De grote overdracht van Hollywood is begonnen

‘Ze horen je stem niet. Ze zien alleen de kleur van je gezicht.’ Dat zegt het personage van Leonardo DiCaprio in The Revenant tegen zijn half-Indiaanse zoontje. Je zou hetzelfde kunnen zeggen tegen alle Amerikanen van kleur, aangezien dit jaar, net als vorig jaar, geen enkele gekleurde acteur of actrice voor een Oscar werd genomineerd, voor hoofdrol noch bijrol. De Academy zal kiezen uit twintig witte mannen en vrouwen, onder wie DiCaprio zelf. Vier van hen zullen een dankwoord uitspreken. Zij zullen worden gehoord.

Twee jaar geleden analyseerde Vrij Nederland de producties die waren genomineerd voor de Oscar voor beste film. Het uitgangspunt was dat wanneer de Academy of Motion Picture Arts and Sciences, de Hollywood-club van filmprofessionals die de Oscars uitreikt, de aansprekendste titels van het jaar selecteert daaruit een zeker zelfbeeld van Amerika spreekt.

Dat beeld stemde in 2014 niet vrolijk. Titels als The Wolf of Wall Street, 12 Years a Slave en American Hustle toonden een land van ‘oplichters en egotrippers, rijke klootzakken en arme sloebers’. Kortom: Fuck Amerika!, zoals het artikel kopte. Een film als The Big Short, die dit jaar opnieuw de volksverlakkerij van Wall Street behandelt, sluit daar naadloos op aan.

Behoorlijk zielig

Maar, kon je tegenwerpen, hoe representatief is die Academy? De bijna zesduizend leden zijn voor het overgrote deel witte mannen van middelbare leeftijd. Vorig jaar bekeek Vrij Nederland daarom niet het beeld van Amerika, maar het zelfbeeld van de witte man dat uit de genomineerde films oprees. Dat bleek behoorlijk zielig.

Het zelfbeeld van de oudere, wijze witte man die zijn landgenoot een zetje in de goede richting geeft. Beschermend, begeleidend, vaderlijk.

Degene die in 2015 nog het meest leek op een klassieke held, de hoofdpersoon uit Clint Eastwoods American Sniper, executeerde van veilige afstand vrouwen en kinderen die misschien een bom bij zich droegen. Fijne held. De rest van de geportretteerde witte mannen was er nog slechter aan toe. En ook het ruimteprogramma, ooit symbool voor nationale trots, bleek in Gravity vooral een probleemgeval: niet het onderzoek van het heelal maar levend op aarde terugkeren, was de grootste ambitie geworden. Net als in het dit jaar genomineerde The Martian – met ‘Bring him home’ als slogan – waarbij pijnlijk genoeg opnieuw de hulp van Chinese ruimtevaartuigen nodig bleek.

Nee, de witte Academy mocht de macht nog stevig in handen hebben (ook in 2015 werd geen enkele gekleurde acteur of actrice genomineerd), met hun zelfbeeld stond het er niet best voor.

Geen Selma

Fuck Amerika, fuck onszelf – dat klinkt alsof de witte Hollywood-mannen misschien openstaan voor verandering. Snel zal dat niet gaan: vergeet niet dat het jaren duurt om een film van de grond te krijgen. Terwijl het flexibeler medium televisie progressieve stappen maakt rondom gender en ras, is Hollywood een olietanker die je maar zeer langzaam bijstuurt.

Toch zie je wel een reactie. Laten we aannemen dat de meeste Academy-leden zichzelf liever niet als racistisch zien. Wat misschien verklaart dat een film die Amerikaans racisme expliciet behandelt, Quentin Tarantino’s prestigieuze 70mm-western The Hateful Eight, wel drie Oscarnominaties kreeg maar niet die voor beste film. ‘Als nikkers bang zijn, dan zijn witte mensen veilig!’, roept de witte sheriff. Waarop de zwarte (niet genomineerde) hoofdrolspeler Samuel Jackson tegenwerpt: ‘Zwarten zijn alleen veilig als witten zijn ontwapend.’ Zulke opruiende beweringen, met hun weerklank in de actualiteit, dat is de Academy waarschijnlijk te gortig.

De gemakkelijkste manier om die directe beschuldiging van racisme te ontwijken, is om te concluderen dat films met zwarte makers en acteurs dit jaar gewoon niet goed genoeg waren. En inderdaad zit er dit jaar geen Selma tussen, de krachtige Martin Luther King-biopic die vorig jaar weliswaar werd genomineerd als beste film, maar waarvan de zwarte hoofdrolspeler (David Oyelowo) en regisseur (Ava DuVernay) pijnlijk werden genegeerd. Dit jaar gepasseerde films als Creed en Straight Outta Compton hebben niet hetzelfde gewicht (al valt over Idris Elba’s rol in Beasts of No Nation te twisten). Daardoor bleef alle ruimte over voor uitstekende, maar zeer witte ensemblefilms als Bridge of Spies, Spotlight en Mad Max: Fury Road.

Kolonialisten

Maar dat is niet de enige reactie van de Academy. Uit sommige genomineerde films spreekt een interessanter, genuanceerder beeld. Het beeld – het zelfbeeld dus, gezien de samenstelling van de Academy – van de oudere, wijze witte man die zijn gekleurde landgenoot een zetje in de goede richting geeft. Beschermend, begeleidend, vaderlijk.
Het is een beeld waarmee de Academy-leden kunnen reageren op het verwijt dat Hollywood te wit is, zonder te hoeven erkennen dat er racisme in het spel is. Want kijk maar, als het erop aan komt, dan helpen we graag. En tegelijkertijd hoeven de witte Academy-leden niet direct hun superioriteitsgevoel op te geven – want wie zegt dat de minderheden het zonder hulp gered zouden hebben? Zo kunnen ze de top van de Olympus nog even voor zichzelf houden.

Bij die houding past de keuze in 2013 van een zwarte vrouw als nieuwe voorzitter van de Academy. Het toelaten van nieuwe Academy-leden die het percentage witte mannen omlaag moeten brengen (wat niet snel zal gaan, aangezien je lid bent voor het leven). Het uitnodigen van de zwarte komiek Chris Rock om de Oscar-ceremonie te leiden (al hebben Spike Lee en andere zwarte Amerikaanse filmmakers opgeroepen tot een boycot van het evenement). En het alleen nomineren van de witte scenaristen van de zeer zwarte hiphopfilm Straight Outta Compton.

Maar interessanter is wat er gebeurt in de films. Neem The Revenant, die met twaalf nominaties het gezelschap aanvoert. Een film waarin het Amerika van bizons en Indianen wordt vernietigd door witte kolonialisten. Maar met als hoofdpersoon wel de witte Leonardo DiCaprio, een moreel rechtschapen uitzondering die zijn half-Indiaanse zoontje door de wildernis gidst.

De keuze voor het Ierse immigrantendrama Brooklyn is nog geslepener: ook witte Amerikanen zijn gediscrimineerde minderheden geweest! Wat op zich klopt: tijdens de Ierse immigratiegolf van de jaren vijftig konden die katholieke gelukszoekers rekenen op straffe weerstand. Gelukkig wijst in Brooklyn een wijze witte oude man de hoofdpersoon, een jonge witte vrouw, de juiste weg.

Overdracht

Het interessantst zijn Creed en Star Wars VII: The Force Awakens. Niet genomineerd voor beste film, maar wel in andere categorieën. In Creed – nummer zeven in de Rocky-reeks – ontfermt de oude witte bokslegende Rocky (Sylvester Stallone) zich vaderlijk over de jonge zwarte zoon van zijn vroegere tegenstander Apollo Creed. De Academy passeerde de zwarte regisseur en de zwarte hoofdrolspeler (Ryan Coogler en Michael B. Jordan) en gaf Creed’s enige Oscar-nominatie aan Stallone, de witte bejaarde die in de film kotsend kampt met kanker en ouderdom.

Iets vergelijkbaars gebeurt in deel zeven van Star Wars. Toen regisseur George Lucas in 1977 Star Wars deel één liet zien aan collega John Landis, vroeg die: ‘George, is iedereen in de ruimte wit?’ Nu Lucas de reeks heeft overgedragen aan regisseur J.J. Abrams (die met The Force Awakens wereldwijd al twee miljard dollar heeft omgezet, de op twee na succesvolste box-office aller tijden) zijn de nieuwe, jonge hoofdpersonen een witte vrouw, een zwarte man en een latino man. Maar wel op weg geholpen door de originele, oud geworden witte cast uit deel één.

De vele retro incrowd-grapjes in beide vervolgfilms (Rocky die Adonis Johnson achter kippen aan laat rennen, net zoals hijzelf moest doen in 1976; Luke Skywalker die de jonge vrouw Rey moet bijscholen over de Force) benadrukken dat deze extreem succesvolle franchises in hun geheel worden overgedragen aan een volgende, meer diverse generatie. Waarbij de oude witte garde in de volgende film niet meer nodig zal zijn. Anders gezegd: Hollywood wacht op Rocky en Star Wars deel acht.