Fotodocument / Vallende leiders in het Midden-Oosten

Tussen een wirwar van elektriciteits- en telefoondraden kijkt Omar Moammar Khadaffi omhoog. Het leiderschap spat van zijn zonnebril. Dat doet het ook van zijn kaaklijn. Mussolini had het niet beter kunnen doen.

Van Marokko tot Iran, van Saoedi-Arabië tot Algerije, overal in het Midden-Oosten kijkt het volk dagelijks tegen dit soort leiders op. Ze kunnen niet anders. Hun landen zijn als het ware met dit soort foto’s dichtgeplakt. Zo is het nu, zo is het al decennia.

Voor de onvoorbereide bezoeker uit de westerse welvaart is het even schrikken. Men lijkt in een tijdscapsule beland. Waar had men dit ook alweer voor het laatst gezien? O ja, op de televisie, bij een documentaire over Hitler, Stalin, Mao Zedong.

Hier staan echter geen leiders die natuurlijk gezag uitstralen, hoezeer hun hoffotografen hun best ook deden. Je kunt die leiders ook zien als opgejaagd wild, hun gebrek aan legitimiteit verbergend met veel antizionistische bombarie, vaak een beroep doend op hun afstamming van de profeet Mohammed en – als er oliedollars voorradig zijn – loyaliteit van rivaliserende stamleiders afkopend.

En niet alleen de nu in het nauw verkerende Libische leider Khadaffi beschikt over omvangrijke veiligheidsdiensten en diepe kerkers, ook zijn collega’s in andere landen deinzen er niet voor terug tegenstanders de voeten te ranselen, een oude straf in deze contreien.

Lijfwachten

Hoe zijn de islamitische despoties ontstaan? De islamitische wereld heeft vanouds problemen met het leiderschap. Dat zit in de islam ingebakken. Islam mag din wa donya zijn, geloof én wereld, een sluitende theorie over de staat heeft dat niet opgeleverd. De profeet Mohammed heeft nooit een leider aangewezen en na zijn dood braken er eindeloze conflicten uit over wie de geloofsgemeenschap mocht aanvoeren. Tot op de dag van vandaag legitimeren de koningen van Jordanië en Marokko hun leiderschap met verwijzing naar hun afstamming van Mohammed. Koning Hussein van Jordanië legitimeerde zelfs Saddam Husseins aanspraken op afstamming van de profeet. Hoeveel oliedollars hij daarvoor kreeg, is niet bekend, maar het waren er heel wat.

In het sjiitische Iran lagen de zaken gecompliceerder. Volgens de Iraanse Shia kan er geen islamitische staat zijn zolang de Verborgen Imam niet is teruggekeerd. Ayatollah Khomeini, zijn ‘wijze gelaat’ kom je overal in Iran tegen, ondergroef die stelling in een boek waarin hij lustig De Staat van Plato plagieerde. Dat boek is de staatskundige bijbel van het huidige Iran, van de ‘wijze koning’ Khamenei die het land leidt, verheven boven de massa’s, en alleen aan zichzelf én aan God verantwoording schuldig. Daar hoef je echt geen ingewikkelde analyses over kolonialisme en imperialisme op los te laten.

En dan heb je de pure machtspolitici, altijd afkomstig uit leger, politie of geheime diensten. Militair bestuur, het is een oeroude traditie in het islamitische Midden-Oosten. Sultans en sjahs zaten vroeger angstig in hun ommuurde paleizen, ver weg van het volk. Opvolgingen liepen niet zelden uit op bloedige drama’s. De enige op wie de sultans meenden te kunnen vertrouwen waren hun lijfwachten, de mamelukken in Bagdad, de janitsaren in Constantinopel. Al spoedig namen die lijfwachten de macht over en mochten de sultans dienen als façade. Het lijkt het huidige Egypte wel, waar de generaals al sinds 1952 aan de macht zijn en Mubarak in zekere zin de sultanfunctie vervulde.

In Libië ligt het net anders. Libië was tot voor kort een stammenmaatschappij. Khadaffi gebruikte de onderlinge tegenstellingen om zijn macht te legitimeren. Zelf beweert hij dat zijn bewind potentiële stammenstrijd verhindert en overstijgt. Valt hij weg, dan ‘staat ons een Somalië te wachten’, herhaalt hij steeds. De Barbarijse zeerovers zijn dan weer terug. En dat op zeilafstand van Italië.

Chinese model

Afstamming van Mohammed, militair dictator, stamleider, theocratisch despoot, zal het ooit veranderen in het Midden-Oosten? Als het aan de demonstranten op het Tahrirplein, het Groene Plein of het Parelplein ligt, komt er zo snel mogelijk iets anders. Maar wat? Democratie? Is dit de Arabische versie van de val van de muur? De Arabische versie van Europa’s liberale opstanden van 1848? Of zal het uitlopen op een Tiananmenplein: het afkopen van de zucht naar politieke vrijheid met economische liberaliseringen?

Eén ding is zeker: met de mobiele telefoon en het internet is er een mondigheid gekomen die tien jaar geleden ondenkbaar was. Regimes blijken plotseling controleerbaar. Je hoeft niet meer te geloven wat de mannen op de billboards beweren, want je kunt op internet nakijken of ze de waarheid spreken. Ook daar hebben de Chinezen een oplossing voor: een absolute controle op het internet en het mobiele verkeer. Voor een nieuwe generatie machthebbers zou dat Chinese model veel aantrekkelijker kunnen zijn dan de westerse democratie. Voor Egyptische generaals bijvoorbeeld.