De Afro-Amerikaanse bokskampioen die voor haar vervallen stad vecht

In een donker sneeuwlandschap verschijnt een meisje in capuchontrui met roze zwachtels om haar handen. Ze kijkt verbeten naar de camera en vecht in slowmotion tegen een onzichtbare tegenstander. ‘I have this dream,’ klinkt haar Michigan-accent bij de beelden uit 2012. ‘Ik ben in Londen, tijdens de finale van de Olympische Spelen. Ik hoor uit de speakers knallen: “En de eerste vrouwelijke kampioene middengewicht is… Claressa Shields!” In mijn droom kijk ik de ring rond en denk: hoe ben ik hier terechtgekomen?’ Haar onwaarschijnlijke droom zou uitkomen: later dat jaar stond vrouwenboksen voor het eerst op het programma van de Olympische Spelen. Claressa Shields won goud.

De scène komt uit de documentaire van fotografen en filmmakers Zackary Canepari en Drea Cooper met de titel T-Rex, de bijnaam van Shields. Ze kwamen de toen 17-jarige Shields op het spoor en bleven haar intensief volgen. Eerst in de aanloop naar de Olympische Spelen in Londen en nu naar die in Rio de Janeiro. Shields zelf heeft zich op de Olympische campus in Colorado Springs tijdelijk afgesloten van de buitenwereld: komende weken moet ze haar naam als favoriet gaan waarmaken. ‘Claressa is in die vier jaar uitgegroeid tot de beste vrouwelijke bokser ter wereld,’ vertelt Zackary Canepari via Skype. ‘We zagen meteen dat ze bijzonder was. Ze had charisma, enorme wilskracht en niet te vergeten: ze kwam uit Flint.’

Amerikaanse nachtmerrie

En Flint, ook bekend als de geboortestad van filmmaker en activist Michael Moore, betekent niet veel goeds. Criminaliteit, armoede, politiek mismanagement en algehele misère, dat zijn de componenten van Flints imago. De stad staat symbool voor de Amerikaanse droom die niet uitkwam. Sterker gezegd: het is de Amerikaanse nachtmerrie. En dat terwijl het allemaal zo mooi begon. Als de geboorteplaats van General Motors was Flint begin twintigste eeuw nog een mekka voor de werkzoekende Amerikaan. Het was een modelgemeenschap: genoeg werk, goede sociale voorzieningen en het was er veilig. Tot de fabrieken zich in de jaren tachtig om economische redenen buiten de stad gingen vestigen. General Motors kromp van tachtigduizend arbeidsplaatsen in 1978 naar achtduizend in 2010. Het inwonersaantal halveerde. De florerende place to be werd in rap tempo een gewelddadige spookstad. ‘Alles wat mis kon gaan in een middelgrote Amerikaanse stad, ging mis in Flint,’ zegt Canepari. ‘Het is echt fucked up. Maar de gemeenschap is heel sterk, de mensen hier zijn overlevers. Net als Claressa.’

Lucia Rijker

De camera vangt een kleine kamer, volgepropt met mensen. Er klinkt vals verjaardagsgezang en er verschijnt een enorme taart in beeld, met T-Rex in grote chocoladeletters. Shields kreeg haar bijnaam op haar elfde, toen ze begon met boksen. Ze was dun, had korte armpjes en als ze eenmaal aanviel, hield ze nooit meer op. Er wordt taart in haar gezicht geduwd, haar vaders lach toont een tandeloze mond. ‘Ik hoop dat je nog honderdvijftig verjaardagen mag meemaken!’ roept hij. Shields’ vader is zojuist na een gevangenisstraf van zeven jaar vrijgekomen. Haar moeder zit gebogen over tafel en kijkt wat wazig uit haar ogen. De alcohol- en drugsverslaving hebben duidelijke sporen achtergelaten. Het contrast met haar stralende topfitte dochter is groot. En toch is het juist die achtergrond die maakt Shields als bokser zo ver is gekomen. In een recent interview vertelt ze: ‘Als jong meisje ben ik verkracht en mishandeld. Ik had weinig vrienden en een laag zelfbeeld. Er zat veel woede in me. Gelukkig heb ik het kunnen kanaliseren in het boksen. Ik denk dat ik daarom zo succesvol ben. Het gaf me zelfvertrouwen en structuur en het heeft me geopend. De armoede in onze familie heeft me ook sterk gevormd. Ik moest vaak mijn maaltijd aan mijn broer en zus afstaan. Zonder dat gevecht uit mijn jeugd was ik nooit zo ver gekomen.’

Ik sla gewoon graag mensen in elkaar. Ik maak mijn tegenstanders aan het huilen, dat geeft een geweldig gevoel.

‘Claressa is puur Flint,’ zegt Canepari. ‘Als je me zou vragen: hoe bokst iemand uit Flint? Dan zeg ik: kijk naar haar. Ze is agressief, sterk en extreem veerkrachtig. Ze is niet snel uit het veld geslagen en ze is in staat om direct te herstellen, fysiek maar vooral mentaal. Vrouwenboksen is normaal gesproken niet per se een sport die om pure kracht draait. Het is bijna als schermen: je tikt elkaar aan. Maar Claressa wil geen elegante puntjes maken, ze wil domineren.’

Dat bevestigt de bokser in een optreden bij tv-host Stephen Colbert. Op de vraag waarom ze bokst, antwoordt ze: ‘Ik sla gewoon graag mensen in elkaar. Ik maak mijn tegenstanders aan het huilen, dat geeft een geweldig gevoel.’ Haar ogen twinkelen. Shields draait er niet omheen. ‘Ik wil gewoon de geschiedenisboeken ingaan als de beste vrouwelijke bokser. Ik kijk op tegen boksers als Laila Ali, Ann Wolfe, Lucia Rijker en Christy Martin. Maar ik ben uit ander hout gesneden. Ik wil dat later over me zal worden gezegd: “Ja, Claressa was zonder meer de beste bokser ooit.”’

Slechte verliezer

Die drang om te winnen komt ook in de documentaire duidelijk naar voren. Tegen de achtergrond van vervallen huizen, kapotte auto’s en schimmige figuren traint Shields op haar knalroze gympen tot ze niet meer kan en in de boksschool stoot ze tegen de boksbal alsof haar leven ervan afhangt. Verliezen doet ze niet vaak en die enkele keer dat het wel gebeurt, blijkt ze geen goede verliezer. In China, bijvoorbeeld, tijdens het wereldkampioenschap in Qinhuangdao. De beelden tonen een juichende Britse aan de ene arm van de scheidsrechter en een compleet gedesillusioneerde Shields aan de andere. Na afloop negeert ze de obligate vragen van een groepje journalisten met een woedende blik, die eigenlijk niet voor anderen bedoeld is. De camera is er ook bij als Claressa hard tegen de muur trapt. ‘Wake up, wake up, wake up!’ schreeuwt ze tegen zichzelf.

Coach Jason Crutchfield probeert haar met eindeloze peptalks op te beuren, zijn bemoedigende armgebaren en belerende toon doen eerder denken aan een doorgewinterde dominee dan een sportcoach. Het is duidelijk dat ook hij zijn ziel en zaligheid in Shields’ carrière gestopt heeft. Crutchfield herkende direct haar talent toen ze als stugge 11-jarige de boksschool binnenwandelde. Kort daarna werd hij niet alleen haar trainer en coach, maar ook haar plaatsvervangende vader. Vanwege de instabiele thuissituatie trok Shields bij Crutchfield en zijn vrouw in en werd zo onderdeel van het gezin. Shields’ broertje bleef bij haar moeder wonen en haar zus Brianna, die op jonge leeftijd een zoontje kreeg, zwerft nog altijd van de ene plek naar de andere.

Brianna komt ook voor in de documentaire. Ze loopt met trage tred door de straat en heeft een legerdoek om haar hoofd geknoopt. ‘Hopelijk kan ze ons hier vandaan halen,’ zegt ze, en kijkt onrustig om zich heen. ‘Ik praat niet tegen jou!’ schreeuwt ze woedend tegen de nieuwe vriend van haar moeder, die met zijn schorre drankstem ook iets probeert te zeggen. Dan herpakt ze zich: ‘Ik ben de ruwere versie van Claressa, zij is mijn betere ik.’ Canepari, die net voor CNN een korte film over Brianna maakte, ziet in haar een interessante spiegeling van Claressa. ‘Brianna is wat Claressa zou kunnen zijn als ze niet zou boksen. Brianna is ook grappig, slim en sterk. Maar in tegenstelling tot Brianna heeft Claressa een bijzonder talent ontdekt dat haar een uitweg biedt. Claressa is de uitzondering, haar zus de regel. Als je geen enkel rolmodel hebt, is het nauwelijks mogelijk om je eigen situatie te ontstijgen. Zeker niet in Flint.’

Giftig drinkwater

De camera scant traag de straten van Flint. Een verlaten kantoor, een afgedankt tankstation en een shot van de watertoren. Toen Canepari en Cooper daar filmden, was nog niet bekend welk drama zich diep onder de grond afspeelde. Dat bleek pas in het najaar van 2015. Alsof de situatie van de stad nog niet hopeloos genoeg was, haalde Flint dat jaar de kranten vanwege een overheidsschandaal van duivelse proporties. In 2014 had het stadsbestuur besloten om het water uit de Flint-rivier als drinkwatervoorziening te gebruiken in plaats van gezuiverd water uit Detroit. Ze vergaten alleen de noodzakelijke maatregelen te nemen tegen corrosie in de leidingen, waardoor er levensgevaarlijke hoeveelheden lood in het drinkwater terecht kwam. Zeker bij kinderen kan loodvergiftiging leiden tot nier-, hersen- en beenmergproblemen en aantasting van het zenuwstelsel.

‘De inwoners van Flint zijn vergiftigd,’ zegt Canepari, die net als filmer Michael Moore onvermoeibaar blijft publiceren over de watercrisis. ‘En het is nog steeds niet opgelost. De hoeveelheid lood is iets afgenomen, maar nog steeds kunnen mensen het niet drinken. En hoe lang houden mensen zonder geld het vol om flessen water te kopen? Barack Obama kwam naar Flint, Hillary Clinton kwam naar Flint, Bernie Sanders kwam naar Flint en ze zeiden allemaal: o, wat erg. Maar niemand deed iets, er ging geen federale cent naar Flint. Het vertrouwen in de overheid komt hier nooit meer terug.’

Ik vecht niet alleen voor een medaille. Ik vecht voor mijn toekomst, ik vecht voor mijn familie en ik vecht voor mijn stad.

Tegen die achtergrond is het niet zo gek dat er voor Claressa meer op het spel staat dan alleen een sportprestatie. ‘Ik vecht niet alleen voor een medaille. Ik vecht voor mijn toekomst, ik vecht voor mijn familie en ik vecht voor mijn stad.’ Die quote komt uit het sportblad ESPN, waarvoor ze onlangs naakt poseerde. Inmiddels is Shields een sportbekendheid. Universal Pictures kocht de rechten van de documentaire voor een eventuele Hollywoodfilm. Ook zet ze zich in voor de emancipatie van de zwarte sportvrouw. ‘Er is ons geleerd om onszelf te haten. Onze neus, onze lippen, onze billen. Ik wil laten zien dat we mooi en sterk zijn. Ik wil de wereld laten weten dat er niet één definitie bestaat van de vrouw. Het is oké om sterk te zijn. Het is oké om een vrouwelijke bokser te zijn. Het is oké om een topatleet te zijn. Je kan dan nog steeds een vrouw zijn.’ De veelgemaakte vergelijking met Serena Williams omarmt ze: ‘Ik zie mezelf als haar tweelingzus. We komen allebei uit Michigan en we hebben dezelfde aanvallende stijl.’

Black Lives Matter

De belangrijkste missie van Shields is om Flint op de kaart zetten. ‘Flint mag niet genegeerd worden.’ Ze weet zich gesteund door talloze fans in haar geboortestad. Tijdens de Olympische Spelen in Londen zaten de cafés vol om haar via de televisie aan te moedigen. Ook als ze in Rio in de ring staat, zullen de inwoners weer T-Rex T-shirts aantrekken, in de hoop dat er opnieuw een gouden medaille naar Flint komt. Maar of het tot meer structurele oplossingen gaat leiden? ‘Dat betwijfel ik,’ zegt Canepari. ‘Daar heeft de publiciteit over het schandaal niet eens voor kunnen zorgen. Als we het hebben over Black Lives Matter, kijk dan eens naar Flint. Dan kun je niet met droge ogen beweren dat zwarte levens tellen in de Verenigde Staten. Het politiegeweld dat nu alle aandacht krijgt, ligt nog vrij gecompliceerd. Flint is een veel duidelijker voorbeeld van structurele ongelijkheid. Daar zou dus meer aandacht voor moeten komen. Maar of Claressa daar in haar eentje voor kan zorgen?’

Het is zelfs de vraag of Claressa haar familie uit de problemen kan helpen met een tweede medaille. In een van de scènes uit 2012 ligt ze languit op de bank. Op de kale muur erboven zijn uitgeknipte krantenartikelen met punaises opgehangen. ‘T-Rex wint in Londen’ en ‘De 17-jarige Shields pakt goud’. Na haar prestatie kreeg ze een aantal bescheiden sponsordeals aangeboden. Maar rijk werd ze er niet van. ‘Mensen bellen me steeds, alsof ik geld heb, maar ik kan ze niet helpen,’ zegt ze.

‘Ten eerste ben je niet opeens rijk als Olympisch kampioen,’ zegt Canepari. ‘Ten tweede is alleen “meer geld” niet het antwoord op de problemen van haar familie. Dat realiseert ze zich inmiddels ook. Haar familie is zo gewend aan het harde leven in Flint dat ze ergens anders niet zouden aarden. Er moet veel meer gebeuren. Er is nog een lange weg te gaan daar.’

De documentaire over Claressa Shields eindigt ook weer met slowmotion beelden in de sneeuw. T-Rex staat onder het flauwe schijnsel van een lantaarnpaal en plaatst een laatste rechtse directe in de richting van de camera. ‘Zolang ik blijf boksen, ben ik oké.’