In de serie ‘De beste in zijn vak’ neemt Vrij Nederland steeds een beroepsgroep onder de loep. In deze aflevering: predikanten.

Onderaan dit verhaal de interviews met de genomineerden: Klaas Hendrikse, Claartje Kruijff, Ruard Ganzevoort, Ad van Nieuwpoort, Rikko Voorberg en Klaas Vos. Maar eerst gingen we op bezoek bij de winnaar: Ruben van Zwieten.

‘Dit kanseltje hebben we net van Marktplaats gehaald,’ zegt voorganger Ruben van Zwieten tegen zijn publiek. Plaats van handeling: een zaaltje in een kantoorgebouw aan de Amsterdamse Zuidas. ‘Ik belde eerst wat collega’s van wie de kerk gaat sluiten,’ vervolgt de blonde, lange, jonge dertiger. ‘Ik vroeg of ik hun oude kansel kon krijgen, maar nee. Dit zitkanseltje komt uit een katholiek klooster, we hebben het tien centimeter verhoogd. Ik hoop dat het houdt.’

Predikant Ruben van Zwieten heeft gestudeerd in Leiden, was president van studentenvereniging Minerva en is getrouwd met een barones, tevens strategisch consultant. Niet de meest voor de hand liggende geloofsbrieven voor een dominee. Toch is hij dat, en meer: Van Zwieten is oprichter van De Nieuwe Poort, een spirituele ontmoetingsplaats op de Amsterdamse Zuidas. Nee, het is géén kerk, al werken er theologen, wordt er bij tijd en wijle flink uit de Bijbel gelezen en is de terminologie soms religieus.

‘In Den Haag kunnen ze jaloers op ons zijn, alle partijen komen hier bij elkaar, wij zijn het socialisme en het liberale voorbij

Vandaag is Van Zwieten inleider van de Meesterpreek, waarvoor gastpredikant Tijo Collot d’Escury het zitkanseltje zal bestijgen. Collot d’Escury, een goede vriend van koning Willem-Alexander, leidt de multinationale firma Roland Berger Strategy Consultants, om de hoek in het World Trade Center. De contacten van Van Zwieten in het zakenleven en bij de Nederlandse elite maken De Nieuwe Poort tot een plaats waar op het hoogste niveau aan zingeving wordt gedaan.

‘Het klinkt misschien arrogant, maar in Den Haag kunnen ze jaloers op ons zijn, alle partijen komen hier bij elkaar, wij zijn het socialisme en het liberale voorbij.’ Uit de losse pols vertelt Van Zwieten aan zijn publiek waarom hij bijna een jaar geleden op deze triple A locatie zijn ‘huis voor ontmoeting en inspiratie’ is begonnen.

‘Wij als jongere generatie vinden dat we in het afgelopen decennium met zijn allen teveel homo economicus zijn geworden, en steeds verder zijn afgedreven van het ideaal van de homo universalis. Hier op de Zuidas werken goedopgeleide mensen die tijdens hun studie soms hooggestemde idealen hadden, maar bij velen is het vermogen tot reflectie en de aandacht voor kunst en filosofie volstrekt ondergesneeuwd geraakt.’

'De mannen van de markt zijn onderdeel geworden van de messiaanse beweging. Wie had dat ooit gedacht?' Op de foto: dominee Van Zwieten. Credits: Hartmann Photography — ‘De mannen van de markt zijn onderdeel geworden van de messiaanse beweging. Wie had dat ooit gedacht?’ Op de foto: dominee Van Zwieten. Credits: Hartmann Photography

Dan neemt Collot d’Escury het woord. Hij verbindt in zijn preek Hannah Ahrendts begrip ‘banaliteit van het kwaad’ soepel met de bankencrisis en citeert uit de brief van Paulus aan de Corinthiërs om de bankiers en consultants op de Zuidas te wijzen op hun verantwoordelijkheid. ‘Niet schuilen achter anderen, achter regels of het ontbreken daarvan. Elke ochtend in de spiegel kijken. “Inspice et cautus eris”: aanschouw uzelf en u zult op uw hoede zijn.’

Dominee Van Zwieten is enthousiast. ‘Geweldig dat een man die zelf uit deze zakelijke omgeving komt, zoiets zegt.’ Het publiek – een mix van jong en gearriveerd – zoekt na afloop zichtbaar gesticht de comfortabele horeca-ruimte van De Nieuwe Poort op. Het is geen typisch Zuidas-gehoor, drie van de bezoeksters komen voor deze preek van buiten de stad en zijn respectievelijk met pensioen, op zoek naar werk in de energiesector en zelfstandig ondernemer. ‘Nee, we horen niet bij een kerk,’ zegt een van hen. Lacherig: ‘Misschien zijn we juist daarom wel hiernaartoe gekomen, op zoek naar zingeving.’

Geen therapeuten

Ruben van Zwieten is een oer-Hollandse combinatie van koopman en dominee. De media stortten zich een jaar of vijf geleden op de jonge, veelbelovende predikant nadat hij Zingeving op de Zuidas mede had opgericht, een tot de verbeelding sprekend initiatief vanuit de Thomaskerk in Amsterdam-Zuid. En hij werd uitgeroepen tot Theoloog van het Jaar, waardoor de kerken in het hele land, die vrijwel zonder uitzondering kampen met leegloop, hem graag binnenhalen voor een pittige zondagse preek in hun gemeente.

Alsof hij het nog niet druk genoeg heeft, kunnen leden van De Nieuwe Poort ook een beroep doen op zijn herderlijke kwaliteiten, zegt Van Zwieten. ‘Maar daarvoor is er ook mijn collega-theoloog en we hebben stagiaires die graag ervaring opdoen in gesprekken. We zijn hier geen therapeuten, zo’n gesprek is meer zoals je ook familieleden raadpleegt. Als je gaat trouwen of iemand moet begraven kun je ook bij mij terecht, maar dan vraag je mij echt als predikant en dan leg ik ook de link met de bestaande kerk.’

‘Waarom werd je in hemelsnaam dominee, hoe was het om als theologiestudent preses te zijn van Minerva, zijn alle bankiers graaiers?’

De dominee is nog aan het werk ten tijde van onze tweede afspraak. Ter afleiding staan er in de bibliotheek voldoende religieuze boeken naast stapeltjes van De economie van goed en kwaad van Tomas Sedlácek en Vrijheid van Jonathan Franzen. Restanten van de literaire en filosofische bijeenkomsten die ook worden gehouden in De Nieuwe Poort.

Na drie kwartier bladeren in een kopietje van Exodus 1-26 stormt Van Zwieten binnen en verontschuldigt zich: hij was opgehouden vanwege een uiterst gevoelige pastorale kwestie. Hij is ook een beetje teleurgesteld in de media, vertelt hij: ‘Iedereen wilde destijds graag het standaardverhaal horen. Waarom werd je in hemelsnaam dominee, hoe was het om als theologiestudent preses te zijn van Minerva, zijn alle bankiers graaiers? Maar wat zich hier werkelijk afspeelt, hoe ik deze tijd lees en hoe ik mijn “gemeente” daarin meeneem, daar zijn journalisten opvallend weinig nieuwsgierig naar.’

Dan gaat zijn telefoon: de Triodosbank blijkt de bibliotheek op ditzelfde tijdstip te hebben afgehuurd. ‘Opmerkelijk, vind je niet: een bank die niet eens op de Zuidas is gevestigd maar in Zeist, en die naar ons toe komt voor een Heidag.’ We moeten verkassen naar een andere ruimte in De Nieuwe Poort, twee verdiepingen met vergaderkamers, werkplekken en een bar waaraan een goed gesprek mogelijk is: de barman is een domineeszoon die filosofie studeert aan de VU.

‘Mijn eindscriptie theologie ging over “De onzichtbare hand van de koopman en de dominee”’

‘Hier kunnen passanten stranden,’ zegt Van Zwieten. ‘Het is geen kerkgebouw met een dichte deur.’ Er werken zo’n twintig mensen, inclusief stagiaires van verschillende universiteiten. In het restaurant is een Gouden Kalf op meer dan ware grootte voluit in het zicht van de gasten gestald. ‘Onze chef-kok komt van restaurant Parkheuvel,’ zegt van Zwieten. ‘Hij leidt hier vluchtelingen en jonge mensen zonder werk op tot kok.’

Uitzendbureau voor studenten

Ruben van Zwieten (Ermelo, 15 juli 1983) groeide op in een gelovig maar niet kerkgaand gezin en besloot al op de basisschool dat hij predikant wilde worden – zijn moeder kreeg veel steun van de dominee toen Rubens opa overleed, en dat maakte indruk. Na de middelbare school studeerde hij rechten en theologie in Leiden en raakte geïnteresseerd in ondernemerschap. ‘Mijn eindscriptie theologie ging over “De onzichtbare hand van de koopman en de dominee”.’

Nog tijdens zijn studie richtte hij een uitzendbureau voor studenten op, de High Potential Academy. Hij volgde het talentenklasje van campagnebureau BKB en een opleiding tot predikant bij de Protestantse Theologische Universiteit. ‘Over de Bijbel ligt al een dikke laag stof, en wat mij betreft is die stof daar tot een dikke laag teer geworden.’ Als vicaris van de Thomaskerk werkte hij mee aan de oprichting van Zingeving op de Zuidas dat vorig jaar een vervolg kreeg in De Nieuwe Poort, opgezet als onderdeel van zijn werkzaamheden als ‘predikant met een bijzondere opdracht’ namens de protestantse gemeente Amsterdam.

Als je lid wordt van De Nieuwe Poort, ben je dan meteen ook lid van de Protestantse Kerk?
‘Nee, je wordt lid van een volstrekt nieuwe entiteit. Als je vernieuwing wil, moet je iets echt nieuws opzetten. De Nieuwe Poort is die nieuwe weg die ik ben ingeslagen, al blijf ikzelf daarnaast lid van de kerk.’

Het kerkbezoek blijft afnemen. Kijkt de ‘officiële’kerk met een schuin oog naar jullie?
‘Niet alleen met een schuin oog, we hebben al van verschillende gemeentes het verzoek gekregen om iets te doen met hun leegstaande kerkgebouwen. We maken hier iets dat straks te exporteren is. Dat is mooi, maar onze doelstelling is niet om er voor de kerk te zijn, maar voor de samenleving. Ik wil van De Nieuwe Poort een platform maken dat mensen bij elkaar brengt en bemoedigt om op zoek te gaan naar het Beloofde Land.’

Hoe ziet dat beloofde land eruit?
‘Het is een zoektocht die nooit eindigt, het gaat om het streven naar een turnaround van de samenleving. Wij kunnen daar vanuit Bijbels-theologisch-filosofisch perspectief aan bijdragen en in die ontwikkeling speelt ons bestuurslid Yvonne Zonderop (voormalig adjuncthoofdredacteur van de Volkskrant – red.) een belangrijke rol. Laatst interviewde ze hier bijvoorbeeld Clive Thompson, de grote Amerikaanse denker over de impact van de digitale wereld op ons leven.

‘Toch wel heel mooi aan Nederland dat wij hebben bedacht: flikker toch op met die religieuze indeling van de samenleving’

We willen hier ook nadenken over de noodzakelijke cultuurverandering in de bancaire sector. En over de kwestie van de oplopende zorgkosten. Afschaffen van het laatste levensjaar omdat die kosten uit de hand lopen is inhumaan, maar het lichaam tot de laatste snik oppeppen is dat ook. Ik verheug me erop om samen met het VU-ziekenhuis en het AMC te zoeken naar antwoorden op zo’n urgent maatschappelijk probleem.’

Is de Bijbel nog wel een zinvolle leidraad voor actuele dilemma’s?
‘De kern van wat er bij ons gebeurt, is het lezen van Bijbelverhalen. Elke woensdag, met wie er ook maar aanschuift aan deze tafel. Daar ontstaat de inspiratie die een denkbeeldige rode lijn trekt door alles wat we hier doen. Gesprekken over technologie en gezondheidszorg beginnen we echt niet met gebed en Bijbellezing. Maar door de wijze waarop de thema’s verwoord zijn en de vragen en kritische vragen geformuleerd worden, blijkt wie de afzender is.’

U bent weleens afgeschilderd als een ongelovige dominee, maar zo klinkt dit niet.
‘Dat is vooral een semantische discussie. Ik houd het erop dat ik een vertrouwensvolle dominee ben. Zie ik jou met je veelzeggende naam als een niet-christen of als een ongelovige journalist en mijzelf als een gelovig wezen? Nee! Waag het niet om die indeling te maken, om de mensen te verdelen in soorten.

‘We richten ons niet per se op mensen in maat- en mantelpak, iedereen is hier welkom.

Mij gaat het niet om ras, nationaliteit, religie. Die bankier heet gewoon Wim. En die kutmarokkaan heet gewoon Abdel. Daarom ben ik ook huiverig voor christelijke politiek. Als ik terugkijk in de geschiedenis denk ik: toch wel heel mooi aan Nederland dat wij hebben bedacht: flikker toch op met die religieuze indeling van de samenleving.’

Dat klinkt als vloeken in de kerk, voor een dominee dan.
‘Daarom wil ik het ook meteen nuanceren. Als je al te radicaal afscheid neemt van religie, loop je het risico dat je ook de belangrijkste bron verliest: de Bijbel, die bibliotheek van betekenisvolle verhalen. Door uit die bron te blijven drinken ben je toegerust en bemoedigd om steeds maar weer een eigen standpunt in te nemen dat de ene keer voorbijgaat aan de liberaal en de andere keer voorbijgaat aan de socialist.’

Wat was de reden om De Nieuwe Poort juist aan de Zuidas te vestigen?
‘We richten ons niet per se op mensen in maat- en mantelpak, iedereen is hier welkom. Wij zijn een van de weinige partijen die de tollenaar, de hoer en de farizeeër rond één tafel kunnen krijgen. Maar de Zuidas is vooral een symbool voor verstedelijking en globalisering. Iedereen werkt hier glocal: local in a global world. De locatie zelf helpt je dus om betrokken te raken op iets groters dan je eigen particuliere leventje. Dat sluit goed aan bij de kerkelijke traditie: ons wapen is dat we de mens wegroepen uit werk, familie en vaderland en hem het weidse visioen schetsen van vrijheid, gelijkheid en broederschap.’

‘Ik heb geleerd: je moet denken vanuit het tegoed, niet vanuit het tekort’

U wilde hier op de Zuidas een nieuw gebouw neerzetten: De Jakobsladder.
‘Je moet beginnen met een grote droom en net als Jakob droomde ik van een ladder die hemel en aarde kan verbinden. Voorlopig doen we het met deze twee verdiepingen van vijftienhonderd vierkante meter, op een luxe locatie. Hoe we de huur betalen? Ik heb als dominee een visie neergelegd bij de koopmannen van de Zuidas, want ik heb geleerd: je moet denken vanuit het tegoed, niet vanuit het tekort.’

Wat is uw verhaal tegenover die geldschieters?
‘Het welzijn van de samenleving is gebaat bij drie pijlers. De politiek gaat over gelijkheid, de marktplaats regeert over de handel. Ik laat zien dat er een belangrijk maatschappelijk lijmmiddel ontbreekt: broederschap. Maar ondernemers weten niet hoe je dat altruïstisch overschot in de samenleving kunt wakker kussen. Ik geef ze nu de unieke kans om mee te bouwen aan dit gemeenschapshuis. Via De Nieuwe Poort zijn de mannen van de markt onderdeel geworden van de messiaanse beweging. Wie had dat ooit gedacht?’

Speelt het contact met God daar nog een rol in?
‘Dat is wat veel mensen vragen die buiten de kerk staan. Mijn antwoord is: het moet hier en nu gebeuren, niet in een leven na dit leven. Bezinning die zich terugtrekt in gesprek met God om een persoonlijk zielenheil te dienen, is niet zinvol. Ik zoek bezinning op de wereld waarin we leven. We moeten nadenken over gelijkheid, vrijheid, broederschap.’

‘Wij bieden fitnessabonnementen voor de geest aan en bedrijven kopen die in voor hun personeel’

Buiten komt een parade van high potentials langs, meest jonge vrouwen op hoge hakken en in strakke rokjes. ‘People intoxicate themselves with work so they won’t see how they really are,’ staat in grote letters op het raam van De Nieuwe Poort. Zou een van hen de tekst van George Orwell lezen en gaan twijfelen? Dan springt Van Zwieten op en bonkt hard op het isolerende dubbelglas. Een passant beneden op straat kijkt verbaasd op en zwaait naar boven.

‘Dat is een man van Ziggo,’ legt Van Zwieten uit. ‘Die heeft me aangeschoten nadat hij een paar van mijn lezingen had gehoord. Hij zei: wij hebben miljoenen klanten en leggen kabels aan onder heel Nederland, maar we willen graag hechter met de samenleving verbonden te raken. Wat kan onze maatschappelijke rol zijn? Daar wilde hij over komen praten.’

Plat gezegd: in ruil daarvoor sponsort hij jullie?
‘Dat is een te simpele voorstelling van zaken. Wij bieden fitnessabonnementen voor de geest aan en bedrijven kopen die in voor hun personeel. Banken hebben bijvoorbeeld zo’n abonnement, hun werknemers zijn dan welkom bij lunchpreken en bijeenkomsten over de Bijbel, filosofie en literatuur. Naast de open programmering hebben we de Tafels van Twaalf.

Daarin komen dan twaalf jonge bankiers bijeen, of twaalf juristen. Het overkoepelende thema is: nadenken over de nieuwe tijd met gebruik van de oude bronnen. We bespreken thema’s als “gemeenschap en individu”, “het leven als universiteit”, “arbeid als zweet des aanschijns” en “oude bronnen” onder leiding van Farid Tabarki, Femke Halsema, Agnes Jongerius en Andreas Kinneging.

Later op de dag verwisselde hij zijn zwarte toga en witte bef voor een knaloranje outfit

Daarna komen we bij persoonlijke verwerking: wat is eigenlijk jóúw verhaal. Ik zie ons daarvoor volgend jaar naar een wijngaard gaan, waar we ook ranken gaan snoeien. Om te ontdekken dat er ook een tijd van rust, van sjabbat nodig is voor de akker, voordat hij weer bewerkt kan worden.’

Zelf maakt dominee Van Zwieten bij het afscheid een vermoeide indruk. Hij is bovendien nogal schor.

Geen wonder, gisteren stond hij nog ’s ochtends vroeg in de Bethelkerk in Vlaardingen te preken over de tegenstelling winst en verlies – met een knipoog naar het voetbal in Brazilië. En hij las voor uit Exodus 17 over Amalek, de verpersoonlijking van het kwaad, die niets liever doet dan de weg naar het Beloofde Land versperren. Later op de dag verwisselde hij zijn zwarte toga en witte bef voor een knaloranje outfit.

In plaats van de voorganger die vanaf de kansel tot zijn gemeente sprak, was hij nu zelf onderdeel van de menigte op het Amsterdamse Museumplein tijdens de eredienst van het WK voetbal. ‘Wat waanzinnig oprecht was de ontlading in de 88ste minuut, na die goal van Wesley Sneijder.’ Even lukte het hem om gedachteloos op te gaan in die hossende massa. Maar kort daarop kreeg de dominee alweer de overhand op de voetbalfan. ‘Toen was ik me er weer van bewust dat het een toernooi is met een heel rare bijsmaak, dat helaas op uiterst dubieuze plaatsen wordt georganiseerd.’

Klaas Hendrikse

Klaas Hendrikse (66) werd bekend door zijn atheïstische manifest Geloven in een God die niet bestaat. Hij is met emeritaat in Middelburg, maar blijft predikant te Zierikzee. ‘De afspraak met Zierikzee is dat ik hen ten grave zal dragen of omgekeerd. Allebei zullen we tijdig zeggen: ja, nu weten we het wel.’ Zijn volgende preek gaat over de vraag of God een man is. ‘Ik kan tenslotte niet élke zondag aankomen met de mededeling dat God niet bestaat.’

Hendrikse was marketeer bij Xerox en zijn vrouw werkte bij Mercedes Benz toen ze besloten dat het roer om moest. ‘We waren young and promising, maar we wilden iets anders met ons leven.’ Ze gingen theologie studeren naast hun baan, maar Hendrikse twijfelde over het predikantschap: ‘Ik ben een ongeduldig jongetje, niet uitgerust met al te veel tact. De kerk kende ik uit mijn geboortedorp in de bible belt en dat was niet vrolijk.’ Zijn vader, dierenarts in Groot Ammers, was als atheïst een buitenbeentje. ‘Ik vroeg hem: papa, jij zegt dat God niet bestaat, waarom doen zoveel mensen dan net alsof hij wél bestaat?’

Klaas Hendrikse werd uiteindelijk beroepen in Zierikzee, zijn vrouw in Middelburg. ‘Zij ging daar weg na onze scheiding en ik werd haar opvolger, een ultieme blijk van vrijzinnigheid van onze kerk. We hebben elkaar twintig jaar later trouwens teruggevonden.’

Hendrikse preekt voor zo’n veertig gelovigen. ‘Wij gaan de weg van vele kerken, richting sluiting. Jongeren komen niet binnen omdat de vormen zo volstrekt middeleeuws zijn.’ Het mooiste van zijn vak vond hij dat deuren van gemeenteleden altijd voor hem openstonden. ‘Dat je bij iemand binnenkomt en kunt zeggen: hier ben ik, ik heb alle tijd en het kost niks.’ De dominees zijn helaas verdwenen uit het publieke debat of ze worden een beetje meewarig bekeken, zegt Hendrikse. Hij waardeert voorgangers die nieuwe wegen zoeken, zoals Ruben van Zwieten, directeur van De Nieuwe Poort, Franck Ploum en met name Henk Leegte, ‘die doopsgezinde jongen’ van de Singelkerk in Amsterdam.

Ruard Ganzevoort

Ruard Ganzevoort (49) is hoogleraar praktische theologie aan de Vrije Universiteit, senator voor GroenLinks en hoteleigenaar. Voor hij de wetenschap in ging, was hij voorganger in de Nederlands Gereformeerde Kerk. ‘Als theologiestudent was ik nooit een kanselbestormer die zo snel mogelijk een toga aan wilde,’ zegt Ganzevoort.

Pas in de loop van zijn studie ontdekte hij dat hij predikant wilde worden. ‘Wat ik interessant vond, was om samen met anderen te zoeken naar inspiratie, naar troost, naar wezenlijke dingen. Dat bleek in dat beroep aan de orde te komen.’ Als hoogleraar praktische theologie leidt Ganzevoort nu zelf onder meer predikanten op. ‘Het aantal studenten dat kiest voor de kansel is niet heel groot, maar er zijn wel voldoende banen, vaker dan vroeger parttime.’

De jongere generatie is uitgesprokener dan de vorige, ziet Ganzevoort. ‘Studenten spreken onbeschroomder over de eigen religiositeit en dat verbinden ze aan een kritische houding ten aanzien van het instituut kerk. Ze zoeken naar authentieke manieren om hun geloof vorm te geven, zoals door betrokkenheid bij de Vluchtkerk.’ Bij elkaar zijn er een paar duizend voorgangers in Nederland, zegt Ganzevoort.

‘Binnen je gemeenschap ben je als predikant columnist van het kerkblad, voorganger, inspirator en psycholoog. Je verbindt het persoonlijk leven met maatschappelijke verantwoordelijkheid en de traditie. Maar je bent ook manager van een kleine vrijwilligersorganisatie.’ Nog altijd is een derde van de Nederlanders lid van een kerk, maar in de samenleving is de stem van de kerk te weinig te horen, zegt Ganzevoort.

‘Ik ben voor een open source benadering. Elke traditie, ook de onze, draagt wijsheid mee die voor een samenleving van belang kan zijn.’ Als inspirerende voorgangers noemt hij Wielie Elhorst, die zich al jarenlang inzet voor jongerenwerk en homo-emancipatie. En vooral Rikko Voorberg, die voortdurend verbindingen zoekt tussen kerk, kunst en samenleving. ‘Ik geloof in de kracht van grensgangers.’

Rikko Voorberg

Rikko Voorberg (33), dominee én vader, kwam in het nieuws door zijn facebookbericht dat pedoseksueel Benno L. ‘welkom is in onze straat’. Ook was hij woordvoerder van de Vluchtkerk voor uitgeprocedeerde asielzoekers. ‘Als we het evangelie verbinden aan onze samenleving,’ zegt domineeszoon Voorberg, ‘worden die oude teksten pas weer relevant.’

Sinds september vorig jaar is hij voorganger bij de PopUpkerk in Amsterdam, onderdeel van de strikt orthodoxe Gereformeerde kerk Vrijgemaakt. Die kerk nam Voorberg voor drie dagen in de week aan om iets nieuws uit de grond te stampen. ‘Eerst richtte ik Stroom West op, een kunstenaarswerkplaats. We stonden in de Casa Rosso, we hebben de lijdensweg uitgebeeld, een mammonmaal geserveerd met geldsnippers op toastjes. We deelden ze rond en zeiden: neem, eet, gedenk en erken, dit is waar we ten diepste ons vertrouwen in stellen.’

Na twee jaar realiseerde hij zich dat er ook een plek nodig is voor mensen die niet alleen artistiek geïnspireerd worden door de Bijbel maar ermee willen leven. ‘Dat oude verhaal heeft de potentie om de vragen te beantwoorden waarmee wij worstelen: over autonomie, over democratie, over hoop en cynisme.’ Een dienst in zijn PopUpkerk bestaat uit een brunch. ‘De monoloogcultuur van de kerk past niet bij deze tijd en de bring your own-maaltijd is oudchristelijk maar ook diep-Amsterdams.’

De gemeente, meestal tien à twintig man sterk, begint met het breken van het brood. ‘Halverwege de maaltijd nemen we dan een bijbeltekst om te kijken wat er voor ons in zit. Soms in een gesprek, soms herschrijven we een tekst en lezen die voor.’ Verwante voorgangers zijn Bas van der Graaf van de Jeruzalemkerk, een traditionele kerk, ‘maar diep ingebed in de buurt’. En vooral Margrietha Reinders van Heilig Vuur West, ‘een kerkje in een café waar een stuk of dertig mensen aan de rand van de samenleving samenkomen.’

Claartje Kruijff

Psycholoog en theoloog Claartje Kruijff (42) werkte in het bedrijfsleven, maar zocht een vak met meer spirituele inhoud. ‘Ik weet nog dat ik op een ochtend wakker werd en tegen mijn – overigens katholieke – echtgenoot zei: ik wil dominee worden. Dat was de afsluiting van een lange zoektocht.’ Ze had psychologie gestudeerd in Leiden, maar dat was haar te beperkt. ‘Het ging mij om de grote levensvragen en ik zocht ook persoonlijk inspiratie.’

Ze kwam uit een areligieuze omgeving die zich verbaasde over haar keuze. ‘Nu vindt niemand het meer vreemd, mijn vrienden zijn inmiddels ouder en hebben zelf juist vaak behoefte aan zingeving. Als ze op zondag al niet komen luisteren, lezen ze vaak wel mijn blog. Ik heb zo de luiken opengegooid.’ Er komen op zondag vierhonderd mensen naar de dienst bij de oecumenische Dominicusgemeente in Amsterdam.

‘Het is een pluriform gezelschap, van mensen die geïnteresseerd zijn in uitgebreidere exegese tot spirituele zoekers.’ Als ze gaat preken, leest Kruijff haar tekst eerst door met haar collega’s. ‘We vormen met zijn zessen een soort academisch forum, ik heb daar veel van geleerd.’ Als ‘religieuze zzp’er’ doet Kruijff ook buitenkerkelijk uitvaarten, huwelijken of pastoraal werk. ‘Ik krijg door psychotherapeuten dertigers en veertigers doorgestuurd die niets mankeren, maar kampen met levensvragen. Ze zijn soms zo vastgelopen dat ze denken dat ze depressief zijn.’

’s Zomers kiezen de voorgangers ieder een niet-bijbelse tekst die ze bijzonder vinden. ‘Ik ga teksten lezen van Marina Keegan, de 22-jarige talentvolle schrijfster die vijf dagen na haar afstuderen aan Yale omkwam bij een auto-ongeluk. Haar werk is nu postuum gebundeld in The Opposite of Loneliness.’

Naast haar collega’s in de Dominicuskerk heeft Kruijff veel waardering voor hoogleraar Niek Schuman, journalist-theoloog Arjan Broers en Christa Anbeek, die predikanten opleidt voor de Remonstrantse Broederschap. ‘Maar in dit kader kies ik Ruben van Zwieten: hij weet op een creatieve en innovatieve manier mensen op de Zuidas te bereiken en te binden.’

Klaas Vos

Hij was programmamaker bij de VPRO en lid van de ledenraad van Ajax. ‘Ik heb nog steeds twee seizoenkaarten in vak 103.’ Sinds vijf jaar is Klaas Vos (65) voorganger van de Protestantse Gemeente Woensdrecht. ‘Bij de VPRO was ik vastgelopen; als formats keurslijven worden, kan ik niet functioneren. In Woensdrecht, een protestantse enclave in katholiek Brabant, lazen ze een interview waarin ik vertelde dat ik terugging naar de kerk – ik ben eerder predikant geweest.

Ze hadden een dominee nodig en ik leek geschikt.’ Hij preekt vanaf de kansel van het kerkgebouw in Ossendrecht. ‘De kerk is nu een kleine speler, de echte voorgangers zijn kunstenaars, schrijvers, columnisten. Voor mijn zondagse preek lees ik vaak even de column van Bas Heijne of die van Frits Abrahams.’ In zijn volgende preek behandelt hij de vernietiging van Sodom.

‘Dat gaat niet over homoseksualiteit, maar over de verkrachting van het gastrecht. Als je de vreemdeling buitensluit, schend je op fundamentele wijze de goddelijke wet.’ Vos bereikt een zondags publiek van zeventig tot negentig gelovigen, plus de luisteraars naar de livestream. ‘De beste manier om mensen te werven zijn goeie kerkdiensten. Vanuit mijn VPRO-achtergrond ben ik begonnen met een maandelijkse culturele avond. Daar komen ook niet-kerkleden op af. Ik overweeg om als standup-dominee het theater in te gaan: ik heb een verhaal waarmee ik zo de planken op kan.’

Voetbal komt nog weleens ter sprake op de kansel. ‘Dan zeg ik: je moet de bal het werk laten doen. Met andere woorden: even loslaten, het komt wel goed. Of naar aanleiding van de Cruijff-revolutie: je kunt je wel een grote meneer voelen, maar echt groot ben je pas als je ook klein durft te zijn.

Ad van Nieuwpoort

‘Ik deed auditie en ik ben zelfs aangenomen.’ Ad van Nieuwpoort (47) meldde zich bij de toneelschool omdat zijn vriendinnetje het deed en omdat hij iets anders wilde dan zijn vader de dominee. ‘Ik wilde afstand nemen, was atheïst. Maar een docent zei: jij bent een echte domineeszoon, dat zie ik aan hoe je loopt, hoe je kijkt, hoe je praat.’ Acteren bleek niet zijn roeping, Van Nieuwpoort ging toch theologie studeren.

‘Vooral vanuit mijn literaire belangstelling.’ Nu is hij predikant bij de Protestantse Gemeente te Bloemendaal en Overveen. Volgend jaar verschijnt zijn boek Godsdienst ontmaskerd. Over het atheïsme van de bijbel. ‘Religie wordt kritisch benaderd in veel bijbelteksten: houd op met dat bidden, ga liever iets dóén.’ Op zondag zitten er honderdvijftig tot tweehonderd mensen in zijn kerk.

‘Een dienst tilt je net als een goede theatervoorstelling naar een ander niveau. Jouw leven wordt door het bijbelverhaal in een nieuw perspectief gezet.’ Voor ongelovigen is er de bijbeltafel in een Bloemendaals café. ‘Het draait hier vaak om prestatie en succes, die druk wordt ook op kinderen gelegd.’ Hij is net terug van een kloosterweekend met een groep van deze bijbeltafel. ‘Op het eerste gezicht vitale en succesvolle mensen vertelden met tranen in de ogen over hun leven en ik legde associatief verbanden met bijbelverhalen.’

De dominees spelen ten onrechte geen rol meer in de samenleving, zegt Van Nieuwpoort. ‘Predikanten zijn te druk met het reanimeren of begraven van de kerk. En lange tijd was je een vreemd wezen als dominee. Als het ging regenen op een tuinfeestje van Prometheus zei Mai Spijkers: dominee, zorgt u er even voor dat dat stopt?’ Hij ‘voelt zich verbonden’ met Huub Oosterhuis en met Tom de Haan, missionair predikant in Haarlem. ‘Maar vooral heel knap hoe mijn voormalige vicaris Ruben van Zwieten het bijbelverhaal naar de Zuidas brengt zonder te verzeilen in Happinez-achtige vaagheid.’