vakantie. Maar een andere Amerikaanse docent was vreselijk. Die had Ross zelf nog gekend. Hij lag de hele week met zijn hoofd op de tafel en riep steeds I don’t care!’

Voor de wildlife-cursus zijn er geen Amerikanen overgekomen. Dit jaar mag Angelika Weile de cursussen bij hoge uitzondering zelf geven. ‘Ik werd gebeld vanuit de VS met de boodschap: nu kun je het zelf. Dat was een hele eer, ze hebben blijkbaar vertrouwen in mij.’

Maar het blijkt niet zuiver een vertrouwenskwestie. ‘We hadden maar zeven mensen voor de wildlifecursus, en omdat de onkosten voor de Amerikanen betaald moeten worden uit de cursusgelden, loonde het niet. En dan moeten ze kiezen: of ze moeten in een heel goedkoop hotel, of ze komen niet en de cursus wordt afgeblazen, maar dan lopen ze mogelijk over naar Jenkins. Of ze laten het over aan mij.’

In het kleine atelier is een hele kast vrijgemaakt voor de gehele Bob Ross-boekenreeks. Of het nou de winterse landschappen betreft of de thema’s met watervallen, ze barsten allemaal van de copyrightberichten. Bovendien besteedt Bob Ross Inc. een flink aantal pagina’s aan het kopje ‘algemene informatie/veelgestelde vragen’. Met bijvoorbeeld de vraag: ‘Kan ik elk type product gebruiken voor de Bob Ross techniek?’ Mag u raden wat het antwoord is. Andere vraag: ‘Wat kan ik doen als The Joy of Painting-serie niet meer wordt uitgezonden in mijn regio?’ Het antwoord: ‘Bel of schrijf de programmamanager om te vragen of de serie weer uitgezonden kan worden. De regionale zenders zijn heel blij met uw inbreng en hebben uw betrokkenheid hard nodig!’ Mocht dat niet lukken, dan is er altijd nog de optie om alle 403 afleveringen op dvd te kopen voor slechts 1425,69 dollar.

Morgen de olifant

De wolven hebben het eindstadium bijna bereikt. Ondanks de vastomlijnde eisen hebben ze stuk voor stuk een eigen look gekregen. Frau Weiles witte keeshondje zit al bij de uitgang. Hij moet plassen. Zijn baasje wil ook weg. ‘Jullie hebben nog vijf minuten, dan sluit ik de tent!’ Corry kijkt enigszins wanhopig en ploegt zwijgend door. Hij moet af, want morgen is de olifant aan de beurt.

Gelukkig is het nog niet voorgekomen dat iemand zijn diploma niet haalde: ‘Als je het contract maar ondertekent.’ Corry haalt een stapeltje papieren tevoorschijn. Naast een uitbundige felicitatie staan er maar liefst 23 punten genoteerd. Een wilde greep: de deelnemer zal zich nooit uitgeven als Bob Ross-werknemer, het is ten strengste verboden om andere producten te gebruiken, de deelnemer is verplicht over alle vormen van media-aandacht te berichten, hij moet zich bewust zijn van de exclusiviteit van Bob Ross, de deelnemer zal geen claim indienen tegen het bedrijf.

En de geslaagden zijn dan wel officieel instructeur, ze mogen zijn naam maar heel beperkt gebruiken. ‘In Google Ads kon ik niet Bob Ross als zoekwoord invullen. Toen ik het met drie s’en probeerde, lukte het wel,’ zegt Corry. ‘En ik heb een keer de fout gemaakt een echte Ross-afbeelding bij mijn advertentie te plaatsen. Dat heb ik geweten, ik werd meteen benaderd.’ Om absolute helderheid te verschaffen, volgt er ook een reeks voorbeelden met goed en fout. Het is even zoeken, maar als je nauwkeurig kijkt, zijn er inderdaad verschillen. Goed: ‘Nancy’s workshop of the Bob Ross Wet-on-Wet technique®’ Fout: ‘Nancy’s Bob Ross Wet-on-Wet Technique® workshop.’
Toch lijkt niemand grote problemen te hebben met het contract. De cursus is uiteindelijk toch rendabel, vinden de deelnemers. En ze doen het ook voor zichzelf: hoe bevredigend is het om een beest mee naar huis te nemen dat direct als wolf wordt herkend!

Frau Weile heeft haar jas al aan en knipt het licht uit. De tandtechnicus maakt een laatste brush-beweging en kijkt glunderend naar het resultaat. ‘Er zijn veel overeenkomsten met mijn vak. In de tandheelkunde is perspectief ook belangrijk, en lichtinval, transparantie, structuur en contrast. Hier ben ik echt trots op. Uiteindelijk doe ik het om aan mezelf te bewijzen: het leven is wat je er zelf van maakt. Ik kan dit. Iedereen kan dit. Dat is toch magisch?’

Interesse in een cursus van Corry Bos? Kijk hier