Wat ‘VVD-fluisteraar’ Ben Verwaayen te danken heeft aan zijn partij

De opvolging van sterke politieke leiders loopt nogal eens uit op een drama, voor hun partij én voor hun opvolgers. Maar in Dilan Yesilgöz-Zegerius heeft de VVD, de machtigste politieke partij van het land, soepel en geruisloos een opvolger gevonden voor Mark Rutte, de langstzittende premier uit de Nederlandse geschiedenis. Veel kiezers zullen daar hoop en vertrouwen uit putten. De VVD staat vooralsnog op een stevig verlies, maar zou desondanks zo maar weer de grootste partij kunnen worden. Zo niet, dan gloort er nog steeds geen Kamermeerderheid voor een nieuw kabinet zónder de VVD.

Yesilgöz is nog min of meer een onbeschreven blad. Waar zij staat en hoe zij opereert, zal de komende maanden moeten blijken. Van oudsher is de VVD de partij van en voor ondernemers. Maar Yesilgöz heeft vooral een kongsi van ingewijden geërfd, die al meer dan veertig jaar teruggaat. Deze ingewijden bezitten formele, maar vooral ook informele functies bij de partij. Zo heeft zakenman Ben Verwaayen (71) sinds jaar en dag een niet-gemandateerde rol als ‘Rutte-fluisteraar’. In die hoedanigheid sprak hij in 2021 met de VVD-kandidaten voor een post in het kabinet-Rutte IV – óók met Yesilgöz, voor de ministerpost Justitie en Veiligheid.

Loek Hermans is een jeugdvriend van Verwaayen; ze leerden elkaar meer dan veertig jaar geleden kennen via de jongerenorganisatie van de VVD, de JOVD. Hermans werd Kamerlid, minister, commissaris van de koning en senator, en geldt al decennia als partijprominent. Als VVD-fractieleider in de Eerste Kamer had hij wekelijks het oor van Rutte bij het bewindsliedenoverleg met de VVD-ministers. Sowieso, vertelde hij in 2011 aan Vrij Nederland, kon hij de premier onbekommerd bellen. Aan de keukentafel van Hermans’ Haagse pied à terre smeedde Rutte in alle rust zijn tweede kabinet met PvdA-leider Diederik Samsom.

Daarnaast grossierde Hermans in bijbaantjes – soms wel twintig tegelijk. Dat kostte hem uiteindelijk zijn politieke carrière, toen Meavita, het thuiszorgbedrijf waar hij commissaris was, failliet ging. Door wanbeleid werden zeker honderdduizend cliënten gedupeerd en verloren twintigduizend werknemers hun baan, oordeelde de Ondernemingskamer in 2015. Hermans vertrok uit de Eerste Kamer, maar bleef altijd een informeel warm lijntje houden met Rutte. Zijn dochters Sophie en Caroliene waren politiek assistent van de premier. En Sophie, nu fractieleider, is nummer 2 op de lijst en schreef mee aan het verkiezingsprogramma. Een andere dochter, Suzanne, heeft een hoge functie op het ministerie van Defensie. Loek Hermans (72) zelf is sinds 2018 associate partner bij het lobbykantoor Hague Corporate Affairs.

En dan is er nog oud-minister en -eurocommissaris Neelie Kroes (82). Want waar Verwaayen is, is Kroes en andersom. Al meer dan veertig jaar lang.

Fiscaal stimuleren

De eigen verantwoordelijkheid van het individu behoort tot de tien geboden van de VVD. Wie zijn hand moet ophouden bij de Staat, kan nooit leven in de ware vrijheid die de liberalen zo hoog in het vaandel hebben staan. VVD-Kamerlid Anne-Wil Lucas gaf een geheel eigen invulling aan dat beginsel. Jarenlang bepleitte zij dat de Staat meer geld moest geven aan start-ups. Kennelijk waren de leiders van haar partij het roerend met haar eens, want in maart 2014 stuurde Henk Kamp, destijds namens de VVD minister van Economische Zaken, een brief naar de Tweede Kamer met de titel Ambitieus Ondernemerschap. Kamp wilde ‘het klimaat versterken’ voor start-ups en scale-ups, jargon voor jonge ondernemingen die rijp zijn om verder te groeien.

Als puber al werd Ben Verwaayen actief lid van de partij. Begin jaren tachtig belandde hij in het hoofdbestuur waar hij, naast vele anderen, Neelie Kroes leerde kennen.

Om de vernieuwing van de economie te stimuleren, stond onder meer in de brief te lezen, moest de Nederlandse overheid voortaan ‘innovatiegericht inkopen’ en fiscaal stimuleren. Onderdeel van Kamps offensief was de StartUpDelta, een soort externe aanjager van het proces. Niet lang daarna verliet Anne-Wil Lucas de Tweede Kamer om voor de StartUpDelta te gaan werken.Twee maanden na de Kamerbrief van Kamp stichtten Ben Verwaayen en zijn zoon Robert vanuit Engeland een nieuwe investeringsfirma, Keen Venture Partners, die zich volledig op scale-ups ging storten. Later sloot Alexander Ribbink zich aan, voormalig bestuurder van TomTom. Verwaayen senior was toen al enige jaren met pensioen, na een lange loopbaan in de telecom-industrie – en in de VVD.

Als puber al werd Ben Verwaayen actief lid van de partij. Begin jaren tachtig belandde hij in het hoofdbestuur waar hij, naast vele anderen, Neelie Kroes leerde kennen, destijds minister van Verkeer en Waterstaat. Zijn brood verdiende hij op dat moment bij het Amerikaanse conglomeraat ITT. Het Nederlandse staatsbedrijf PTT, dat de post bezorgde en het telefoonverkeer faciliteerde, betrok zijn telefooncentrales in die tijd van twee leveranciers: het Nederlandse Philips en het Zweedse Ericsson.

In 1985 nam minister Kroes een verrassend besluit: ITT zou vanaf 1989 de derde leverancier worden. Luide protesten van Philips konden niet voorkomen dat deze ‘nationale kampioen’ een stuk van zijn marktaandeel van 70 procent aan ITT moest gaan afstaan. Het zal de reputatie van VVD’er Ben Verwaayen bij zijn Amerikaanse bazen geen kwaad hebben gedaan.

Komeetachtige loopbaan

Telecombedrijven waren destijds wereldwijd aan het omschakelen van analoge naar digitale telefooncentrales, en iedereen was op zoek naar de laatste en beste snufjes. Net als zijn opvolger Henk Kamp bijna dertig jaar later, vond Gijs van Aardenne, destijds VVD-minister van Economische Zaken, dat de overheid via zijn aankoopbeleid innovatie moest stimuleren, onder meer in de telefonie.

Het was de tijd van Margaret Thatcher en Ronald Reagan, van de opmars van het vrije-marktdenken en de terugtocht van de overheid, die tot op de dag van vandaag aanhoudt. Bovenaan de lijst van te privatiseren activiteiten stonden de staatsbedrijven voor post en telefonie. Ook de Nederlandse PTT moest worden klaargestoomd voor de vrije markt.

De verantwoordelijke minister Kroes zag in haar partijgenoot Ben Verwaayen een ideale kandidaat voor dat proces. Op haar voordracht werd hij in 1988 directeur van PTT Telecom, een nieuwe dochter waarin de telefonietak, die nu bekend staat als KPN, alvast was voorgesorteerd voor de naderende privatisering. Verwaayen vertrok in 1997 om co-CEO te worden van Lucent Technologies, een Amerikaanse fabrikant van telefooncentrales. Toen Lucent later eigenaar werd van Philips Telecom, vroeg hij Neelie Kroes als commissaris van de nieuwe Nederlandse dochter.

In 2002 werd Verwaayen CEO van het beursgenoteerde British Telecom (BT), een ander niet lang daarvoor geprivatiseerd staatsbedrijf. Drie maanden vóór zijn benoeming bij BT was Kroes commissaris geworden bij MM02, de mobiele-beldochter van BT, zo was Quote als enige opgevallen. ‘Waar Neelie gaat, gaat Ben,’ schreef het zakenblad in 2002. ‘Of andersom, zo blijkt uit hun curricula.’

Als gevolg van deze schijnbaar komeetachtige loopbaan groeide Verwaayen in Nederland uit tot een ondernemer van haast mythische proporties.

‘Ik ken Neelie inderdaad al heel lang,’ schrijft Ben Verwaayen in antwoord op onze vragen. ‘Ik heb nog nooit een verzoek ingediend bij welke politicus dan ook om iets voor mij te regelen. Ook heb ik die relaties nooit voor zakelijke doeleinden ingezet. Juist omdat ik een kijkje mag nemen in de politieke keuken is dat absoluut een no-go.’

Dat Kroes eind jaren tachtig het Amerikaanse ITT, waar hij werkte, plotseling benoemde tot derde leverancier van staatsbedrijf de PTT ‘kwam voort uit een brede wens van de Tweede Kamer’, zeggen hij en Kroes nu. Volgens Verwaayen werd hij directeur van PTT Telecom via headhunter Egon Zehnder. ‘Vanwege de destijds nog ambtelijke status van de functie moest de minister (zijn vriendin Kroes, red.) deze benoeming goedkeuren.’ Over Kroes’ benoeming als commissaris bij MM02 had Verwaayen ‘geen enkele zeggenschap’: BT verkocht zijn mobiele-beldochter een jaar voor zijn komst als CEO.

In 2008 werd Verwaayen CEO van Alcatel-Lucent, een Frans-Amerikaanse concurrent van BT met een vergelijkbaar verleden. Hij zou er vijf jaar blijven.

Als gevolg van deze schijnbaar komeetachtige loopbaan groeide Verwaayen in Nederland uit tot een ondernemer van haast mythische proporties. In de media regende het hagiografische profielen en interviews, en hij mocht optreden in het prestigieuze tv-programma Zomergasten. De talkshow Pauw & Witteman bombardeerde hem tot ‘het belangrijkste exportproduct van de Nederlandse managementschool’.

Goeroe

De werkelijkheid was anders. Eenmaal blootgesteld aan de tucht van de markt, vielen BT en Alcatel-Lucent door de mand. Onder leiding van Verwaayen verbrandden BT en Alcatel-Lucent liefst 83 procent van hun beurswaarde, becijferde Eric Smit van Follow the Money, een van de weinige Nederlandse journalisten die de goeroe kritisch was blijven volgen. Zelf nam de topman in die periode 21,9 miljoen euro aan salaris en bonussen mee naar huis. Waarom hij wel, terwijl zijn bedrijven enorme verliezen leden en hij duizenden van zijn medewerkers moest ontslaan?

Binnen de VVD bleef de goeroe echter onaantastbaar. Van zijn fortuin kocht Verwaayen onder meer een riante buitenplaats in het Franse plaatsje Goult, tussen Avignon en Marseille. Meer dan twintig jaar lang al houdt hij daar cruciale gesprekken met de top van de partij – minstens vanaf het politiek leiderschap van wijlen Hans Dijkstal (1998- 2002), zo beschreef Wilma Borgman, politiek verslaggever voor de NOS, in haar boek De prijs van de macht. Mark Rutte en de VVD (2022).

In 2006 was Verwaayen een van de auteurs van het verkiezingsprogramma van de VVD. Traditioneel is dat een boekwerk van tientallen pagina’s, maar Verwaayen c.s. produceerden een tabloidkrantje van vier kantjes, waarin de huns inziens voornaamste thema’s met vette koppen werden uitgelicht. Gratis kinderopvang voor iedereen! Onroerendezaakbelasting drastisch omlaag!

Bij de achterban viel het volledig verkeerd. Echte liberalen betalen toch zelf voor hun kinderopvang? Het proefballonnetje om Schiphol te verplaatsen naar de Noordzee werd door Gerrit Zalm, nota bene VVD-minister van Financiën, bestempeld als ‘megalomane borrelpraat’.

Het debacle werd overschaduwd door de lijsttrekkersstrijd binnen de partij. De partijtop schoof de relatief onbekende voormalige staatssecretaris van Sociale Zaken Mark Rutte naar voren, maar in het land was zijn tegenkandidaat Rita Verdonk veel populairder. Voor het eerst liet de VVD alle leden stemmen voor de nieuwe lijsttrekker. Mark Rutte won, met 51 procent. Maar bij de Kamerverkiezingen verloor de VVD zes zetels, en kreeg de nummer twee op de lijst Rita Verdonk meer voorkeursstemmen dan de nieuwe leider Rutte – een unicum in de Nederlandse parlementaire geschiedenis.

Sleutelrol

Het schaadde Ben Verwaayen allerminst. Sterker nog, de ondernemer kreeg een sleutelrol in de making of Mark Rutte. In zijn eerste jaren als partijleider blunderde Rutte nog met enige regelmaat. Zo bepleitte hij een coalitie van ‘groenrechts’ – ook liberalen maakten zich zorgen over de klimaatverandering, dacht hij. Lokale VVD-afdelingen zagen hun leden vertrekken: die bleven liever 130 rijden op de snelweg.

Ook creëerde hij een ‘vrijdenkersruimte’ in de Tweede Kamer, samen met de PVV. ‘Alles om de vrijheid van meningsuiting te beschermen was toegestaan, vond Rutte,’ aldus Borgman in haar boek. ‘Als iemand de Holocaust wenste te ontkennen, dan moest dat kunnen, zolang het niet om een geschiedenisdocent ging.’ Een landelijke rel van jewelste was het gevolg.

Dat nooit weer, besloot de VVD-top. Bepalen waar de partij voor stond, zou niet langer worden overgelaten aan de intellectuelen die doorgaans de partijprogramma’s schreven. Naar Amerikaans model begon de partij vrijwel permanent peilingen te houden onder al zijn potentiële kiezers. Hun diepste emoties zouden voortaan de partijlijn bepalen. ‘We zijn toen met het kernteam naar Ben Verwaayen geweest, in zijn huis in Frankrijk, en we hebben daar net zo lang gepraat tot het scherp genoeg was waarmee we naar de kiezer wilden,’ vertelde toenmalig partijvoorzitter Ivo Opstelten jaren later aan Borgman. Het bleken de thema’s economie, veiligheid en migratie te zijn, in die volgorde. Die werden er ‘ingeramd’, aldus Opstelten, bij de achterban én bij de nieuwe lijsttrekker.

Uit Borgmans boek blijkt zonneklaar hoe de VVD werd omgevormd tot een applausmachine voor Mark Rutte, en hoe de onervaren en tussen onrijpe ideetjes hoppende nieuwe partijleider door het ‘kernteam’ werd omgevormd tot een Dauerbrenner, een winnaar die de VVD langdurige dominantie kon bezorgen.

Steeds belangrijker

Ondanks de afgang met het verkiezingskrantje werd Ben Verwaayen steeds belangrijker in dat proces. De gesprekken in Goult groeiden uit tot een jaarlijks strategieberaad. Jarenlang al is Verwaayen in augustus in Goult enkele dagen gastheer van een VVD-gezelschap dat steevast bestaat uit de premier, de fractievoorzitters in Eerste en Tweede Kamer, de partijvoorzitter en de voornaamste woordvoerder van de partij. Daarnaast moet ook iedere VVD’er die hogerop wil in de partij – als staatssecretaris of minister, of naar een verkiesbare plaats op de lijst voor de Kamerverkiezingen – eerst op audiëntie bij Ben Verwaayen. De betrokkenen ondergaan dat niet als een straf. Integendeel. ‘Hij is een aimabele man, benaderbaar en open, maar ook vlijmscherp en kritisch,’ vertelden sommigen van hen aan Borgman. ‘Verwaayen heeft een bijzondere status in de partij. Zonder openlijk mandaat fungeert hij als vooruitgeschoven post van Rutte, als klankbord, als voorzitter van haast therapeutische sessies met de partijtop, als beoordelaar van nieuwelingen.’

De publicaties gaan vooral over wat Ben Verwaayen heeft betekend voor de VVD. Tot dusver heeft niemand belicht wat de VVD heeft betekend voor Ben Verwaayen.

Voor één keer heeft de goeroe er tegen Borgman ook zelf iets over willen zeggen. In 2008, twee jaar na de bloedige machtsstrijd met Rita Verdonk, kwam Mark Rutte voor de tweede keer naar Goult. ‘Mark is de bruggenbouwer bij uitstek, maar was nog niet zeker van zijn inhoudelijke verhaal,’ vertelde Verwaayen. ‘Zo kwam hij in Goult binnen: niet overtuigend. We hebben drie dagen pittige gesprekken gevoerd en toen hij wegging had hij de essentie van zijn boodschap gevonden, de essentie van wie hij wilde zijn.’

Rutte-fluisteraar

Verwaayens rol als ‘Rutte-fluisteraar’ bleef jarenlang een mysterie. Bij stukjes en beetjes kwam hij in de media naar buiten, zo leert een rondgang door de archieven. In die publicaties overheerst de fascinatie met deze man, die al meer dan dertig jaar geen officiële functie meer heeft in de VVD, en toch zoveel invloed binnen de partij. De publicaties gaan vooral over wat Ben Verwaayen heeft betekend voor de VVD. Tot dusver heeft niemand belicht wat de VVD heeft betekend voor Ben Verwaayen.

En dat is nogal wat. Het was VVD-minister Neelie Kroes die hem in het zadel hielp bij PTT Telecom. Zijn gehele loopbaan daarna dankt Verwaayen aan die benoeming. Zonder zijn negen jaren bij PTT Telecom was hij nooit in aanmerking gekomen voor zijn posten bij Lucent, BT en Alcatel-Lucent. Zonder het fortuin dat hij onderweg verdiende, had hij zijn villa in Goult niet kunnen kopen. In dat zonovergoten paradijsje werkt de magie van een goeroe een stuk sterker dan in, pak ’m beet, een gehuurd vergaderzaaltje in een Haags hotel. Geen wonder dat hij ging waar Neelie ging, en andersom. In 2004 werd Kroes eurocommissaris, eerst voor Mededinging, later voor de Digitale Agenda.

Verwaayen was blij met haar benoeming, vertelde hij later aan NRC. ‘Ze wist er echt de ballen van toen ze aan de digitale agenda begon,’ zei Verwaayen. ‘Het is vervelende materie, veel ingewikkelde regelgeving, maar ze ging er weer voor met een onvoorstelbare energie. Dat is typisch Neelie: ze plonst.’

Kroes bouwde een reputatie op als Steely Neelie, vooral door gigant Microsoft een enorme boete op te leggen wegens manipulatie van de vrije markt. Minder bekend is dat ze ook heel andere besluiten nam. In 2011 sloot ze een deal met de telecomindustrie. Kroes stond hun toe om gezamenlijk een kostbaar glasvezelnetwerk te bouwen, ‘ook als daar de facto een monopolie mee zou ontstaan’. Ze deed die belofte tegenover een lobbyclub van dertig grote telecombedrijven. De voorzitter was Ben Verwaayen, op dat moment de baas van Alcatel-Lucent volgens het persbericht van de Europese Commissie destijds. Verwaayen zegt nu geen zitting te hebben gehad in het bestuur. Het beoogde glasvezelnetwerk is er nooit gekomen, vanwege conflicten tussen de telecombedrijven en de Europese Commissie, zegt Kroes.

In 2013 stelde de Europese Commissie een nieuwe elektronicarichtlijn op, die leidde tot de instelling van een werkgroep van ‘leiders’ uit de elektronica-industrie. Voorzitter van die werkgroep werd, wederom, Ben Verwaayen. Verantwoordelijk voor het beleid in dezen was, wederom, zijn grote vriendin Neelie Kroes. ‘Met veel plezier heb ik op uitnodiging van Neelie geprobeerd om een Europees beleid rond de chipindustrie van de grond te krijgen,’ zegt Verwaayen nu. ‘Als gespreksleider van de verschillende grote spelers in Europa. Helaas is het bij goede intenties gebleven.’

Verwaayen junior

Lang daarvoor, in 2006, had Ben Verwaayen in Londen de versierselen opgespeld gekregen behorende bij de Orde van Oranje-Nassau. En wel door een andere goede VVD-vriend: Henk Kamp, op dat moment minister van Defensie. Acht jaar later stuurde Kamp zijn brief over start-ups en scale-ups naar de Tweede Kamer, en lanceerden Ben en Robert Verwaayen hun investeringsvehikel Keen Venture Partners. ‘Het voorbereiden en opzetten van een fonds neemt jaren in beslag,’ zegt Verwaayen senior daarover. ‘In ons geval duurde het ruim tweeënhalf jaar. Een Kamerbrief heeft daarin geen enkele rol gespeeld.’

In november 2014 nam Neelie Kroes definitief afscheid van de Europese Commissie. Een maand later benoemde Henk Kamp een special envoy aan het hoofd van zijn StartUpDelta. Zijn keus viel op Neelie Kroes. De leden van de kongsi waren weer herenigd. Special envoy Kroes verzamelde op haar beurt een International Circle of Influencers om zich heen, onder wie ook Robert Verwaayen. Hij paste goed bij deze club adviseurs, aldus Kroes in antwoord op vragen van Vrij Nederland, ‘gezien zijn buitenlandse studie, zijn buitenlandse ervaringen en zijn vergaarde kennis in het ecosystem van de start-up wereld’. Een half jaar later al, in juni 2015, mocht Verwaayen junior mee naar het Catshuis, om bij premier Rutte belastingvoordelen voor start-ups te bepleiten. ‘Hij was superontvankelijk voor ons verhaal,’ vertelde hij later aan een online start-upvakblad.

Pas 35, op dat moment, en dan al op bezoek bij de premier: hoeveel start-up-nerds zouden dat Robert Verwaayen kunnen nazeggen? ‘In Nederland,’ aldus Ben Verwaayen over zijn zoon, ‘is het aantal venture capital investeerders met een ervaring en trackrecord vergelijkbaar met dat van Robert op één hand te tellen. Het was dan ook niet meer dan logisch dat juist hij voor dit evenement werd uitgenodigd.’

En zijn invloed groeide alleen maar, beschreef onderzoeksjournalist Ton F. van Dijk in HP/de Tijd. Met Keen Venture Partners investeerden vader en zoon Verwaayen durfkapitaal, onder meer in scale-ups. ‘Een woord dat nooit voorkwam in verkiezingsprogramma’s, maar in 2017 ineens opdook,’ constateerde Van Dijk. ‘“Particulieren die in durfkapitaal willen investeren, krijgen daarvoor een belastingvrijstelling binnen de in-komstenbelasting”, zo staat in het VVD partijprogram genoteerd.’
Ben Verwaayen ontkende tegenover Van Dijk elke betrokkenheid bij die tekst. Maar die was ook niet meer nodig. Zijn zoon en co-durfkapitalist had inmiddels rechtstreekse toegang tot de premier en andere toppers in de VVD.

Gewogen en te licht bevonden

Een jaar eerder kreeg Keen Venture Partners een injectie van 11,5 miljoen euro uit het Dutch Venture Initiative (DVI), dat op dat moment 202,5 miljoen euro had gestoken in veertien investeerders van durfkapitaal zoals Keen. Op het oog was DVI een klassiek fund of funds, zoals er zoveel zijn in het private vermogensbeheer. Zoals in die wereld gebruikelijk was DVI ook opgetuigd naar Luxemburgs recht, om zo min mogelijk belasting te hoeven afdragen.

Dat maakte DVI meteen ook zeer omstreden. Het ‘fondsenfonds’ was namelijk voor honderd procent gevuld met belastinggeld, waarvan de bulk uit Nederland kwam: 130 miljoen euro van Economische Zaken, toen Henk Kamp daar minister was, 67,5 miljoen van het European Investment Fund (EIF), en 5 miljoen van de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij (BOM), een vehikel van de provincie Noord-Brabant.

Vehikels zoals DVI heten ‘revolverende fondsen’. Het idee is simpel, zo schreef De Groene Amsterdammer in 2017. ‘De overheid geeft haar geld niet eenmalig uit via subsidies, maar verstrekt leningen of koopt er een aandeel mee in een bedrijf. Als het goed gaat, komt de inleg plus rente weer terug. Met de opbrengst kan een nieuwe ronde investeringen worden gedaan. Zo krijg je een financieel perpetuum mobile, de kip met de gouden eieren.’

De praktijk bleek weerbarstiger. Met hun Luxemburg-route liepen de oprichters van het DVI, minister Kamp en het EIF, risico op ‘reputatieschade’, zo citeerde De Groene uit een rapport van de Europese Rekenkamer: ‘Een met Europees geld opgetuigd fonds dat belastingafspraken maakt, dat is een praktijk waar de Europese Commissie juist fel op tegen is.’ In de jaarstukken van DVI ontdekte het weekblad dat het fonds in 2016 zegge en schrijve 783 euro aan belasting had afgedragen, op een geïnvesteerde portefeuille van op dat moment 39 miljoen euro, terwijl het 24.000 euro had betaald aan belastingadviseurs. Er kleeft nog een ander manco aan staatsfondsen zoals DVI: zij verstoren de vrije markt voor investeerders waarvoor de VVD zich zo sterk zegt te maken.

Durfkapitaal investeren in jonge, startende ondernemingen is een hoogriskante en specialistische bezigheid, van het soort waarin overheden doorgaans notoir slecht presteren. Negen van de tien keer eindigt zo’n investering met verlies of zelfs een faillissement, zo luidt een vuistregel in deze sector. Een durfkapitalist die zijn vak verstaat, maakt zijn negen verliezen meer dan goed met het rendement op die ene nummer tien.

Lobbyisten zoals Ben en Robert Verwaayen bepleiten overheidssteun voor deze hachelijke markt met argumenten als dat er een ‘gebrek aan kansen’ zou zijn voor start-ups, of een ‘tekort aan seed capital’, durfkapitaal voor de allerprilste bedrijfjes. Maar in feite is van tekorten geen sprake. Start-ups en scale-ups die niet aan geld kunnen komen, zijn door professionele durfkapitalisten domweg gewogen en te licht bevonden. Soft money van overheden stroomt vooral naar de zwakste broeders. Bovendien is de markt voor durfkapitaal geen kikker die zich langs magische weg tot een mooie prins laat omtoveren. Drie jaar na de start bleek DVI nog maar 60 van zijn inmiddels tot 400 miljoen euro aangezwollen kapitaal daadwerkelijk te hebben geïnvesteerd in fondsen of bedrijven, meldde het FD.

Toch bleven de kabinetten-Rutte enorme bedragen pompen in de Hollandse ‘start-up delta’. DVI kreeg snel 150 miljoen euro van Economische Zaken en het Europees Investeringsfonds voor een tweede ronde investeringen. In 2020 kwam er zelfs een nieuw fonds bij. Invest-NL ging in 2020 van start, met een beschikbaar kapitaal van liefst 1,7 miljard euro. Twee jaar later was daarvan nog maar een half miljard geïnvesteerd, aldus NRC. ‘Slechts 161 miljoen hiervan ging direct naar bedrijven; ruim twintig ondernemingen kregen geld. Het leeuwendeel, 340 miljoen euro, stak Invest-NL in andere investeringsfondsen.’

Lobby van Jorritsma

Invest-NL ontstond via een Machtigingswet, die binnen anderhalf jaar door de Tweede en de Eerste Kamer werd geduwd. In die wet staat onder meer dat Invest-NL alleen geld mag geven ‘ten bate van de Nederlandse economie’. Maar de andere fondsen waar de bulk van dat geld naartoe gaat, investeren, ondanks diezelfde belofte, vooral internationaal. Zo ook Keen Venture Partners van vader en zoon Verwaayen, dat in 2021 tien miljoen euro van Invest-NL ontving voor Keens tweede eigen investeringsfonds. Het European Investment Fund investeerde nog eens 30 miljoen euro. Van de 25 bedrijven waarin Keen tot dusver heeft belegd, komen er slechts zeven uit Nederland.

Op de Machtigingswet zat een flinke lobby van Annemarie Jorritsma, weer zo’n VVD-coryfee. Tijdens het wetgevingstraject was Jorritsma VVD-fractievoorzitter in de Eerste Kamer waardoor ze tot het kernteam van de partij behoorde dat geregeld overlegde. Ook zij kwam in Verwaayens Franse vakantiehuis. Daarnaast is Jorritsma al sinds 2015 voorzitter van de NVP, de belangenvereniging van Nederlandse private durfkapitalisten. Kennelijk zag de senator er geen been in om tegelijkertijd te lobbyen voor haar NVP-leden. Namens de NVP stuurde zij in 2018 een lobbybrief naar haar partijgenoot Eric Wiebes, op dat moment minister van Economische Zaken, waarin zij de voorwaarden dicteerde waaraan het latere Invest-NL volgens de NVP moest voldoen. Vrij Nederland wist deze brief te bemachtigen. Vergelijking van Jorritsma’s brief met de concepten voor de Machtigingswet leert dat bijna al haar voorstellen in de definitieve wet zijn verwerkt, soms bijna letterlijk. ‘Als men veel van onze inbreng heeft overgenomen, duidt dat erop dat de NVP verstandig heeft gereageerd,’ aldus Jorritsma. ‘Volgens mijn herinnering bleven onze leden juist ongerust, omdat op de twee belangrijkste bezwaren van de sector onvoldoende ingespeeld werd.’ Normaal gesproken ondertekent niet zij, maar de directeur dit soort reacties op concept-wetsontwerpen. ‘Ik vermoed dat ik bij afwezigheid van de directeur deze brief heb ondertekend.’ Ze zegt dat zij zich als fractievoorzitter van de VVD niet met dit wetsontwerp heeft bemoeid.

Jorritsma constateerde in haar lobbybrief aan Wiebes dat de nieuwste en hipste sectoren, ‘zoals energie, clean tech, smart industry, advanced materials en security’, nog onvoldoende toegang hadden tot durfkapitaal. ‘Deze investeringen pakt de markt nog onvoldoende op. In feite kan daarmee gezegd worden dat er voor deze investeringen wel een maatschappelijke wens maar überhaupt nog geen markt is.’

Wat de NVP betrof, mocht de overheid dat gat gaan opvullen via Invest-NL. Dat klonk nog redelijk: de overheid moet doen wat de markt niet kan of wil doen. Maar iets verderop in haar brief trok Jorritsma de ware aap uit haar mouw: ‘De NVP meent dat het effectiever en efficiënter zou zijn als Invest-NL zich zou richten op het aanbieden van instrumenten ter stimulering van bestaande kapitaalmarktpartijen.’ Met andere woorden: delegeer de vervulling van de ‘maatschappelijke wens’ aan de leden van NVP, maar dan wel op kosten van de belastingbetaler.

Mistig

En dat is ook precies wat er gebeurde. Voor hun eerste investeringsfonds, KEEN Venture Partners Fund, een Britse vennootschap ingeschreven in Londen, haalden vader en zoon Verwaayen 90 miljoen euro op, aldus een persbericht van het EIF. ‘De voornaamste investeerders’ in dat fonds waren het EIF zelf, DVI, ING Bank, KPN Ventures en ‘verschillende particuliere investeerders en ondernemers’. Hoe de 90 miljoen over al die partijen werd verdeeld, is niet na te gaan. Volgens Verwaayen heeft het EIF een ‘maandenlang en grondig due diligence-proces doorlopen’ voordat het besloot in de fondsen van Keen te investeren. ‘Er is in dit kader nooit contact geweest met de achterliggende fondsverstrekkers van het EIF’ zoals het ministerie van EZK, noch met sleutelfiguren zoals toenmalig minister Henk Kamp. Laatstgenoemde zegt Verwaayen ‘bijzonder graag’ te mogen. ‘Als ik hem spreek – hetgeen helaas niet frequent het geval is – spreken wij over persoonlijke en partijpolitieke onderwerpen, niet over zijn zakelijke activiteiten.’ Kamp en Verwaayen zeggen nooit met elkaar te hebben gesproken over DVI.

Mistig blijft het financiële en maatschappelijke rendement op de honderden miljoenen euro’s die, mede dankzij de VVD-kongsi, via staatsfondsen naar start- en scale-ups zijn gevloeid – en vooral naar private investeerders in deze bedrijven. Op Kamervragen hierover antwoordde de minister in oktober 2016: ‘Er zijn vooralsnog geen terugontvangsten geraamd in het kader van de Dutch Venture Initiative II.’

Met andere woorden: staatsfondsen zijn niet ‘revolverend’. Zij investeren à fonds perdu. Het ministerie van Economische Zaken bestrijdt dat in antwoord op onze vragen. ‘De resultaten van DVI I en II zijn positief,’ aldus een woordvoerder. Alleen kunnen winsten ‘pas worden bijgeschreven na het moment dat de winsten zijn gerealiseerd en zijn uitbetaald’. Dat gebeurt aan het einde van de looptijd van beide fondsen.

In april 2019 publiceerde de Algemene Rekenkamer een kritisch rapport over de verre van ‘revolverende’ staatsfondsen. Daarin staat onder meer: ‘Naarmate een investeringsbeslissing verder op afstand van het Rijk staat, is het lastiger voor de verantwoordelijke minister om zicht te houden op de maatschappelijke meerwaarde die met publieke middelen wordt gefinancierd.’

De VVD, normaal altijd secuur op de centjes, wil niets weten van de kritiek. ‘Dit zijn succesvolle fondsen die de investeringen hebben aangewakkerd en waar we ook nog wat aan verdiend hebben,’ zei senator Pim van Ballekom tijdens het debat over Invest-NL in 2019. Hij had niet veel vragen, want hij was ‘persoonlijk van het nut van dergelijke initiatieven overtuigd’, als voormalig directeur bij het Europees Investeringsfonds. Juist: het fonds dat aandelen heeft in Dutch Venture Initiative I en II.

Bontkraag

Maar stilletjes werden de verwachtingen bijgesteld. In de Voorjaarsnota 2023 staat onderaan op pagina 117 dat er 47,7 miljoen euro afgeboekt moet worden wegens ‘niet gerealiseerde ontvangsten van DVI’. Er wordt, in normaal Nederlands, dus niet verdiend. Keen Venture plukte wel de vruchten van de fondsen en had dankzij 30 miljoen euro uit het EIF, waarvan 10 miljoen uit DVI en nog eens 10 miljoen van Invest-NL, een leuk steuntje in de rug. Op de site introduceert Ben Verwaayen zichzelf als een young urban professional, stropdasloos geportretteerd, het bovenste knoopje van zijn overhemd los. ‘Ik woon in Londen, maar zit veel te vaak in het vliegtuig. Sinds mijn tienerjaren ben ik gelukkig getrouwd met mijn vrouw Heleen.’

En met de VVD dus, de partij waar hij zakelijk veel aan te danken heeft en waar hij achter de schermen een flinke adviserende rol heeft. Hij was degene die Edith Schippers overhaalde lijsttrekker te worden voor de Eerste Kamerverkiezingen afgelopen maart. In de vakantievilla in Bergen aan Zee van de VVD-fluisteraar vertelde Rutte aan Verwaayen, Schippers, Tweede Kamer-fractieleider Sophie Hermans, vicefractievoorzitter Bente Becker en partijleider Eric Wetzels dat hij zou vertrekken. De rest van het land zou het een dag later horen.

De ‘bontkraag’ wist toen al een jaar dat Dilan Yesilgöz de lijsttrekker zou worden. De opvolging van Rutte was uitgebreid besproken tijdens de informele strategische beraden. Eind september werd de nieuwe politiek leider door het congres op het schild gehesen tijdens een gelikte show in een bomvolle zaal in de voormalige Van Nelle-fabriek in Rotterdam. De opkomst, de speech, de kleding en de entourage die in beeld kwam – alles was tot in de puntjes geregisseerd.

De oude kongsi van ingewijden was er ook, hoewel niet in beeld voor het grote publiek. Henk Kamp werd ’s morgens tot erelid benoemd, een titel die Neelie Kroes – vooraan in de zaal – al jaren trots draagt. Verwaayen was er niet. Dat hoefde ook niet, want zijn onzichtbare invloed is er altijd. In een appeltjesgroen broekpak schitterde Jorritsma op de achtergrond, handen schuddend en netwerkend. Ook de immer kwieke Loek Hermans was van de partij. Zichtbaar tevreden over de lancering van Yesilgöz. De kongsi van ingewijden die al meer dan veertig jaar teruggaat, zag dat het goed was.