Buitenland
Een ideale schoonzoon, zo zouden tot voor de recente bloedbaden in Egypte veel moslimmoeders generaal en minister van Defensie Abdel Fatah al-Sisi hebben omschreven. Knap, en, in Egypte heel belangrijk, een goed spreker met een welluidende stem, afkomstig uit een gedegen Caïreens middenstandsgezin met een broer die rechter is en ge­studeerde zusters. Wat een verschil met die morsige Morsi, de Moslimbroeder-president die ooit krabbend aan zijn scrotum de Australische premier ontving. Heel Egypte sprak daar schande van.
Het was de knappe Al-Sisi die met zijn pantsereenheden op 3 juli van dit jaar president Morsi afzette en onder huisarrest plaatste, en die opdracht gaf tot de keiharde onderdrukking van de recente protesten. De staatsgreep vond plaats op verzoek van de rechterlijke macht, die Morsi ongrondwettelijk optreden verweet. De voorzitter van Egyptes Grondwettelijk Hof Adly Mansour liet zichzelf vervolgens inzweren als interim-president.
Maar het is niet Mansour maar Al- Sisi die nu naar voren lijkt te komen als Egyptes sterke man. Zijn posters sieren de Caïreen­se binnenstad, gaan in kiosken door het hele land over de toonbank en je kunt in Egypte geen sociaal medium aanklikken of ’s mans konterfeitsel staart je aan. Je zou bijna zeggen dat er een nieuwe Gamal Abdel Nasser in de maak is, de charismatische leider uit de jaren zestig en zeventig. Toen het idool van miljoenen Arabieren.
Morsi’s man
Wat voor iemand is Egyptes nieuwe sterke man? De generaal is vrij zwijgzaam over zichzelf en heeft zijn vrienden en verwanten gevraagd die zwijgzaamheid te respecteren. Uiteraard is er toch het een en ander over hem bekend. Hij komt uit de wijk Gamaliyya, het middeleeuwse stadscentrum van Caïro. Zijn vader bezat daar een schrijnwerkerswinkeltje waarin on­der andere met paarlemoer en ebbenhout ingelegde doosjes werden gemaakt die in bijna geen toeristenrugzak ontbreken. Uit dien hoofde weet Abdel Fatah al-Sisi van nabij wat orde en rust betekenen voor een van Egyptes voornaamste economische sectoren, het toerisme. Geboren in een zwaar islamistische wijk moet hij ook uit eerste hand weten hoe gelovige moslims tegen westers toerisme aankijken. Voor hen is toerisme geen melkkoe, maar staat het voor bier en blote wijven, kortom alles wat god verboden heeft.
Het ironische is dat Al-Sisi zelf door Morsi binnen is gehaald in de regering als minister van Defensie. Hij gold daarom enige tijd als Morsi’s man. Maar toen Morsi op bevel van de Broederschap zittende sleutelfiguren uit het bestuursapparaat begon te vervangen door zijn eigen aanhang, begon het bij de legerleiding klachten te regenen. Het betekende min of meer dat Morsi en de Moslimbroederschap doende waren het netwerk van (oud-)militairen dat Egypte sinds een halve eeuw regeert, te ontrafelen en daarmee de politieke macht van het leger te ondergraven.
Daarnaast was de Moslimbroederschap volop bezig de rechterlijke macht aan te pakken. In het verleden hebben rechters Moslimbroe­ders achter de tralies gezet, en die zijn dat niet vergeten. Ze wilden rechters, die voor het leven zijn benoemd, kunnen ontslaan en vervangen door eigen sympathisanten. Daarnaast is er een conflict met de rechters over de toepassing van het islamitische recht in Egypte. Binnen het leger en de rechterlijke macht werd deze tangbeweging beschouwd als een verkapte poging van de Moslimbroeders om alle macht in de staat naar zich toe te trekken.
Bovendien vaardigde Morsi het fel bekritiseerde decreet uit dat rechters verbood beslissingen van het staatshoofd aan wetten te toetsen: daarmee kende hij zich bijna dictatoriale macht toe. Voor de rechters was dit de aanleiding het leger te verzoeken Morsi af te zetten. Er is dus geen militaire staatsgreep gepleegd, maar er was sprake van een coproductie van de rechterlijke en de gewapende macht om het democratisch gekozen staatshoofd af te zetten.
En dan is er ook nog de sociale on-rust in de belangrijke industriecentra, waaraan Morsi ondanks een ultimatum van het leger geen eind wist te maken. Daar bevinden zich de belangrijke productiebedrijven die onder controle staan van het leger en waaraan dat zijn belangrijke economische macht in het land ontleent. Er waren demonstraties omdat het leven onder de Moslimbroe­ders almaar duurder werd, de al dramatische werkloosheidcijfers nog verder opliepen, het land kortom langs de afgrond scheerde.
Uiteraard is de staatsgreep binnen de Moslimbroederschap slecht ontvangen. Die Broederschap heeft ondanks de klunzigheid waarmee ze het land heeft geregeerd, nog steeds een grote aanhang. En die is niet bereid de macht op te geven waaraan ze eindelijk kon ruiken na de lange mars door de woestijn van tientallen jaren, toen de Broeders en masse in het cachot zaten. Daar­naast bezitten de Broeders een ultiem argument: hun president Morsi is met een ruime meerderheid van stemmen gekozen tijdens een verkiezing die algemeen als eerlijk werd bestempeld. Ook kunnen ze wijzen op het referendum voor een nieuwe grondwet die ook breed werd geaccepteerd als eerlijk.
Concentratiekampen
Vandaar dat de demonstraties van Morsi-aanhangers tegen de staatsgreep meer zijn dan alleen een uiting van het verlangen hem zegevierend te zien terugkeren als president. Het is ook een uiting van frustratie over verbroken democratische beloften. En bij de onderdrukking van de recente demonstraties speelt veel meer mee dan alleen hard optreden tegen de aanhangers van Morsi’s ancien regime. Het is ook een zonneklare poging van Al-Sisi en de andere generaals om de Moslim­broederschap voor eens en altijd het zwijgen op te leggen. Dát is een oude traditie in Egypte, te beginnen met de monarchie in de jaren veertig, toen de liederlijke koning Faroek de Broederschap verbood en zijn geheime dienst opdracht gaf haar oprichter Hassan al-Banna te vermoorden. Na Nassers militaire putsch van 1952 eiste de Broeder­schap een belangrijke rol op in het nieuwe militaire bewind. Nasser weigerde dat. De moordaanslag op hem in Alexandrië niet lang daarna werd aan de Broederschap toegeschreven en tienduizenden leden verdwenen in Nassers gruwelijke concentratiekampen in de woestijn.
Onder Nassers opvolger Anwar Sadat kregen de Broeders veel meer speelruimte; ze werden door Sadat gebruikt als tegenwicht tegen links. Ze mochten een eigen maandblad beginnen en openden gaarkeukens in sloppenwijken. In de jaren tachtig werden ze salonfähig toen ze hand- en spandiensten begonnen te verlenen aan de Amerikaanse CIA bij het ronselen van Egyptische studenten voor de deelname aan de anti-Russische strijd in Afghanistan. Niet lang daarna begonnen de inmiddels deels militair getrainde Moslim­broertjes zich in opper-Egypte ge­welddadig te manifesteren, onder andere met aanslagen op groepen toeristen. Dat leidde opnieuw tot een heftige vervolging in Sadats laatste jaren.
De periode-Moebarak geeft ongeveer hetzelfde beeld. Moslim­broeders werden uit Sadats gevangenissen gehaald en gedoogd; na aanslagen op toeristische doelen in Caïro en op vooraanstaande Egyp­tenaren, kwam er echter een nieuwe golf van vervolging. Die bereikte haar hoogtepunt in 1995, na de mislukte aanslag op Moebarak in de Ethiopische hoofdstad Addis Abeba.
Abdel Fatah al-Sisi blijkt zich nu vast te houden aan de aloude legertraditie de Moslimbroederschap te weren uit de centra van de macht. Dat gaat gepaard met veel geweld, zoals dat vanaf Nassers tijd traditie is.
Hoe hard minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans ook mag schreeuwen, hoe verontwaardigd senatoren en ministers in Washing­ton ook reageren, het zal de Egyp­tenaren een biet wezen. Je kunt zelfs de hypothese verdedigen dat hoe feller de militair-rechterlijke coproductie vanuit Amerika en Europa wordt aangevallen, hoe sterker zij staat. Ook dreigementen om de geldkraan dicht te draaien maken geen indruk. De steenrijke emirs van Abu Dhabi, Dubai en Qatar, die hun eigen problemen met de Moslimbroeder­schap hebben, zijn bereid genoeg dollars in Egypte te pompen om het land te laten overleven. En Saoedi-Arabië heeft de staatsgreep toegejuicht omdat het ‘de rust en orde in Egypte zal herstellen’. Al-Sisi kan wat dat betreft rustig gaan slapen; er kleeft weliswaar heel veel bloed aan zijn handen, het zal zijn positie niet echt aantasten.

Harm Botje

Nieuw Egyptisch conflict volgt een oude traditie

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips