Analyse / Onrust in Egypte

De Egyptische president Hosni Mubarak heeft woord gehouden. Daags na zijn televisietoespraak – ‘ik heb u gehoord’ – kwam de eerste democratiseringsgolf overvliegen. Twee straaljagers vervulden met hun dondererend geraas Caïro’s centrale Tahrirplein. De tienduizenden demonstranten konden de piloten als het ware zien zitten. Tezelfdertijd beëdigde luchtmaarschalk Hosni Mubarak, Egyptes vierde president, in zijn comfortabele paleis in de luxe voorstad Heliopolis zijn nieuwe premier Ahmed Shawfiq, ook een luchtmaarschalk. Zijn nieuwe vicepresident Omar Suleiman keek vanaf de zijlijn toe. Egyptes militaire machthebbers doen niet al te moeilijk over rangverschillen, maar protocol moet er zijn. Omar Suleiman is slechts luitenant-generaal. Maar hij is er wel een die jarenlang de Egyptische militaire inlichtingendienst beheerde. Sommigen noemen hem zelfs de ‘machtigste spion’ in het Midden-Oosten, beter ingelicht dan zijn Israëlische evenknie van de Mossad.

Omar Suleiman is in het verleden herhaaldelijk getipt als Mubaraks opvolger. Hoewel Egyptes vicepresidenten, als ze er al zijn, geen grondwettelijk opvolgingsrecht hebben, ligt het bij deze benoeming anders. Deze nieuwe vicepresident lijkt inderdaad een hartslag of een hersenader verwijderd van Egyptes troon. Als hij tenminste tijd van leven heeft. Want met drieënzeventig jaar is Omar Suleiman niet meer een van de jongsten. Ook de nieuwe premier, luchtmaarschalk Shawfiq, is met zeventig jaar niet echt fris en fruitig. Telt men de tweeëntachtig jaar van de president daarbij op, dan is het gezelschap samen 225 jaar. Da’s ongeveer de tijd dat de Franse Revolutie van ons af ligt.

Die tweeëntachtig jaar zou men het Egyptische staatshoofd niet geven. Op de televisie oogt hij nog opvallend jong. Stevige kaaklijn, geen rimpel te zien, een duur merk haarverf, je ziet hem zijn zware galblaasoperatie van vorig jaar niet aan. Hij zag er ook redelijk ontspannen uit. Natuurlijk waarschuwde hij tegen sociale en politieke chaos, dat doen Egyptes leiders altijd, en natuurlijk had hij het niet over de oorzaak van de rellen: zijn eigen bewind. Nee, suggereerde hij, er zaten wellicht buitenlandse krachten achter, of anders de Moslimbroeders wel. Alle onheil komt van buiten, dat is een oude Midden-Oosterse traditie. Nog even en we zijn in de verklarende fase van het complot, zionistisch als het even kan. Je kunt veel over politieke leiders in de Arabische regio zeggen, maar zelfonderzoek is niet hun fort.

De Lachende Koe

Wat we zien is de tragiek van een autocraat die over zijn houdbaarheidsdatum heen is. Ooit was dat anders: het dertigjarige bewind van Mohammed Hosni Sayyid Mubarak begon goed. Na de moord op zijn voorganger Anwar el-Sadat in 1981 wist hij Egypte tot rust te brengen. Net als nu kon men hem op de televisie zien, en dat was toen een verademing. Hij zweette niet zoals Sadat, hij sprak op bedaarde toon zonder met zijn armen te zwaaien, hij was niet bevlogen en hij gebruikte geen grote woorden. Kortom, hij was alles wat zijn vermoorde voorganger niet was. Hij beloofde wat hij ook nu, dertig jaar later, belooft: er zou meer vrijheid komen, ingekankerde corruptie zou worden aangepakt, de stagnerende economie opnieuw op stoom gebracht. ‘La Vache Qui Rit’ (De Lachende Koe), zoals hij naar aanleiding van de smeerkaasreclames werd genoemd, bleek niet de sullige os die Caïro’s intellectuele elite van hem maakte. Toegegeven, zijn klassiek Arabisch was niet vlekkeloos, een verwijt dat je onlangs weer van sommige demonstranten kon horen. Maar hij liet wel vrij snel de tienduizenden opposanten vrij die Sadat het jaar daarvoor, na de grote koptisch-islamitische rellen in de Caïreense volkswijk Zawaya el-Hamra, in het cachot had gegooid. Onder hen was Egyptes beroemdste journalist, Hassanein Heikal, spreekbuis van Gamal Abd el-Nasser, president van Egypte tussen 1956 en 1970. Door Mubarak vrijgelaten na de moord op Sadat publiceerde hij het boek Autumn of Fury dat, druipend van venijn, misschien wel het beste boek is over Sadats tijdperk. Vinnig is Heikal nog steeds. Niet zolang geleden uitte hij zich in een interview met Robert Fisk, gevierd correspondent van The Independent, bijzonder denigrerend over de Egyptische president. Mubarak was als vijftigplusser te laat de politiek ingegaan om echt ervaring in het vak te krijgen, vond Heikal, zelf inmiddels zevenentachtig. Hij was wel een goede piloot, gaf Heikal toe.

Gewiekst

Maar helemaal uit het niets kwam Mubarak ook weer niet. Hij werd geboren op 4 mei 1928 in Kafr el-Meselha, tussen de katoenvelden van de Egyptische Delta, in dezelfde provincie waar Sadat vandaan kwam. Toen de militaire academie van Caïro eind jaren dertig werd opengesteld voor alle lagen van de bevolking, zorgde de snelle toestroom voor een revolutionaire verandering van dat instituut. Jonge officieren zoals Gamal Abd el-Nasser en Anwar el-Sadat gingen zichzelf beschouwen als een nieuwe voorhoede. In die sfeer werd Mubarak opgeleid.

IJverig was hij zeker. Hij studeerde een jaar eerder af dan gebruikelijk, onder andere omdat hij zijn middagpauzes niet versliep en geen vakanties opnam. In 1950 ging hij naar de opleiding voor gevechtspiloten, die hij cum laude afrondde. Zoals alle Egyptische gevechtspiloten volgde hij trainingen in de Sovjet-Unie, toen Egyptes belangrijkste wapenleverancier. In 1964 kreeg hij de uiterst belangrijke functie van militair attaché in Moskou. Veel liefde voor de Sovjet-Unie hield hij er niet aan over. In 1967, het jaar waarin tijdens de Zesdaagse Oorlog Israël in een verrassingsaanval de Egyptische luchtmacht totaal vernietigde, werd hij directeur van de luchtmachtacademie. In 1969 volgde zijn benoeming als stafchef van dat legeronderdeel. In die functie wist hij door zijn rustig en overtuigend optreden het vertrouwen van de luchtmacht in zichzelf te herstellen. In 1972 werd hij onderminister van Defensie, belast met luchtmachtzaken. Na de successen van zijn ‘nieuwe’ luchtmacht in de eerste dagen van de Oktoberoorlog van 1973, toen het Egyptische leger met succes de onneembaar geachte Israëlische Bar-Lev linie langs het Suezkanaal innam, groeide zijn populariteit binnen luchtmachtkringen tot grote hoogten. Sadat beloonde zijn ‘opperpiloot’ met een promotie tot luchtmaarschalk en vroeg hem twee jaar later voor het vicepresidentschap.

Die benoeming kwam voor iedereen als een verrassing, niet in de laatste plaats voor Mubarak zelf. Volgens de overlevering kwam het presidentiële telefoontje midden in de nacht, toen het echtpaar Mubarak allang in bed lag. Mevrouw Susan Mubarak nam de telefoon op en vond het verzoek maar niks. Sadats keuze verbaasde velen, maar Mubarak toonde zich een loyaal en bekwaam dienaar van zijn president. In het buitenland raakte hij al snel bekend als gewiekst en taai onderhandelaar. Hij hield er markante vriendschappen aan over, onder andere met de Franse president François Mitterand. Ook won hij al snel het vertrouwen van de Amerikanen, die Egypte allerlei geavanceerd wapentuig begonnen te leveren. In Egypte zelf drong daar weinig van door, hij hield zich steeds op de achtergrond. De ijdele Sadat, die zichzelf graag zag als de vleselijke presentie van de Egyptische Natie op aarde, hoefde zich over de eventuele politieke ambities van zijn vicepresident nooit zorgen te maken. Vandaar dat Mubaraks plotselinge aantreden als president na de moord op Sadat voor zoveel Egyptenaren als een volslagen verrassing kwam.

Fraaie postzegel

Geheel rimpelloos verliep de wisseling van de macht niet. Na de moord op Sadat nam de voorzitter van het parlement prof. dr. Sobhi Abu Taleb het presidentschap waar, zoals de grondwet dat voorschreef. De professor meende dat zijn waarnemend presidentschap best omgezet zou kunnen worden in een blijvende functie. Hij kaartte dat onder andere aan bij de Amerikaanse ambassade. Na een week of wat kreeg hij bezoek van een aantal hoge officieren die hem uitlegden waar de werkelijke macht in Egypte in lag. Na Mubaraks verkiezing met negenennegentig procent van de stemmen werd Sobhi Abu Taleb snel van zijn parlementair voorzitterschap ontdaan. Sindsdien werd niets meer van hem vernomen.

Kon de seculiere oppositie zich in het begin best in Mubaraks bewind vinden, dat gold niet voor de islamisten. In tegenstelling tot Sadat, die tijdens zijn presidentschap de nodige gebaren in hun richting had gemaakt, heeft Mubarak nooit iets met de politieke islam opgehad. Meteen nadat hij aantrad, legde hij Sadats initiatieven om de Egyptische wetgeving aan de sharia aan te passen, stil. Wat dat betreft continueerde hij de lijn van Gamal Abd el-Nasser. Die vervolgde de islamisten, met name de Moslimbroederschap, te vuur en te zwaard. Met tienduizenden tegelijk verkommerden ze in Nassers concentratiekampen. Daar ontstonden de ideeën die zouden leiden tot Al-Qaida, de aanslag op de Twin Towers en de Afghaanse taliban. Het deels door Nasser gevormde officierscorps waar Mubarak uit voortkwam, heeft nooit veel met die ideeën opgehad. Zij zien het als taak van het leger orde en rust in Egypte zeker te stellen. In Mubaraks speech afgelopen week kwam dat weer goed naar voren. Het Egyptische leger heeft wat dat betreft wel wat weg van het Turkse. Niet voor niets vierde Mubaraks regime een herdenkingsdag van Atatürk, de stichter van de seculiere Turkse republiek, met een fraaie postzegel.

Vriendennetwerken

Bracht Mubarak dus inderdaad in het begin enige rust in Egypte, van zijn andere beloften heeft hij veel minder waargemaakt. Van het aanpakken van de corruptie en de vriendjespolitiek kwam op langere termijn niets terecht. Inderdaad, in de eerste maanden van zijn regime werd een aantal rijk gevreten vrienden en verwanten van Sadat en diens vrouw Jihane aangepakt. De aannemer Osman Ahmed Osman, Moslimbroedersympathisant en wel eens spottend Sadats Schaduw op Aarde genoemd, verdween met zijn miljardenbedrijf uit het zicht. Het weldadigheidsimperium van Jihane Sadat werd ontmanteld. Maar aan de wezenlijke structuur van het regime veranderde dat niets. Integendeel. Het leger groeide onder Mubarak uit tot een gigantisch militair-industrieel-politiek complex dat Egypte in zijn ijzeren greep houdt. Oud-officieren, en in Egypte ga je als officier al zo rond je veertigste met pensioen, konden en kunnen automatisch rekenen op goed betaalde sleutelposten in de maatschappij. Het sillah-stelsel, de vriendennetwerken, doet de rest.

Dat stelsel, met alle daaraan verbonden corruptie en cliëntelisme, heeft Mubarak nooit aangepakt. Dat had hij ook niet gekund, als hij het al had gewild. Het stelsel is zo verweven met het onder Nasser begonnen regime, het is een zo wijdvertakt en ingekankerd onderdeel ervan, dat heel wat meer nodig zal zijn dan straatdemonstraties, hoe massaal ook, om er een eind aan te maken. Wat buiten op straat staat te demonstreren zijn de buitengeslotenen die twitterend naar binnen willen. Maar zelfs als Mubarak of anderen binnen het zittende bewind dat zouden willen: er zijn gewoon niet genoeg deuren die kunnen worden opengezet. Het militaire regime in Egypte is verworden tot een min of meer gesloten kaste, zoals treffend beschreven in de recente Egyptische beststeller Het Yacoubian van Alaa al-Aswani. Mubarak maakt onderdeel uit van die kaste. Hij is er in groot geworden. Ze vormt zijn ruggengraat.

Dus zelfs als hij zou weggaan, verandert dat weinig. Het betekent in ieder geval géén wisseling van regime. Het betekent hoogstens een wisseling van vlag. Het regime wordt namelijk niet gesteund door het leger, het regime ís het leger. Pas wie dat goed beseft, begrijpt hoe hopeloos vast de situatie in Egypte zit. Als Mubarak verdwijnt, komt er gewoon een nieuwe ploeg militairen die de buitenkant wat schoonkrabt, zoals Mubarak dertig jaar geleden zelf deed. Het regime meet zich dan een nieuw verfje aan. Dat oogt aardig, maar die verf is van het goedkope soort. Voor je het weet begint zij te bladderen. De oude lagen komen weer tevoorschijn, men is weer waar men was.

Papierwinkel

Hoewel, er zijn bressen in die militaire vesting te slaan. Drastische hervormingen van de economie én de bureaucratie kunnen de militaire houdgreep doorbreken. Afschaffing van de importlicenties, een bron van corruptie en verrijking, zou al heel wat zijn. Maar voor de gemiddelde Egyptenaar zijn bureaucratische hervormingen misschien wel belangrijker dan economische. In een land waar voor bijna alles een vergunning nodig is, waarin de papierwinkel tot grenzeloze en onoplosbare woede kan leiden, waar de politie elk formulier controleert, is vrijheid vooral een bevrijding van de papieren moloch. Egyptische burgers die huilend voor de overheidsloketten staan omdat in de stapel papieren die ze met zich meesjouwen juist dat éne verlossende papiertje ontbreekt, zoals hen van de andere kant van het loket wordt toegesnauwd, hoeven dan niet voor veel geld een wastah, een regelaar, in te huren die het via vriendjes weet te klaren. In Egypte begint de corruptie bij dat overheidsloket. Daar moet wat aan te doen zijn.

Maar wie is in staat Egypte te verlossen van zijn papieren draak? Nobelprijswinaar el-Baradei? Hij was jarenlang hoofd van het Internationaal Atoomagentschap te Wenen en reisde afgelopen week naar Egypte, waar hij demonstranten op het Tahrirplein toesprak, omstuwd door westerse camera’s. De meeste Egyptenaren weten nauwelijks wie hij is of waar hij voor staat. ‘Is dat niet die skileraar uit Oostenrijk,’ vroeg een geïnterviewde Egyptische demonstrant. Een hechte organisatie heeft de goedwillende el-Baradei niet. Hoewel, daar wordt aan gewerkt. Er zijn bijeenkomsten met de opstandige jongeren van de 6 April Beweging, met diverse oppositiegroepen, met leden van de Moslimbroederschap. Dr. el-Baradei zou kunnen uitgroeien tot het ‘gezicht’ van de protestbeweging, wat overigens niet hetzelfde is als de leider. Zo’n leider moet in staat zijn de brug te slaan naar de Egyptische massa, de boeren en de arbeiders om het lekker ouderwets te zeggen. Daarmee valt of staat zijn leiderschap.

Nog geen redder

Ook de Facebookjeugd is dat (nog) niet gelukt. Toch broeit het binnen die arbeidersmassa hevig en al jaren. Grote industriële centra als Mahalla el-Kubra in de Delta, de belangrijkste textielstad van Egypte, zijn frequent het toneel van stakingen, felle protesten en demonstraties voor betere arbeidsvoorwaarden en meer loon. Het afgelopen jaar is er bij het parlementsgebouw in Caïro een bijna voordurend va-et-vient geweest van boze arbeiders die er sit-down demonstraties hielden.

Bij het huidige protest spelen die arbeiders nauwelijks een rol. Dat wijst erop hoe ongeorganiseerd, spontaan zo men wil, de protesten tegen Mubarak zijn. Het verklaart ook de aarzeling van bijvoorbeeld de Moslimbroederschap zich erbij aan te sluiten. De broeders zijn toch al de bêtes noirs van de militairen. Men kan zich voorstellen dat zij eerst willen weten van welke kant de wind waait om niet, als het regime de teugels weer in handen heeft, de zoveelste vervolging te moeten ondergaan. De eerste zeven topleiders van de Broederschap zijn al opgepakt voor ze überhaupt hun huizen uit kwamen.

Tot nu toe speelt die Broederschap, wat Mubarak ook insinueert, dus geen grote rol. Wat opvalt is juist het gebrek aan religieus sentiment binnen de protestbeweging, in ieder geval tot nu toe. ‘Weg met Mubarak’, wordt tot nu toe als de oplossing gezien, niet de islam. Uiteraard is het heel bevredigend ‘s mans foto’s – waarmee Egypte zit dichtgeplakt – weg te slopen. Maar een echte oplossing is het niet. De demonstraties hebben nog geen redder opgeleverd, geen nieuw gezicht dat een nieuw, democratisch en vrij Egypte vorm kan geven, geen acceptabel alternatief.

Het regime staat er wat dat betreft veel beter voor: dat heeft al een redder in spe in de vorm van de gloednieuwe vicepresident Omar Suleiman, hoofd van de militaire veiligheidsdienst. In de watten gelegd door de CIA, redelijk populair bij de Israëli’s, bemiddelaar bij de inter-Palestijnse conflicten, sterk gekant tegen groeiende Iraanse invloed, wordt hij al jaren getipt als mogelijk opvolger van Mubarak. Hij is geen mensenrechtenactivist, dat valt ook niet te verwachten. Integendeel: hij speelde een belangrijke rol bij het transport en de ondervraging van door Amerikanen opgepakte terreurverdachten in Egypte. Hij is een koele intellectueel met een gedegen academische achtergrond, charmant in de omgang, bekwaam onderhandelaar. Hij zal kortom een goede directeur zijn van Egyptes militaire vennootschap. Maar of de demonstranten dáár op zitten te wachten is de vraag.

Immens rijk

Eén ding hebben die demonstranten wél bereikt: Egypte wordt niet zoals Syrië een erfelijke republiek. Gamal Mubarak, tweede zoon van de president en gedoodverfd opvolger, zal nooit in het presidentiële paleis zetelen. Volgens onbevestigde berichten is hij met zijn half-Britse moeder Susan naar Londen vetrokken. Onbegaafd is Gamal Mubarak niet. Hij geldt als een goed econoom, werkte bij de Bank of America in Londen en was inmiddels zo’n beetje uitgegroeid tot dagelijks leider van de Nationaal Democratische Partij (NPD), de politieke façade van het regime. Het is niet zozeer zijn vaders als wel zíjn partijkantoor dat in Caïro in de fik werd gezet. Een stuk Egyptische geschiedenis ging daarmee in vlammen op. Ooit was het gebouw door Nasser neergezet als zetel van zijn Arabisch-Socialistische Unie (ASU), het politieke uithangbord van Nassers bewind. Toen Sadat de ASU ophief en zijn eigen NPD plus twee officiële oppositiepartijen stichtte, claimde hij het pand. Mubarak nam partij en huisvesting over en zijn zoon hield er sinds enige jaren kantoor.

Vanuit dat kantoor werden beloningen rondgestrooid. Gamal voorzag zijn vriendjes van leuke cadeaus zoals importlicenties, bouwvergunningen en ander aardigs. Die vriendjes woonden vaak in de luxueuze nieuwe villasteden die tijdens Mubaraks presidentschap rond Caïro verrezen. De inwoners ervan zijn achter hun bewaakte muren verschoond van het moeizame Egyptische leven van alledag. Men kan er Louis Vuitton-tassen kopen zonder naar Parijs te hoeven vliegen en men hoeft, als men niet wil, nooit de verstopte Caïreense binnenstad in. De huizenprijzen benaderen het niveau van Londen of de Amsterdamse grachtengordel, maar wie in Egypte rijk is, en dat is tien procent van de bevolking, is immens rijk en laat dat weten ook. Wat Mubarak bij zijn aantreden dertig jaar geleden plechtig beloofde – dat zijn familie en vrienden niet zouden profiteren van zijn presidentiële macht – die belofte kwam hij niet na. De frustratie daarover is, samen met alle andere frustraties van de Egyptische demonstranten, in zijn gezicht ontploft.

Buiten schot

Toch blijf je, alle televisiebeelden ten spijt of juist door die beelden, zitten met één vraag. Er wonen twintig miljoen mensen in Caïro en omstreken. Er wordt gepraat over een miljoen demonstranten. Alles wat je ziet en hoort speelt zich grotendeels af rond het centrale Tahrirplein. Maar wat doen de negentien miljoen andere inwoners van de Egyptische megapool? Ze twitteren niet, ze facebooken niet en alle commentaren, analyses en berichtgeving ten spijt, je krijgt niet de indruk dat ze op dit moment druk in beweging komen. De betere delen van Egyptes hoofdstad en de luxueuze villasteden zijn tot nu toe gespaard. Misschien komt dat omdat een deel van de protesterenden zelf in die villawijken woont. Misschien komt het omdat ze te goed zijn bewaakt. Maar ook oorden des vermaaks, bij eerdere opstanden altijd een van de eerste doelwitten, zijn toe nu toe buiten schot gebleven.

Wat we weten is dat spontaan verrezen vigilante groepen met stokken en kapmessen klaar staan om ongewenste personen hun volkswijk uit te meppen. Daar zou het regime, met of zonder Mubarak, een verstandige les uit kunnen trekken. De Egyptische burger heeft in zijn krottenwijk de gehate politie niet nodig om de veiligheid te handhaven. Dat kan hijzelf héél goed. Drastische hervorming en afslanking van het gezwollen politieapparaat, weg met de paperassenrommel, dat zou een mooi begin van hervormingen zijn. Het zou de Egyptenaar het idee geven dat er eindelijk iets aan zijn vrijheid wordt gedaan. Daar gaan die protesten tenslotte over. Het zal wel niet gebeuren, maar hopen kun je altijd. En een echte volksopstand? Die kan nog komen. Maar ik heb hem nog niet gezien.

Harm Botje was van 1978 tot 1989 correspondent in Egypte voor NRC Handelsblad en de VPRO