Op 29 mei 2015 wordt de nieuwe voorzitter van de FIFA gekozen. De uitslag lijkt al vast te staan: Sepp Blatter blijft aan de macht. Pogingen van onder meer KNVB-voorzitter Michael van Praag om de 17-jarige alleenheerschappij van Blatter te doorbreken, zijn volgens insiders moedig maar kansloos. Zelfs ondanks onthullingen dat de FIFA-top onder Blatters leiding betrokken is bij omkoping en maffia-achtige praktijken, zit hij nog altijd stevig in het zadel.

Communicatiewetenschapper Pytrik Schafraad wijst erop dat Blatter heeft geïnvesteerd in een trouwe aanhang in Afrika, Azië en Oceanië. ‘Dat zijn veel piepkleine landen die net zoveel stemrecht hebben als de grote voetbalnaties Brazilië, Duitsland of Engeland.’ Blatter haalt ze over door met geld te strooien. ‘Zijn concurrenten komen met plannen om de FIFA te hervormen. Dat is geen aantrekkelijk vooruitzicht voor die landen.’ Schafraad denkt dat hervorming van de FIFA ‘een strijd van de lange adem’ is. ‘Als je Afrika wilt meekrijgen, moet je ergens beginnen. Het makkelijkst gaat dat bij de landen die het dichtst bij het Westen staan, zoals Zuid-Afrika. Als dat land ervan overtuigd raakt dat hervormingen nodig zijn, kun je langzaam een kritische massa creëren.’
Jurist Nik de Boer, die democratisering van de EU onderzoekt, noemt het onwaarschijnlijk dat de FIFA van binnenuit zal hervormen. ‘De nationale voetbalbonden die de voorzitter kiezen, profiteren van het corrupte beleid.’ Hij stelt voor de FIFA te raken waar het echt pijn doet: in de portemonnee. Ongeveer 30 procent van de inkomsten van de voetbalbond bestaat uit marketing- en sponsorgeld. De Boer ziet wel iets in ‘een genadeloze wereldwijde campagne die een link legt tussen de sponsors van de FIFA, het presidentschap van Blatter en corruptie.’ Op die manier kunnen kritische consumenten zorgen dat ‘hun sport’ weer schoon wordt. In Engeland heeft zo’n soort campagne ertoe geleid dat koffieketen Starbucks alsnog belasting ging betalen. De Boer heeft al een aantal slogans bedacht: ‘Corruptie bij de FIFA gesponsord door Adidas’, en ‘Echte voetbalfans drinken geen Coca-Cola’. De jurist: ‘Als de reputatieschade door sponsoring van een WK te groot wordt, zullen sponsors zich terugtrekken, wat de machtsbasis van Blatter ondermijnt.’
De bond aanpakken via haar geldschieters, dat is ook het devies van hoogleraar informatierecht Nico van Eijk. Vooral omdat de FIFA zich buiten de gewone rechtsorde heeft geplaatst. ‘Het is een soort zelfstandig koninkrijk waar kennelijk andere regels gelden.’ Van Eijk wijst op een andere belangrijke pijler onder FIFA’s rijkdom: de media. Zonder televisie-uitzendingen kan de FIFA geen sponsors aantrekken. De media kunnen dus grote invloed uitoefenen op het bestuur van de bond door te dreigen met een boycot. Een vrij succesvol voorbeeld hiervan biedt de wielrensport. In 2011 besloten de Duitse publieke omroepen de Tour de France niet langer uit te zenden vanwege alle dopingschandalen. ‘Nederlandse omroepen zouden ook kunnen besluiten geen FIFA-evenementen meer uit te zenden.’

Ondanks de zelfstandige positie van de FIFA hebben overheden wel wat pressiemiddelen: ‘Ze kunnen de evenementenvergunningen weigeren voor kwalificatieduels voor het wereldkampioenschap, of besluiten geen politiebeveiliging te verstrekken.’ Van Eijk ziet hier een rol voor politici: ‘Stel Kamervragen: mogen Nederlandse bedrijven en omroepen meewerken aan evenementen die georganiseerd worden door corrupte organisaties? Politieke druk zorgt voor aandacht en indirect tot het weglopen van sponsors.’

Ook sportrechtjurist Ben van Rompuy verwacht niet dat enkel het vertrek van Blatter de problemen bij de FIFA oplost: ‘Een bestuurscultuur aanpassen is geen soloproject.’ Volgens hem is zelfregulering uiteindelijk het meest realistisch, maar kan druk van buitenaf wel degelijk helpen. Hij wijst op nieuwe Zwitserse wetgeving die eind vorig jaar is aangenomen naar aanleiding van de FIFA-corruptieschandalen. ‘Leidende functionarissen van de FIFA vallen nu ook binnen de anti-corruptie regels die daarvóór niet van toepassing waren op private organisaties. Het maakt het makkelijker voor de Zwitserse autoriteiten om bankrekeningen te controleren en individuen te vervolgen voor corruptie en witwaspraktijken.’ Het aanpakken van één functionaris is onvoldoende, benadrukt hij. ‘Maar het kan wel een drukmiddel vormen om de bedrijfscultuur te veranderen. Het is een raketinslag op de FIFA-organisatie wanneer een hoge leider zou worden veroordeeld wegens fraude.’ Hij verwacht dat zo’n vervolging in Zwitserland evenwel politiek gevoelig ligt. ‘Om de benodigde politieke goodwill te bereiken, is publieke druk van spelers, supporters en de media belangrijk. Alle kleine beetjes helpen.’
Volgens hoogleraar sportsociologie Ramon Spaaij presenteren internationale sportorganisaties zoals de Fifa zich als filantropische organisaties. ‘Maar in feite zijn het commerciële bedrijven met keihard winstbejag. Regeringen van gastlanden zouden ze dus ook als zodanig moeten behandelen. Dat betekent dezelfde ethische en juridische eisen stellen en gewoon belasting laten betalen.’ Hij verwacht weinig van een boycot door tv-kijkers. Spaaij ziet meer in een andere bottom-up beweging, zoals in Brazilië met de massale demonstraties rondom het WK voetbal. ‘Het begon met protesten tegen de sloop van huizen en de vraag waarom er miljarden in stadions werden gepompt terwijl de gezondheidszorg belabberd is. Uiteindelijk is dat uitgemond in een brede en succesvolle sociale beweging.’ In veel landen verdwijnt hierdoor het draagvlak voor dergelijke grote sportevenementen, zegt Spaaij. ‘Men neemt niet meer voetstoots aan dat het voordelen voor het land oplevert. Voorlopig zijn het vooral de FIFA en IOC die er baat bij hebben.’ Dat leidt er nu al toe dat minder democratische landen zoals Qatar overblijven. ‘Uiteindelijk ontstaat een steeds grotere olievlek van landen die vinden dat het anders moet. Die zouden onderling of in VN-verband kunnen afspreken aan welke voorwaarden een internationale sportorganisatie zich moet houden.’

De oplossers
In de rubriek De Oplossers presenteert onderzoeksbureau Tertium antwoorden op complexe vragen die zijn voorgelegd aan meer dan 400 wetenschappers van VU en UvA. Kijk op www.deoplossers.nl voor een overzicht van de interessantste bijdragen over de vraag van deze week.