Toneel
Twee jaar geleden las acteur Sieger Sloot in een boek van Hans Achterhuis over schrijfster Ayn Rand, de koningin van de vrije markt. Toen hij actrice Eva Marie de Waal vertelde over deze &#8216;gekke vrouw&#8217;, riep die enthousiast: &#8216;Ayn Rand, die is fantastisch!&#8217; De Waal had The Fountainhead (1943) gelezen, Rands grote roman over individualisme, en was onder de indruk van Rands ideeën over authenticiteit en integriteit. Maar Rand had niet alleen inspirerende dingen geschreven over deze deugden. Ze was ook een harde, compromisloze voorvechtster van ongereguleerd kapitalisme en de leermeesteres van de latere voorzitter van de Federal Reserve Board Alan Greenspan. Sloot en De Waal besloten over de relatie tussen Rand en Greenspan een toneelstuk te maken, dat deze week in première is gegaan onder de naam Superkapitalisten.
Heel onzeker
De verhouding tussen de iconische schrijfster en &#8216;de maestro&#8217;, zoals hij in betere tijden werd genoemd, spreekt inderdaad tot de verbeelding. In de jaren vijftig kwam Greenspan, samen met een paar andere jonge enthousiastelingen, elke zaterdagavond bij Rand thuis om over haar wereldbeeld te kletsen. Voordat hij Rand ontmoette, was hij een nerdy wiskundige die twijfelde aan het bestaan van een empirisch vast te stellen waarheid. Al na een paar gesprekken geloofde hij, net als Rand, dat er een objectieve waarheid bestaat, dat &#8216;tegenstellingen niet bestaan&#8217;, en dat het ongereguleerde kapitalisme het enige moreel juiste systeem is. Hans Achterhuis zag in deze gedaanteverwisseling een van de oorzaken van de kredietcrisis. 
Greenspan was immers tussen 1986 en 2006 voorzitter van de Fed en heeft daar een flink aantal dereguleringen doorgevoerd. Of de makers geloven in Achterhuis&#8217; stelling dat Rand een van de schuldigen is van de kredietcrisis, doet er voor dit stuk niet toe. Ze benadrukken van tevoren dat het geen historisch juiste reconstructie is. Ze willen vooral laten zien dat Rand en Greenspan er niet in slaagden te leven en werken volgens hun eigen regels. De Waal: &#8216;Wat ze dachten, strookte niet met hun leven. Greenspan was voorstander van de vrije markt, maar hij werkte voor de overheid.&#8217; Sloot: &#8216;En hij was heel onzeker. Onzekerheid en twijfel passen niet in Rands ideologie.&#8217; 
In het stuk staat Greenspan op het punt om verantwoording af te leggen in het Huis van Afgevaardigden. Hij wordt geteisterd door onzekerheid. Hoe is het mogelijk dat zijn ideeën niet bleken te werken? Hij gaat in gesprek met Rand, die hem verwijt dat hij haar theorie niet zuiver heeft toegepast. &#8216;Je noemt jezelf een voorstander van de vrije markt, en dan ga je werken voor de instantie die die vrije markt aan banden legt!&#8217; Samen gaan ze terug in de tijd, naar de avonden in Rands huis en de boeken die ze schreef. Sloot en De Waal spelen afwisselend Greenspan en Rand en Roark en Do­mi­ni­que, de hoofdpersonen uit The Fountainhead.
Een ultiem houvast
Superkapitalisten is de eerste productie van theatergezelschap Mugmetdegoudentand onder de naam Mugmetdevuurvliegen: een samenwerkingsverband met jonge theatermakers. De speelstijl van &#8216;de mug&#8217; noemt Sloot &#8216;transparant&#8217;: &#8216;Het is een onderzoekende manier van spelen. Je speelt een versie van jezelf die zo waarachtig mogelijk moet zijn.&#8217; In deze voorstelling houdt dat in dat de acteurs af en toe uit hun rol stappen en hardop nadenken over het stuk en zichzelf. Tegen het eind richt De Waal zich rechtstreeks tot Rand. Ze spreekt haar verwarring uit over dier ideeën. Authenticiteit is een mooi ideaal, maar wat als de vrije markt niet zit te wachten op je authentieke producten? Moet je jezelf dan verloochenen? Hier lijkt een tegenstelling te bestaan in de theorieën van Ayn-&#8216;contradicties-bestaan-niet&#8217;-Rand. 
Boeken van Rand roepen fascinatie en vertwijfeling op, vinden de makers. Sloot: &#8216;Als je The Fountainhead leest, wil je een Howard Roark zijn (de integere, zelfverzekerde held, FR). Maar het is onmogelijk om niet te twijfelen aan jezelf en de wereld. Uiteindelijk zijn we ook allemaal Peter Keating, Roarks tegenpool.&#8217; 
De aantrekkingskracht van Rands ideeën is begrijpelijk, zegt Sloot. &#8216;De crisis geeft zoveel onzekerheid, ik snap heel goed dat Rands volgelingen haar ideeën zien als een ultiem houvast. Maar toch werkt het niet zo. Mensen zijn niet alleen maar rationeel.&#8217; De Waal: &#8216;Rands gedachtegoed is een utopie, dat heeft Achterhuis goed gezien.&#8217; Aan het eind van het toneelstuk richt Greenspan zich dan ook tegen zijn oude leermeesteres: &#8216;Jij hebt jouw ideeën bedacht, ik heb ze geleefd. Ze zijn niet houdbaar.&#8217;
www.mugmetdegoudentand.nl

Floor Rusman

Contradicties bestaan wel

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips