<div class="lead">
Hij raakte bevriend met Bashar al-Assad toen diens vader Syrië nog met harde hand leidde. Later ontwikkelde de Syrische cartoonist Ali Ferzat zich vanuit zijn ballingschap in Koeweit tot een invloedrijk tegenstander van het regime. ‘Met steun van Europa zal de gematigde revolutie overwinnen.’
Een auto met gemaskerde mannen achtervolgde Ali Ferzat toen hij van zijn kantoor op weg was naar huis. Ze ramden zijn auto midden op het Omayyaden-plein, een van de belangrijkste knooppunten van Damascus. ‘Het was alsof ze een show wilden opvoeren, daar in het centrum van de Syrische macht.’ Het ministerie van Defensie ligt aan dat plein, net als het commandocentrum van de luchtmacht, de Nationale Opera, het gebouw van de Syrische staatstelevisie en het Sheratonhotel. Nadat ze hem klem hadden gereden, dwongen de mannen Ferzat om uit zijn auto te stappen, trokken een zak over zijn hoofd en bewerkten zijn handen met stokken. ‘Ze hebben de vingers van mijn beide handen kapot geslagen, ik had gekneusde polsen en was gewond geraakt aan mijn hoofd. Het was een niet mis te verstane boodschap van het regime: stop met die satirische tekeningen over Assad, over de corruptie van het Syrische overheidsapparaat en over de geheime dienst, de Mukhabarat. De volgende keer maken we je af.’
Het was 25 augustus 2011, ruim vijf maanden na het begin van de Syrische opstand. Na de aanslag op zijn handen maakte de tekenaar gebruik van zijn verblijf in het ziekenhuis om zijn situatie te overdenken. Tijd om te vertrekken, besloot hij. Het was gevaarlijk en zinloos om langer in Syrië te blijven. Hij nam het aanbod van Koeweit aan, kreeg een visum toegestuurd en vestigde zich als balling in dat land, van waaruit hij nu nog steeds deelneemt aan het protest tegen het Assad-regime.
Ooit was Ali Ferzat (Hama, 1951) bevriend met Bashar al-Assad, vertelde hij toen hij vorige maand op uitnodiging van het Europees Parlement twee dagen in Nederland was. ‘Al voordat Bashar president werd, hebben we elkaar leren kennen op een opening van een van mijn tentoonstellingen waar ik tekeningen liet zien die te kritisch waren om te worden afgedrukt in de kranten waarin ik mijn werk publiceerde.’ Op zijn twaalfde maakte hij zijn eerste cartoon. Hij werd afgedrukt in een krant die nog datzelfde jaar werd opgeheven toen de Baath partij de macht greep en alle vrije pers verbood. Vanaf zijn achttiende publiceerde hij in verschillende staatskranten. ‘Mensen sloegen die kranten open bij mijn dagelijkse tekening. Ze begrepen de symboliek die ik erin gebruikte, als een soort codes. Verder lazen ze die krant niet omdat hij werd volgeschreven met propaganda.’ Het was door zijn ontmoeting met de jonge Assad dat hij hoop kreeg op een betere toekomst van Syrië, dat in die jaren leed onder de dictatuur van Bashars vader Hafez al-Assad, zegt Ferzat. ‘Ik lette goed op de blik van Bashar terwijl hij mijn tekeningen bekeek. Ik had zijn vader weliswaar niet openlijk geportretteerd, want dat was verboden, maar de president was toch als zodanig herkenbaar door zijn kleding en zijn onderscheidingen. En zijn zoon leek die tekeningen wel te waarderen, ik dacht in ieder geval enig begrip te ontdekken voor mijn standpunten en daar was ik verheugd over.’
In 2011 ontving Ali Ferzat de Sacharovprijs voor de vrijheid van denken, ingesteld door het Europees Parlement, samen met vier andere vertegenwoordigers van de Arabische lente: de Egyptische Asmaa Mahfouz, Ahmed al-Zubair Ahmed al-Sanusi uit Libië, de later door onbekenden ontvoerde en spoorloos verdwenen Syrische journaliste en blogger Razan Zaitouneh, en, postuum, de Tunesiër Mohamed Bouazizi, die zichzelf in brand stak uit protest tegen het Tunesische regime en daarmee het startsein gaf van de Arabische lente. Hoe ingewikkeld en onoverzichtelijk de strijd in Syrië inmiddels is, wordt geïllustreerd door het feit dat ook de voorstanders van een vrij en democratisch Syrië tot op het bot verdeeld zijn. Ook al kreeg Ali Ferzat veel waardering voor zijn oppositie tegen het Syrische bewind, het feit dat hij ooit een vriendschappelijke relatie onderhield met het Bashar al-Assad zorgt bij sommigen nog steeds voor wantrouwen. Toen Vrij Nederland een verslag van de ontmoeting met Ferzat op de website plaatste, volgde al snel een woedende reactie van de Syriër Issa Touma. Die Armeens-christelijke fotograaf probeert in de verdeelde en belegerde stad Aleppo de hoop op een betere toekomst van zijn land levend te houden door kunstprojecten voor vluchtelingen te organiseren.
Hij woont in het westelijke gedeelte van de stad dat in handen is van het Assad-regime en dat wordt gebombardeerd door de moslimmilities van IS en al-Nusra. Van alle goede bedoelingen van de voormalige Syrische oppositie en van het Vrije Syrische Leger is volgens hem niets over. Wat rest is de keuze tussen Assad en moslimfundamentalisten, en zoals Touma in zijn project Women We Have Not Lost Yet liet zien, is de angst in Aleppo vooral voor die laatsten erg groot. Touma is zelf trouwens niet onomstreden binnen de Syrische gemeenschap in de diaspora. Bengin Daoud, een jonge architect die vanwege zijn activisme moest vluchten en nu in Amsterdam woont, verwijt Touma bijvoorbeeld dat hij dezelfde argumenten gebruikt als het regime: het is kiezen tussen Assad of IS.
Ali Ferzat realiseert zich dat zijn goede verstandhouding met dictator Bashar al-Assad hem destijds door sommigen niet in dank werd afgenomen. ‘Maar ik dacht zaken ten goede te kunnen keren doordat er was iets tussen ons was ontstaan dat op vriendschap leek,’ vertelt Ferzat. ‘Bashar had daar uiteraard ook belang bij, hij wilde zichzelf populairder maken bij de bevolking en vroeg mij om advies over het bestrijden van corruptie en over hoe hij met de media moest omgaan. Mijn belangrijkste advies was om een vrijere pers kansen te geven. Naast staatskranten moest Assad ook particuliere kranten en tijdschriften toestaan.’
Dat werkte, in zoverre dat Ferzat in 2001 toestemming kreeg om al-Domari op te richten, de eerste onafhankelijke uitgave in Syrië sinds de machtsgreep van de Baath-partij. Hij werd zelf de hoofdredacteur van het blad, dat met humor maar ook door onderzoeksjournalistiek en het publiceren van documenten kritiek leverde op de overheid. Er werd in geschreven over corruptie en over de praktijken van de Mukhabarat, de Syrische geheime dienst. Na twee jaar werd al-Domari alweer opgeheven, maar Ali Ferzat bleef doortekenen op zijn website, waarbij zijn verwijzingen naar de actualiteit steeds letterlijker werden. ‘Toen ik het gevoel kreeg dat we werden bedrogen door het bewind besloot ik om Assad en zijn trawanten door middel van mijn tekeningen te ontmaskeren.’ Er volgden dreigementen per brief en telefoon. ‘Toen wij in de problemen kwamen, heb ik geprobeerd Assad te bereiken, maar hij ontweek ons, beantwoordde geen telefoon meer en leverde ons in feite uit aan de geheime dienst.’
Tenslotte nam de Mukhabarat hem dus ook fysiek te grazen. Hoewel nooit duidelijk is geworden of Assad zelf de hand had in de mishandeling, keek de Syrische president ook die keer een andere kant op, zegt de tekenaar. ‘Assad sloot vriendschap met mij en met anderen en daarna liet hij ons keihard vallen. Hij heeft mij en anderen eerst gebruikt om zijn regime salonfähig te maken en om aan de wereld te laten zien dat bevriende kunstenaars en intellectuelen zijn bewind steunden. Daarna heeft hij ons de rug toegekeerd. Net als IS vervolgt en vermoordt het regime nu intellectuelen en kunstenaars.’
Journalisten en cartoonisten toonden na zijn mishandeling wereldwijd hun solidariteit en zamelden geld in voor de noodzakelijke operaties aan zijn handen, vertelt Ferzat. ‘Ook de tekenaars van Charlie Hebdo hebben mij gesteund en na de aanslag in Parijs heb ik me natuurlijk ook solidair met hen getoond.’Ferzat is moslim, ‘althans, dat staat in mijn paspoort,’ maar hij verdedigt de beslissing van zijn Franse collega’s om de profeet in hun tijdschrift af te beelden. ‘En als je de vrijheid van meningsuiting wil verdedigen, moet je bereid zijn daarvoor de prijs te betalen, zoals ikzelf en in nog veel grotere mate de doodgeschoten tekenaars hebben gedaan.’
Andere media hebben de tekeningen die Charlie Hebdo publiceerde, overgenomen met kwade bedoelingen, zegt Ferzat. ‘Ze hebben geprobeerd de vrijheid van meningsuiting en de cartoons te gebruiken om aan te zetten tot religieus geïnspireerd geweld,’ zegt Ferzat. ‘Een kunstenaar heeft het privilege zich uit te drukken over wat dan ook, om echt over alles te tekenen waarover hij zich druk maakt. Maar dat geeft andere partijen niet het recht om die tekeningen op een perverse manier te misbruiken en er etnische conflicten mee aan te wakkeren.’ En precies dat is wat veel media hebben gedaan, volgens Ali Ferzat. ‘Vergelijk het met iemand die gif giet in honing.’
Ali Ferzat is zelf als vluchteling goed terechtgekomen in Koeweit-Stad, maar hij maakt zich druk over het lot van zijn minder fortuinlijke landgenoten. ‘Ik tekende laatst het regime als een monster met enorme kaken dat de Syriërs verslindt. Ze vluchten uit die bek naar een even beestachtig monster: de voormalige Oostbloklanden, die weigeren om de vluchtende Syriërs menswaardig op te vangen.’ Hij mag in Koeweit alles tekenen wat hij wil, zegt Ferzat. ‘Ik mag alleen de emir niet afbeelden. En ik vind het logisch dat ik me als gast niet bemoei met de interne aangelegenheden van het land dat me een veilige onderdak bood.’ Vragen over de rol van de Golfstaten en de geringe opvang van vluchtelingen in Koeweit ontwijkt de tekenaar dan ook. Wel ziet hij een rol voor de Golfstaten bij het instellen van een aantal safe havens in Syrië, gecoördineerd door landen in de regio en onder supervisie van Europa. ‘Zo zouden in het zuiden de Saoedi’s samen met de Europese Unie de supervisie kunnen hebben. In de rest van Syrië zouden voedsel en hulp kunnen worden gedistribueerd door Turkije en de Verenigde Arabische Emiraten, onder toezicht van de EU. Want Europa moet een grotere rol gaan spelen maar kan het niet alleen, net zomin als de Verenigde Naties.’
Vanuit zijn ballingschap – ook zijn kinderen zijn gevlucht en wonen inmiddels in Koeweit, in Turkije en in Nieuw-Leusden – zag Ferzat hoe de opstand tegen Assad ontaardde in burgeroorlog en chaos. Toen de tekenaar drie jaar geleden door Time Magazine werd uitgeroepen tot een van de honderd invloedrijkste personen ter wereld, was hij er nog van overtuigd dat Assad een ‘zwakkeling’ was die het niet lang zou bolwerken. ‘Dat heeft inderdaad anders uitgepakt, maar hoe zwak Bashar is blijkt wel uit het feit dat hij Iran, Hezbollah én de Russen nodig heeft om in het zadel te blijven. Anders was zijn regime allang gevallen.’
Toen hij op bezoek was bij minister Koenders van Buitenlandse Zaken illustreerde Ali Ferzat met een schetsje de relatie tussen IS en Assad. Ze houden elkaar in stand, als de ene partij valt zal het ook met de andere snel zijn afgelopen. Volgens Ferzat bestaat er dan ook een onheilige alliantie tussen IS en het regime van Assad. ‘Ze hebben elkaar nodig, het regime gebruikt IS en andere islamitische extremisten om het Westen tussen twee vuren te plaatsen. IS wordt bovendien mede gefinancierd door de olieverkoop aan het regime van Assad. De belangen van die twee partijen zijn verstrengeld.’
Hoe onontwarbaar het conflict inmiddels is, blijkt ook uit de theorie die cartoonist Ferzat met veel anderen deelt over de rol van de Russen in Syrië. ‘Rusland heeft IS nauwelijks aangevallen, maar wel gebieden gebombardeerd waar veel Syrische burgers wonen. Zo versterken en stimuleren de Russen de vluchtelingenstroom naar het Westen.’ Het doel van Poetin is om Europa te destabiliseren, terwijl Iran, die andere bondgenoot van Assad, daar gebruik van maakt om zijn invloed te versterken. Hoe onwaarschijnlijk het misschien ook klinkt, zegt Ferzat, ‘er zijn aanwijzingen dat Teheran de demografische kaart van Syrië wil wil veranderen. Iraniërs krijgen rechten op eigendom van land en woningen, ze krijgen Syrische identiteitsbewijzen en de huizen van mensen die zijn gevlucht. Dat is de bittere waarheid.’
Toch gelooft de tekenaar nog steeds dat er, zoals afgesproken op de vredesconferenties in Genève, een overgangsregering van nationale eenheid kan worden gevormd. ‘Uiteraard uitsluitend met diegenen die geen bloed aan hun handen hebben.’ Van wanhoop is bij hem geen sprake, zegt de tekenaar. ‘Wij ondersteunen de gematigde revolutie die streeft naar democratiein heel Syrië. Wij zijn niet voor Assad of IS, we zijn tegen beiden. Met de steun van Europa en de Verenigde Naties zullen we overwinnen.’ Hij hoopt dat Europa internationaal een krachtiger rol kan spelen. ‘De besluiten van de eerste Geneefse conferentie over Syrië worden geblokkeerd door de Russen. Waarom oefent Europa geen druk uit op de Verenigde Naties om de resoluties van Genève alsnog uit te voeren?’
http://www.ali-ferzat.com/ar/comics.html
</div>

Mischa Cohen

Waarom deze Syrische cartoonist hoopvol door blijft tekenen

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips