<div class="lead">
<p>In de Nieuwe Kerk in Amsterdam is een tentoonstelling te zien over de controversiële periode waarin keizer Constantijn het Christendom tot staatsgodsdienst uitriep. Het betekende de verdwijning van het Romeinse pluralisme en bovendien het einde van het zachtaardige, sociaalbewogen vroegchristelijke geloof.</p>
</div>
<p>Op het fresco <em>De droom van Constantijn</em> van Piero della Francesca in de koorkapel van de Santo Francesco-kerk in het Italiaanse Arrezzo komt geen droom voor. We zien een slapende Constantijn, maar geen scène boven zijn hoofd die zijn droom verbeeldt, iets waar men in christelijke kunst toch de hand niet voor omdraait. Vaak speelt zich in de lucht van fresco’s en schilderijen van alles af, dit keer zijn alleen nog een vleugel, de rug en even arm te zien van een zwaar beschadigde engel.</p>
<p>Wat de Romeinse keizer Constantijn (275-337) droomde weten we van de legende. Aan de vooravond van de beslissende slag tegen zijn rivaal Maxentius is Constantijn bedroefd dat zijn troepen het onderspit zullen delven. ‘s Nachts wordt hij door een engel gewekt die hem beduidt ‘dat hij naar boven moet kijken’. Hij ziet dan ‘het teken van het Heilige Kruis, helder omkranst door de woorden &#8216;in dit teken zult gij overwinnen&#8217;. Dit christelijke kruisteken houdt Constantijn voor ogen en hij wint in het jaar 312 de slag bij de Milvische brug, waarmee hij Rome in handen krijgt. Hij is dan de alleenheerser in het westen van het Romeinse rijk. In 324, na de overwinning op Licinius, wordt hij dat ook in het oosten. Daar zal hij Constantinopel stichten, het latere Istanbul.</p>
<figure id="post-299536 media-299536" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/10/Medaillonconst.jpg" alt="" /><figcaption>Medaillon van Constantijn, 330 n. Chr. Collectie Nederlandse Bank</figcaption></figure>
<p>Constantijn zag in de overwinning op Maxentius de hand van de God van de christenen, toen nog niet meer dan een variant binnen de joodse religieuze traditie. In de derde eeuw na Christus had Rome bijna een miljoen inwoners en die hingen allemaal hun eigen goden aan, veelal in cultusgemeenschappen rond Isis, Sol, Mithras of Jupiter. Wat ze bond was geen religie, maar de loyaliteit aan de keizer &#8211; waar de christenen en de joden later niet aan mee hoefden te doen. <q class="pull-right">Hier mag wel aan worden toegevoegd dat het tot een van de meest dramatische ontwikkelingen in de geschiedenis van de mensheid heeft geleid.</q> In de tweede en derde eeuw was dat nog niet het geval en werden ze nog als subversief beschouwd en als martelaren om het leven gebracht. Toen deze vervolging ophield gingen de christenen hun martelaren vereren in een heuse martelatencultus. Tijdens het Concilie van Nicea in 325 stelde Constantijn officieel geloofsvrijheid in, maar in de praktijk steunde hij steeds meer de christenen. In de vierde en vijfde eeuw ontstonden uit zijn initiatieven in Rome zeven grote kerken, die er nog steeds grotendeels zijn.</p>
<h5>Consequenties van Constantijns droom en overwinning</h5>
<p>De droom van Constantijn en zijn overwinning op Maxentius heeft nogal wat consequenties gehad. In hun inleiding bij de tentoonstelling <em>Rome. De droom van Constantijn</em> in de Nieuwe Kerk in Amsterdam noemen de Nijmeegse classici Eric Moormann en Sible de Blauw de opkomst en de verspreiding van het Christendom ‘een van de meest wonderbaarlijke geschiedenissen van de oudheid’. Omdat zij zelf geen standpunt innemen, mag hier wel aan worden toegevoegd dat het ook tot een van de meest dramatische ontwikkelingen in de geschiedenis van de mensheid heeft geleid. Door Constantijn ontstond het monotheïsme en werd het Christendom tot staatsgodsdienst. Het vroege Christendom tot aan Constantijn wordt gezien als een zachtaardig, sociaalbewogen, zuiver geloof dat in het teken stond van naastenliefde.</p>
<p><q class="pull-right">Het Christendom kent een straffe hiërarchie, van de paus trapsgewijs afdalend naar de dorpspastoor.</q> Door Constantijn werd dit onwereldse geloof verbonden met wereldse macht en begon de doctrine van de Civitas Dei, de Stad Gods op aarde, het leven te overheersen: een totalitaire staatsvorm die in de volgende eeuwen heeft geleid tot de kruistochten, de godsdienstoorlogen, de inquisitie, de beeldenstormen, de brandstapels en het roosteren en radbraken van ongelovigen. Dat het Christendom voor veel mensen ineens zo aantrekkelijk was moet te maken hebben gehad met de principiële gelijkheid die werd gepreekt, ‘ongeacht sekse, ras of klasse’. Dat is een mooi theologisch principe, maar in de praktijk werd daar de hand mee gelicht want het Christendom kent een straffe hiërarchie, van de paus trapsgewijs afdalend naar de dorpspastoor.</p>
<p>Constantijn zelf deed ondertussen aan grootscheepse zelfverheerlijking door zichzelf als afgezant van God te beschouwen, ‘imperiale zelfrepresentatie’ genoemd. Op de tentoonstelling in de Nieuwe Kerk is het kolossale beeld van twaalf meter hoog van Constantijn dat in Rome heeft gestaan virtueel nagemaakt. Daar zijn alleen het hoofd, twee voeten en een hand van over. Omdat Constantijn zich het grootste deel van zijn bewind in Constantinopel ophield, werd zijn band met Rome steeds losser. Daar kreeg de plaatselijke bisschop steeds meer macht, tot hij de status van paus kreeg en de nieuwe aardse representant van God werd.</p>
<figure id="post-299538 media-299538" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/10/sebastiaan.jpg" alt="" /><figcaption>Trophime Bigot, Sint Sebastiaan verzorgd door Irene. 1600-50, Vaticaans Museum</figcaption></figure>
<p>De opkomst van het Christendom heeft tot grote, maar minstens zoveel afschuwelijke, kitscherige christelijke kunst geleid. Daar is in de Nieuwe Kerk niet veel van te zien omdat de tentoonstelling nu juist de overgang van heidense naar christelijke kunst wil tonen. Het interessantste zijn de mozaïeken en sarcofagen waarop die overgang van heidens naar christelijk te zien is: wanneer op een mozaïek de slapende Jona uit de Bijbel (die van de walvis) ontleend blijkt aan de slapende heidense herder Endymion. Of wanneer de musicerende heidense Orpheus via kunstige theologische kronkelingen een ‘heidense voorafschaduwing van Christus’ blijkt te zijn. Een van de zeventiende-eeuwse schilderijen waarop vroegchristelijke martelaars te zien zijn is <em>Sint Sebastiaan verzorgd door Irene</em> van Trophime Bigot, een caravaggist. Met intense licht-donkercontrasten zien we Sebastiaan met zijn jeugdig-ideale borstkas terwijl een jonge vrouw, Irene, een pijl uit zijn arm trekt. Sebastiaan had in 288 geweigerd keizer Diocletianus te vereren. Zijn medesoldaten schoten pijlen op hem af. De verzorging van Irene hielp niet, want hij werd alsnog omgebracht en in het riool van Rome gegooid, de Cloaca Maxima.</p>
<h5>Reliëfs op sarcofagen</h5>
<p>Een groot deel van wat we weten over de tijd van Constantijn is ontleend aan wat de verhalende reliëfs op sarcofagen vertellen. Die stonden eeuwenlang onaangeroerd in de ondergrondse begraafplaatsen van Rome, de wijdvertakte catacomben die ongeveer 15 hectaren bestreken en 370.000 christelijke graven herbergden. Op die sarcofagen waren tot de vierde eeuw vaak Dionysussen te zien, de god van de vrolijkheid en het drinken. Onder invloed van het Christendom verdween Dionysus. Op gezag van de kerkelijke autoriteiten (die ontstonden dus) werden ook de beroemde gladiatorenspelen verboden. Met het verdwijnen van het ‘heidendom’ raakte het Colosseum in verval, goed te zien op een schilderij van Frans Floris de Vriendt uit 1563. In plaats van bloederige gladiatorenspelen werden nu wagenrennen georganiseerd op het Circus Maxima, te zien op een prachtig wandmozaïek dat toebehoorde aan een Romeinse consul, Junius Bassus. Hij zou de wagenrennen rond 330 hebben betaald. Junius Bassus was nog geen christen, maar zijn zoon wel, zo blijkt uit zijn sarcofaag.</p>
<div class="media-wide">
<figure id="post-299560 media-299560" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/10/constantijnhandhoofd.jpg" alt="" /><figcaption>Rechterhand van het beeld van Constantijn (Conservatorenpaleis, Rome) en het hoofd van Constantijn, in de Nieuwe Kerk (foto: Evert Elzinga).<br />
</figcaption></figure>
</div>
<figure id="post-299556 media-299556" class="align-none"></figure>
<p>De hand die is overgebleven van het kolossale beeld van Constantijn dat in Rome stond en al sinds mensenheugenis op de binnenplaats van het Conservatorenpaleis in Rome staat (en nu in Amsterdam), heeft een wijsvinger die naar de hemel wijst. Het is die vinger die heeft gemaakt dat de droom van Constantijn tegelijk een nachtmerrie is geweest: daardoor ging men denken dat alle zegen van boven kwam en ontstond het Christendom als totalitaire staatsgodsdienst. Vanaf die tijd waren ongelovigen en andersdenkenden hele en halve criminelen.</p>
<div class="info-box">
<p><em>Rome. De droom van Constantijn </em>is tot 7 februari 2016 te zien in de Nieuwe Kerk in Amsterdam</p>
</div>


Carel Peeters

De droom van keizer Constantijn was tegelijk een nachtmerrie

Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips