Beschouwing \/ Survivalen op tv \/ Survival-programma\u2019s<\/p>\n
Dat de meeste Nederlanders hun dag doorbrengen in de auto, op kantoor, in de schoolbanken of achter de kassa, wordt op televisie ruim gecompenseerd. Daar zijn dagelijks mensen te aanschouwen die zich uit vrije wil in de woeste natuur wagen. Ze storten zich met zelfbouwvlotten van watervallen af, sluipen door het moeras tussen de kaaimannen, dalen af in duizelingwekkende gletsjerspleten, beklimmen de hoogste bergtoppen, brengen de nacht door in de diepste jungle. Ze proberen te leven als Afrikaanse nomaden of op onbewoonde eilanden waar ze eigenhandig een hut moeten bouwen en eten moeten zoeken.<\/p>\n
Het levert fijne televisie op. Niets is ontspannender dan onderuitgezakt op de bank kijken naar soortgenoten ‘op survival’. Om mensen te zien verworden van gezellige welvaartsproducten tot vermagerde woestelingen. Die al hun decorum verliezen als hun maag leeg raakt en hun ledematen bevriezen, die wriemelende torren in hun mond stoppen alsof het snoepjes zijn, en hun eigen noden n\u00e9t iets belangrijker blijken te vinden dan die van hun mede-overleveraars. Ontdekkingsreiziger Sir Ernest Shackleton zei het honderd jaar geleden al, toen men hem vroeg wat hij toch zocht op zijn barre tochten naar de zuidpool. ‘Een blik in de naakte ziel van de mens,’ luidde zijn antwoord.<\/p>\n
Darwins survival of the fittest is op televisie aan de orde van de dag. Bij Expeditie Robinson vermelden ze niet voor niks bij elk expeditielid dat in beeld komt het beroep en de leeftijd. Het survivalprogramma drijft op de vraag wie het meest geschikt is voor een langdurig verblijf op een onbewoond eiland: een politieman-op-leeftijd, een vrouwelijke topsporter, een piepjong psycholoogje of een ervaren kok. Met een fit lichaam kom je een heel eind, en als het om een groep gaat, is sociale intelligentie een vereiste. Maar in wezen is de survivelaar een eenling. Een figuur die in extreme omstandigheden op zichzelf is aangewezen, en dan blijkt te beschikken over improvisatievermogen en onverschrokkenheid. Die ver weg van familie en vrienden de kracht heeft om door te zetten. ‘Je wilt het punt bereiken waarop je eigenlijk wilt omkeren,’ filosofeerde Sir Ernest Shackleton over zijn verre reizen door sneeuw en ijs. ‘En dan zien of je in staat bent om toch je ene voet voor de andere te zetten.’<\/p>\n
De meest uiteenlopende bevolkingsgroepen kunnen we op tv zien survivallen. Beroemde Nederlanders, onhanteerbare jongeren, gezinnen met verslavingsproblemen, zelfs mensen zonder armen of met \u00e9\u00e9n been gaan in teamverband bergen beklimmen en rivieren bevaren. Maar het heftigst wordt de kunst van het overleven momenteel beoefend op Discovery Channel, door mannen alleen.<\/p>\n
Survivorman<\/p>\n
Ze hebben stoere namen als Ray Mears, Bear Grylls en Les Stroud. Hun programma’s heten World of Survivor, Ultimate Survivor, of Survivorman, wat ook een goede aanduiding is voor deze mensensoort. De Survivorman laat zich door een helikopter droppen op een gletsjer of in een jungle, en moet al zijn kennis en vaardigheden inzetten om onderweg niet te bezwijken aan honger en kou, aan de wraak van een beer in wiens hol hij probeert te overnachten, of aan een misstap tijdens een klimtocht.<\/p>\n
Zijn uitrusting is simpel, want het gaat er om dat hij moet overleven op eigen kracht. En dus heeft hij geen tent bij zich, geen voedselpakket, geen thermokleding, geen mobieltje en geen lucifers. Het verhaal dat hier verteld wordt, is dat van de willekeurige westerling die plotseling en dus onvoorbereid in extreme omstandigheden belandt, zoals Robinson Cruso\u00eb aanspoelde op zijn eiland. ‘Laatst ging er iemand een pakje sigaretten halen,’ zegt Ray Mears terwijl hij ori\u00ebntatiepunten zoekt in een ondoordringbaar moeras. ‘Hij raakte hier de weg kwijt en werd vier dagen later meer dood dan levend teruggevonden.’ Waarom iemand uitgerekend in een moeras naar sigaretten gaat zoeken, vertelt de overlevering niet.<\/p>\n
Wat de Survivorman uitstraalt, is vrijheid. Hij heeft een heel landschap tot zijn beschikking, en niemand zeurt hem aan zijn kop. Hij moet weliswaar vechten tegen de elementen, maar toch is zijn bestaan overzichtelijk. Hij mag eekhoorntjes vangen en roosteren zonder aan dierenrechten te hoeven denken. En zijn improvisatievermogen levert hem de ene triomf na de andere op. Een gevoel dat kampeerders kennen die eigenhandig hun tent hebben opgezet, en dan ontdekken dat de boomstronk naast de tent dienst kan doen als primitieve tafel, en de struik ernaast als kapstok.<\/p>\n
De Survivorman ziet eruit als de gemiddelde filmheld: hij heeft een aantrekkelijk hoofd en een meeslepende vertellersstem. Dat laatste is misschien wel zijn belangrijkste gereedschap, want daarmee kan hij aan de kijkers mededelen wat hij denkt te gaan doen, hoe zijn slimme improvisatieplan uitpakt, en hoe gevaarlijk dat is. De survivallende mens m\u00f3\u00e9t namelijk verslag uitbrengen van wat hij of zij meemaakt. Shackleton nam een filmer mee op zijn expeditie, en toen zijn schip in het ijs vastliep en zonk, werden de filmrollen als eerste uit het ruim gered. De ervaring van het avontuur moet worden gedeeld, met mede-expeditieleden of met de achterblijvers.<\/p>\n
Dat is ook de eindconclusie van Into the Wild, de film die Sean Penn maakte over de Amerikaanse jongen die in zijn eentje de wildernis in is getrokken. De jongen, die zich prima redt zonder andere mensen om zich heen, sterft door een fout: het eten van een verkeerd besje. Maar Sean Penn laat hem in de laatste beelden met zijn allerlaatste krachten nog even verzuchten dat je geluk moet d\u00e9len om het te kunnen ervaren.<\/p>\n
Gewauwel<\/p>\n
De paradox van survival-tv is, dat er wordt gereisd naar plekken op aarde waar nog een jaloersmakende stilte heerst, maar dat die stilte moeten worden opgevuld met non-stop gewauwel. Bij Expeditie Robinson praten de ‘expeditieleden’ voortdurend met elkaar en over elkaar, of tegen zichzelf in de ‘dagboekkamer’ die we van Big Brother kennen: een door de styling-afdeling gefabriceerd tropisch zitje waar de eilandbewoners zich terug kunnen trekken met de camera. Dit seizoen hadden ze ook de beschikking over een dagboek in survivalstijl, waar in werd geschreven met een speciale, met touw omwikkelde survival-balpen, op voorwaarde dat de confidenties hardop werden voorgelezen. De soundtrack van deze ‘belevenistelevisie’ is niet het geraas van de wind of het geluid van de jungle, maar een eindeloze stroom woorden op een bedje van spannende muziek.<\/p>\n
Een survivorman graait diep in het troebel moeraswater tussen de verzonken boomwortels en spreekt daarbij teksten uit als: ‘Dit is heel riskant wat ik nu doe. Er zitten hier schildpadden die je hele hand eraf bijten.’ Hij klautert over een eindeloze helling vol stenen en zegt dan hijgend: ‘Deze berg is me aan het testen. Hier zijn dit seizoen al veertig klimmers gestorven. Als ik nu mijn enkel verstuik, sta ik er alleen voor.’ Een survivorman stampt gevonden mosselen fijn, kookt ze in zijn sok, voegt wat maden uit een rottend schaap toe voor de prote\u00efnen en zegt dan smakkend: ‘Smaakt naar sokkensoep met gekookte maden.’ Hij doodt een alligator in een spectaculaire worsteling en gebruikt reepjes van het ter plekke gevilde dier als touw voor een boomhut, met de enthousiaste toevoeging: ‘Alligatorhuid is fantastisch materiaal om mee te werken.’<\/p>\n
Goed beschouwd zijn de confidenties van survivelende mensen best saai. Bij Expeditie Robinson zegt niemand in de dagboekcamera dat hij geil wordt van de minuscule bikini van het piepjonge psycholoogje. De ultimate survivors op Discovery Channel reciteren geen gedichten bij het zien van natuurschoon, ze vertellen niet wat ze gedroomd hebben bij een kille overnachting in een berenhol, geen gore mop of persoonlijke herinnering komt hen over de lippen. In het waargebeurde, prachtig verfilmde overlevingsverhaal Touching the Void vertelt bergbeklimmer Joe Simpson verbijsterd en een beetje gegeneerd, dat hij geen dierbaren voor de geest had toen hij meende te gaan sterven, en dat ook zijn leven niet aan hem voorbij flitste. Hij had urenlang een irritant liedje van Boney M. in zijn hoofd, dat geen enkele relatie had met de situatie waarin hij zich bevond of met een persoonlijke herinnering. Zulke opmerkelijke details zijn schaars in overlevingsprogramma’s. De blik in de naakte ziel van de mens levert bij survival-tv louter gemeenplaatsen op. Over de fysieke toestand van de overleveraar (‘Ik heb honger, ik heb het nog nooit zo koud gehad’), en vooral veel hardop gedebiteerde strategie\u00ebn omtrent het overleven in een groep (‘Ik laat me nergens over uit, dan heb je de minste kans om te worden weggestemd’) en in de barre natuur (‘Ik gebruik de poot van dit dode hert als wandelstok’).<\/p>\n
Overdaad aan tips<\/p>\n
Een beetje survivormens zit boordevol tips. Ray Mears gaat in zijn World of Survival weliswaar op bliksembezoek bij allerlei inheemse volkeren, maar voornamelijk om tips op te doen die hij z\u00e9lf in de praktijk kan brengen bij een verblijf in de woestijn of op de ijsvlakte. Zijn belangrijkste wapenfeit is dat hij de kunst van het vuurmaken heeft teruggegeven aan een oerwoudstam die wekelijks kilometers naar de dichtstbijzijnde winkel aflegde om daar een voorraadje lucifers te kopen. Op televisie zijn de beste overleveraars niet de sherpa’s die de tochten van bergbeklimmers voorbereiden, en niet de nomadenstammen die door de jungle trekken. De ster van de survivalshow is westers, net zoals de kijkertjes thuis, en verzamelt tips voor in een denkbeeldig handboek. In Tomtesterom, de Belgische parodie op de survivalshow die de AVRO momenteel uitzendt, zie je survivorman Tom Waes dan ook rondrennen met een survivalhandboek voor zijn snufferd. Naast hem hollen zijn dikke geluidsman met een buitenmaatse microfoon en een cameraman met een fiks apparaat op zijn schouder. Ze hollen omdat een echte survivelaar altijd haast heeft in zijn strijd tegen de elementen. Ze zijn niet onzichtbaar, zoals de inzoomende geesten die in de meeste survivalshows rondwaren, maar zuchtende tegenstrevers. De geluidsman stottert als hij de tips voorleest uit het handboek dat deze aflevering weer wordt getest, en staat in de weg als Waes de berenspray per ongeluk op hem uittest. Het is de enige survivalshow waarin de hoofdrolspelers niet verbeten zijn. ‘Er staat niks over entertainment in,’ mopperen de mannen lacherig als ze bij het kampvuur het handboek Hoe overleef ik in het woud doorbladeren. ‘Er is hier ‘s avonds niks te beleven.’<\/p>\n
De overdaad aan tips vormt de grootste aantrekkingskracht van survival-televisie. Liggend op de bank doet de kijker kennis op omtrent de voedingswaarde van het hart van een dood schaap, en de beste manier om een kano te maken van een boom. Je kunt nooit weten wanneer die kennis van pas kan komen, in een tijd vol dreigingen als stijgend zeewater en het opdrogen van onze oliereserves. ‘Survival is all about grabbing opportunities,’ houdt de survivorman ons voor als hij in de voering van zijn rugzak een stukje ijzerdraad ontdekt waarmee hij een strik maakt om een eekhoorn mee te strikken. ‘Als je stopt met denken, stop je met proberen, en als je stopt met proberen, sterf je een wisse dood.’<\/p>\n
Om de tips te delen en te demonstreren, heeft de ultieme overleveraar de hulp nodig van een cameraploeg. Iemand moet hem w\u00e9l filmen als hij helemaal alleen een sneeuwvlakte doorkruist. Daar heeft Les Stroud, de uitvinder van de term Survivorman, iets op verzonnen. Als hij gedropt wordt in de jungle of de woestijn, luidt zijn opdracht niet alleen dat hij een week lang in leven moet blijven zonder tent en lucifers, hij moet bovendien zichzelf filmen. ‘Om goede beelden te krijgen, moet ik de berg twee keer beklimmen,’ hijgt hij klauterend over een rotspartij. Veel van zijn donkerbruin gebaste commentaar gaat op aan verzuchtingen over het gewicht van zijn film- en geluidsapparatuur. Dat kost veel energie, en daarom moet hij nog gejaagder naar voedsel zoeken.<\/p>\n
Maar hij brengt dit offer omwille van fijne tv en nieuwe toevoegingen aan het ultieme handboek voor overleveraars. Hij sjouwt met zijn apparatuur zoals Jezus met zijn kruis. En als de nood \u00e9cht aan de survivorman komt, is Stroud niet te beroerd om zijn apparatuur voor overlevingsdoeleinden te gebruiken. ‘Soms moet je rigoureuze dingen doen,’ bast hij terwijl hij een van zijn camera’s kapotslaat met een steen. In zijn gevecht tegen de onderkoeling moet hij zo snel mogelijk vuur maken, en in het binnenste van het apparaat vindt hij een klein stukje papier en een lens. Vijfenveertig minuten later heeft de zon via de lens het papiertje tot ontbranding gebracht. Gelukkig heeft hij nog een camera bij zich om zijn heldendaad te filmen. Want een echte overleveraar heeft aan \u00e9\u00e9n camera niet genoeg.<\/p>\n
Vijf overlevingstips voor het geval dat\u2026<\/p>\n
o De beste manier om droog te worden nadat je zonder kleren onder het ijs hebt gezwommen is: je inwrijven met sneeuw.<\/p>\n
o Maak je bed in de jungle van het Spaanse mos uit bomen, nooit van het mos dat op de grond ligt want dat zit vol tropische zandvlooien.<\/p>\n
o Een stuk alligatorvlees is een prima muggenstift tegen moerasmuskieten.<\/p>\n
o Een beet van meerval moet je desinfecteren met je eigen urine, dat neutraliseert het gif.<\/p>\n
o Een doodgeslagen ratelslang is rauw best te eten: stroop de huid een beetje af en hap hem weg.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Ze moeten zien te overleven in ruige, ver afgelegen oorden en vertellen daarbij voortdurend aan de camera wat ze meemaken. Profiel van een televisie-fenomeen: de overleveraar.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[399,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Marijn van der Jagt","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/99827"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=99827"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/99827\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Marijn van der Jagt","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=99827"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=99827"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=99827"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}