Reportage / Een jaar na de Roma-crisis in Frankrijk
Het tweesterren hotel bij vliegveld Orly heeft zijn beste tijd gehad, maar het is er schoon. Om zes uur &#8216;s ochtends gaat de wekker in de kamer van Necalai en Anca Stoian. Ze douchen, kleden zich aan en maken dan hun kinderen Daniela (7) en Jonut (11) wakker. Anca (31) doet lang over de verzorging van het haar van Daniela. Het meisje krijgt ondanks het goede weer een muts op voor ze naar buiten gaan. &#8216;Ze is vaak verkouden,&#8217; zegt Anca.
De Stoians zijn Roma uit Transsylvanië in Roemenië. Ze slapen altijd in hotels waar de daklozenhulp kamers voor hen reserveert. Wie kinderen heeft in de basisschoolleeftijd kan daar een beroep op doen. Dat is beter dan het krottenkamp in Bobigny, een stad aan de andere kant van Parijs waar hun familie bivakkeert. &#8216;Het is ongezond, gevaarlijk en je kunt er niet douchen,&#8217; zo vat Necalai (32) de toestand daar samen.
Nadeel is dat ze nooit langer dan een paar weken in een hotel kunnen blijven. En dat ze altijd ver zijn verwijderd van het kamp &#8211; waar ze hun kleren en andere bezittingen bewaren &#8211; en van de school van Daniela en Jonut. Met de bus, trein en metro is het vandaag ongeveer twee uur.
Verblijfspapieren
Als ze op school aankomen, is het hek al dicht. Jonut kauwt op het chocoladebroodje dat hij onderweg van Anca als ontbijt heeft gekregen. Het hek gaat snel open. De Stoians staan goed bekend, omdat ze ervoor zorgen dat Jonut en Daniela er altijd zijn.
&#8216;Jonut en Daniela zijn uitzonderingen,&#8217; zegt directrice Patricia Oreste. &#8216;Soms zijn Roma-kinderen opeens verdwenen, het land uitgezet of gewoon vertrokken. Vandaag heb ik een meisje gezien dat hier al drie maanden niet meer was geweest.&#8217;
Jonut en Daniela gingen voor hun verhuizing nu zestien maanden geleden in Roemenië naar school. Jonut kon nauwelijks lezen en schrijven. Papa, mama, meer was het niet. Nu gaat hij goed vooruit. Daniela heeft meer mogelijkheden omdat zij jonger is. Jonut is een stille jongen met een witte Adidas-sweater en een bril aan een koordje. Volgend jaar moet hij eigenlijk al naar het collège, het voortgezet onderwijs. Om hem in te schrijven op het gemeentehuis is een adres nodig. Dat heeft de familie Stoian niet. Hopelijk nemen ze genoegen met het adres van zijn huidige school.
Verblijfspapieren heeft de familie trouwens ook niet, ze mogen eigenlijk niet langer dan drie maanden in Frankrijk zijn. Dat is minder erg want de gemeente Bobigny is Roma-vriendelijk en vraagt er niet naar.
Rechtse directe
Minder dan de helft van de Roma-kinderen in de Europese Unie maakt de basisschool af en daarna stoppen de meesten met school. Slechts een op de tien Roma volgt een vorm van voortgezet onderwijs. De kans dat dit ook met Jonut gebeurt is groot, beaamt zijn remedial teacher Cathérine Legrand. Ze kijkt zorgelijk. &#8216;Jonut doet zijn best, hij wil heel graag leren, net als zijn zus. Een jaar geleden sprak hij nog bijna geen woord Frans. Maar hij heeft niet het niveau voor het voortgezet onderwijs, dat kan ook niet.&#8217;
Op het plein trekt hij eigenlijk alleen op met andere Roma-kinderen. Legrand: &#8216;Er zijn soms spanningen met andere groepjes en Jonuts handen zitten wel eens los.&#8217;
Dat blijkt als hij later op de dag voetbalt met jongens op het kamp in Bobigny dat is opgetrokken uit wrakhout, gebruikte deuren en kozijnen. Als een jongen die niet meedoet met het potje er plotseling met de bal vandoor gaat, geeft Jonut de spelbreker meteen een rechtse directe. &#8216;Moet hij maar van mijn bal afblijven,&#8217; zegt hij even later. Hij eet een handje zonnebloempitten en spuugt de schilletjes uit. Wat hij wil worden? Politieman hoopt hij. &#8216;Boeven in de gevangenis doen,&#8217; grijnst hij. Dat lijkt hem wel wat.
Oud ijzer
Werk, het is de obsessie van zijn vader. Legaal werken kan Necalai niet. Toen Roemenië en Bulgarije in 2007 lid werden van de Europese Unie bedongen veel lidstaten beperkingen op de komst van werknemers uit die landen. Het komt er op neer dat om te mogen werken een verblijfsvergunning noodzakelijk is en dat je die eigenlijk alleen kunt krijgen als je werk hebt.
Uiterlijk 2014 moeten ook Roemenen en Bulgaren, of het nu Roma zijn of niet, in de hele EU aan de slag kunnen. De Europese Commissie heeft, na de Roma-crisis in Frankrijk, nu een jaar geleden, inmiddels een &#8216;strategie&#8217; bedacht voor de naar schatting tien tot twaalf miljoen Roma. Dat wil zeggen dat de lidstaten meer moeten doen om ze toegang te geven tot onderwijs, werk, gezondheidszorg en woningen. Zo zouden er in 2020 geen &#8216;bidonvilles&#8217; meer mogen zijn zoals in Bobigny.
2014, dat is nog ver weg. Om nog maar te zwijgen van 2020. Necalai zou zich voorlopig &#8216;s ochtends kunnen aanbieden als bouwvakker op de parkeerplaats van de Bricorama, een bouwmarkt. In Roemenië heeft hij aan de aanleg gewerkt van een vliegveld in de stad Cluj. Maar dat ziet hij niet zitten: &#8216;Dan heb je de ene dag wel, de andere dag geen werk. En door het gesleep met de kinderen &#8216;s ochtends haal ik dat niet.&#8217;
Een alternatief is oud ijzer verzamelen, dat doen de meeste Roma in Frankrijk. Necalai heeft alleen geen busje, de voorwaarde om dat werk rendabel te maken. Daarom verzamelt hij bruikbare spullen uit vuilnisbakken. Die zijn in Parijs veel beter gevuld dan in Roemenië. &#8216;In Roemenië vind je echt helemaal niets in het vuilnis,&#8217; lacht zijn zwager Adrian.
Drie dagen per week kunnen de Stoians terecht op een markt onder de rondweg van Parijs, de Boulevard Périphérique. Hier mogen daklozen en andere armen hun bij elkaar gescharrelde waar &#8211; apparaten, opladers, schoenen, kleren, dvd&#8217;s, koffers, speelgoed, boeken, potten en pannen &#8211; verkopen. Ook Adrian verzamelt bruikbare handel uit Parijse vuilcontainers. Met zijn vrouw Camelia heeft hij jaren in Spanje gewerkt. Tot de crisis daar toesloeg. &#8216;Wij hebben overal in Spanje gewoond, in de bouw gewerkt, in de kassen, op het land. We woonden in een flat, betaalden 350 euro huur per maand. Nu is daar nergens nog werk voor ons.&#8217;
Het was goed leven in Spanje, zegt ook Camelia. &#8216;We leerden snel Spaans, omdat we werkten. Hier leer je niks van de taal, we hebben nauwelijks contact met het land.&#8217;
Rapnummer
Anca zou dolgraag aan de slag willen als werkster. Ze verdwijnt naar de kookruimte in de hut van haar broer om kippenpootjes te frituren. Die eten ze even later op met augurken uit een grote pot. Eten doen ze vaak met de rest van de familie op het kamp, in het hotel kunnen ze niet koken. Ze zien er opvallend verzorgd uit, de Stoians. Altijd schone kleren, Anca&#8217;s moeder doet de was.
De buren op het kamp maken een heel andere indruk: vrouwen met een donkerder huid en felgekleurde jurken, gezichten waarop niet zelden de gevolgen van inteelt zichtbaar zijn. &#8216;Zij? Die komen uit een ander deel van Roemenië,&#8217; zegt Adrian. &#8216;Dat is een ander ras.&#8217;
Tijdens de maaltijd vertelt Anca over een andere broer, die het geluk heeft op een van de weinige officiële kampen rond Parijs te wonen. Ze hebben er mobilhomes met sanitair en elektra, zoals op een camping. &#8216;Hij verdient ook aardig wat geld in de metro met een rapnummer. Hij heeft er een vergunning voor.&#8217;
Een gewone flat is al helemaal onbereikbaar. Nog afgezien van de verblijfspapieren die je daar natuurlijk ook weer voor nodig hebt, is er een groot gebrek aan sociale huurwoningen in het Île de France, de regio Parijs, dat met de agglomeraties van Lyon en Marseille de meeste immigranten in Frankrijk opneemt.
Frankrijk voert een ontmoedigingsbeleid voor Roma maar tegelijkertijd is er altijd een uitgestoken hand. De departementale daklozenhulp van de Samu regelt de hotelkamers. De maaltijden in de schoolkantine en de metrokaartjes voor de kinderen danken Necalai en Anca aan de ngo Aset 93, de rommelmarkt onder de périphérique is een initiatief van een andere ngo, Aurore. Médecins du Monde zorgt ervoor dat ze zonder verzekering toch naar de tandarts en de dokter kunnen. Zonder die steun zouden de Stoians hun heil elders hebben gezocht.
Italiaans raffinement
Na de kip en augurken is het wachten op de dagelijkse ronde langs de vuilnisbakken in Parijs. Die staan in het stadsdeel dat ze vandaag op het oog hebben om vier uur op de stoep. Als het zover is, pakt Necalai een buggy die op het kamp ook dienst doet als stoel voor de volwassenen. Met een blikje bier in zijn hand vertrekt hij naar het metrostation. In hoog tempo loopt Necalai langs de grote groene vuilcontainers van Le Sentier, een Joodse buurt in het derde arrondissement. Hij kiest straten met veel schoenen- en kledingzaken. Die hebben hier allemaal namen die Italiaans raffinement suggereren: Pablo Valentino, Giovanni en Boutique Bagotti.
Necalai werkt zich razendsnel door de zakken huisvuil en dozen. Hij doet het netjes en past op niets op de grond te gooien want dat pikken de winkeliers en de bewoners niet. Een vrouw roept dat hij weg moet wezen als haar container door Necalai wordt onderzocht. &#8216;Die vrouw is een racist,&#8217; zegt Necalai schouderophalend.
Even later vindt hij een platenspeler in een nostalgisch bedoelde houten doos die het waarschijnlijk nog wel doet. Hij legt het apparaat in de buggy. De oogst na drie uur zoeken bestaat verder uit een bruin jasje van namaakleer, een kabel met stekker (waar je altijd nog het koper uit kunt peuteren) en een kunststof handtasje. Alles bij elkaar goed voor tien, vijftien euro, schat hij.
Prinsessenjurk
Een dag later is Necalai in een rothumeur. &#8216;Ik wil gewoon werken net als iedereen, op een normale manier geld verdienen, niet iets doen waar ik me voor moet schamen,&#8217; foetert hij op de rommelmarkt aan de Porte de Montmartre. &#8216;Ik heb genoeg van het systeem, elke dag bellen naar de Samu om een slaapplaats te regelen, ik heb genoeg van die vuilnisbakken.&#8217;
De Stoians waren er om half acht, maar ze hebben nauwelijks op de markt kunnen staan. De vrijwilligers van Aurore, studenten die gaan over de tijden en de genummerde plaatsen, hebben er volgens Anca een potje van gemaakt.
De Stoians zijn afhankelijk van de markt: de drie marktdagen leveren tussen de 50 en 80 euro op. Daar leven ze van. Anca&#8217;s moeder, die met haar broer op het kamp in Bobigny woont, biedt soms uitkomst: ze kookt of stopt haar dochter wat toe. Waar zij het geld vandaan haalt, wordt niet helemaal duidelijk. Maar ook moeder verzamelt en verkoopt spullen. Anca: &#8216;Zij heeft zes kinderen opgevoed, ook met niets.&#8217;
&#8216;Ik heb geen dromen meer,&#8217; glimlacht Anca, terwijl ze Daniela, nu gehuld in een prinsessenjurk, aanhaalt. &#8216;Toen wij hier kwamen, dachten we dat het kon, werk vinden, een flat. Maar het is doodvermoeiend, ons hele leven hier draait om de vraag waar we slapen en hoe lang het duurt om daar te komen.&#8217;
&#8216;We hebben geen keus,&#8217; zegt Necalai. &#8216;In Roemenië valt niets te beginnen.&#8217;
Ze geven niet op, de Stoians. Ze eten &#8216;s avonds in het kamp en stappen dan weer in de metro, maken grapjes met elkaar. Daarna nemen ze de RER, een trein van het regionale netwerk. Het loopt tegen middernacht als ze bij alweer een nieuw tijdelijk adres aankomen. Een Ibis-hotel dit keer, voor één nacht. Jonut kan zijn ogen nauwelijks openhouden. Daniela slaapt al. Haar vader heeft haar een flink stuk op zijn rug door een onheilspellend deel van de noordelijke Parijse banlieue gedragen.
Sarkozy&#8217;s Roma-offensief
President Sarkozy begon vorig jaar juli een offensief tegen de impopulaire Roma-gemeenschap. Bedelen, zakkenrollen, koper-diefstal en overlast van de honderden kampen droegen bij aan een ongunstige reputatie. Sarkozy kreeg zijn acties &#8211; ontruimingen van kampen en massale uitzettingen &#8211; als een boemerang terug. Eurocommissaris Viviane Reding (Justitie) vergeleek het optreden van de Franse autoriteiten met het collaborerende Vichy-bewind uit de Tweede Wereldoorlog. Het woord &#8216;deportaties&#8217; viel, tot grote woede van Parijs.
Hoe staat het er nu voor? De Roma-organisatie Romeurope schat het aantal Roma in Frankrijk al jaren op vijftien- à twintigduizend. &#8216;Wie vorig jaar werd uitgezet is weer teruggekomen,&#8217; zegt Marilisa Fantacci van Romeurope, &#8216;zonder regels te overtreden want Roma mogen vrij reizen.&#8217; De regering zegt dat er sinds juli 2010 3.741 Roma zijn uitgezet, met vertrekpremie. Een onbekend deel van hen is weer terug in Frankrijk en na ontruimingen ontstaan steeds weer nieuwe kampen.

Kleis Jager

De Stoians willen integreren

Lesje begroten van Wennink

Verhaal van de Week

Prinsjesdag

Essay

Gooi die nazi-omroep uit het bestel!

Teun van de Keuken

Brommers in zee

Kort verhaal Rob van Essen

Elke tijd kent zijn splijtzwam

Niet wolf, wel wolf

Mikpunt van de twijfelbrigade

Hans against the machine

We legde de vraag voor aan vijf deskundigen

Is een kiesdrempel een goed idee?

De nieuwe Connie Palmen

Cultuurtip