Macht op vrijdag: Op 4 mei herdenken we goed en niet fout

Tijdens het Bevrijdingsconcert in Winterswijk zal toch het Wilhelmus klinken. Dat was eerst niet de bedoeling, omdat er ook Duitse gasten uit buurtgemeenten ‘van de grensplaats Winterswijk’ waren uitgenodigd. De organisatie wilde zo ‘juist de gemeenschappelijkheid en verbinding zoeken’, las ik in de Volkskrant van 1 mei.

In Amersfoort is op de valreep een oorlogsmonument voorlopig aangepast, omdat er behalve verzetsmensen ook een SS’er en een collaborateur op stonden. Nu is de tekst veralgemeniseerd van ‘Zij offerden zich voor de vrijheid’ naar ‘Wij herdenken hen die vielen voor de vrijheid’.

Een paar jaar geleden haalde het eiland Texel het nieuws omdat de zoon van de NSB-burgemeester in die hoedanigheid bij de dodenherdenking als hoofdspreker zou optreden. Nu is het feit dat je ouders voor de vijand kozen geen reden om de kinderen welke rol dan ook op de vierde mei te weigeren. Maar het ligt anders als iemand gevraagd wordt als zoon van een NSB-er het woord te voeren. Dat miskent de betekenis van 4 mei.

In IJsselstein liggen in totaal 32.000 Duitse soldaten begraven, waarvan de overgrote meerderheid is gesneuveld in de Tweede Wereldoorlog. Maar er liggen ook een paar soldaten begraven die tijdens de Eerste Wereldoorlog zijn gesneuveld. Elk jaar vindt er een herdenkingsplechtigheid plaats in november, op Volkstrauertag, de nationale herdenkingsdag in Duitsland. De begraafplaats trekt jaarlijks rond de 25.000 bezoekers.

Op 4 mei 2012 mocht Auke de Leeuw zijn omstreden gedicht ‘Foute Keuze‘ niet voordragen tijdens de dodenherdenking in Amsterdam. De jongen kan moeilijk van een keuze beschuldigd worden, hij is vernoemd naar een ‘foute’ oudoom. ‘De herdenking is van te grote waarde en betekenis om te laten overschaduwen door de discussie die is ontstaan door het gedicht van een vijftienjarige scholier’, zegt het Nationaal Comité 4 en 5 mei en trekt het gedicht na bezwaren van het Nederlands Auschwitz Comité en het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI) terug.

De brutalen hebben de halve wereld

Dit jaar gaat de wandeling door Kamp Westerbork tijdens de Nacht van de Vluchteling op 15 juni niet door na ‘bedreigingen vanuit de joodse gemeenschap en van tegenstanders van vluchtelingen’. Organisator Dirk Mulder sprak  in NRC over een ‘worsteling’ om de tocht af te blazen. ‘Je ervaart het als zwichten voor wat allerlei types schrijven en roepen. En dat is treurig, want de brutalen hebben de halve wereld en de rest zwijgt.’

Het is niet erg kies om de overlevenden van Kamp Westerbork die protesteren tegen de wandeling tot ‘brutalen’ te rekenen.

Wie zijn die types en brutalen? Nog los van de vraag of het wijs is om gedeporteerde gevangenen en vluchtelingen in één wandeling te herdenken, is het niet erg kies om de protesterende overlevenden van Kamp Westerbork tot ‘brutalen’ te rekenen. Vanaf 1942 was Westerbork vooral een tussenstation naar de vergassing in Auschwitz. Er zijn – dat weet ik – velen die beleefd, niet-intimiderend, maar krachtig bezwaar hebben gemaakt tegen de Westerborkwandeling, die de joodse gemeenschap een exclusieve herinnering ontneemt. De grove woorden van Mulder beroven het protest van legitimiteit.

Komende week hoopt Ad van Liempt aan de Rijksuniversiteit Groningen te promoveren op een proefschrift over de kampcommandant Gemmeker. Van Liempt heeft zich in mijn ogen gediskwalificeerd door een boekje van Isabel van Boetzelaer te prijzen, waarin zij de geschiedenis van haar SS-vader selectief beschrijft. Na kritiek is er een herdruk verschenen, maar de teneur van het boek blijft: het valt allemaal wel mee. Ook heeft Van Liempt in het verleden het Duitse bombardement op Rotterdam van 14 mei 1940 goedgepraat, een ronduit controversieel standpunt.

Vanuit de historische ‘visie’ dat het daderschap even interessant kan zijn als het slachtofferschap, kan in handen van een ontspoorde wetenschapper relativering van het morele onderscheid tussen goed en fout in een handomdraai plaatsvinden, geholpen door het nivellerende modieuze sentiment dat ‘we de verbinding moeten zoeken’. De universiteit vindt het allemaal best, brutalen hebben de halve wereld.

Op de vierde mei herdenken wij goed, niet fout.