Reportage \/ Crisis in Moskou<\/p>\n
‘Ik heb het quotum buitenlanders in de stad per heden gehalveerd,’ meldde de Moskouse burgemeester, Joeri Loezjkov, onlangs aan Vladimir Poetin, als een generaal aan zijn monarch van het slagveld verslag uitbrengend. ‘Met de uitvoering ervan maken we de grootste haast.’<\/p>\n
Jarenlang dicteerden ze het straatbeeld: Tadzjieken, Azeri’s en andere gastarbeiteri uit de voormalige Sovjetrepublieken. Ze stonden zwoegend op de steigers van de duizenden nieuwbouwprojecten in de stad, groepten samen bij moskee\u00ebn of goedkope eethuisjes. Ze zijn er nog steeds, maar minder, veel minder. In de metro, op straat, tot in de portieken van hun woonkazernes brult de militsia hun toe. Zijn je papieren niet in orde, dan worden scheldkanonnade of aframmeling, maar zeker deportatie je deel.<\/p>\n
De zestiger Loezjkov is volgens boze tongen even corrupt als kaal. Zijn echtgenote, de granietharde miljardair en vastgoedmoloch Jelena Batoerina, won jarenlang de lucratiefste aanbestedingen van de stad en houdt er met haar man een priv\u00e9hofhouding op na. Frans antiek wordt met vrachtwagens tegelijk vanuit het buitenland aangevoerd ter verfraaiing van hun huizen, buitenhuizen en paleizen. Loezjkov wordt, als prominent vertegenwoordiger van de kaste van gouverneurs, ministers, procureur-generaals en andere hoogwaardigheidsbekleders, beschermd door het sociale contract dat Rusland de afgelopen acht jaar heeft geregeerd: als jullie zorgen voor welvaartsgroei en rijkdom, houden wij – dankbaar beproefd volk – voor zaken als vrijheid, democratie en corruptie onze ogen gesloten en monden toe. Zijn rol als architect van de metamorfose van Moskou staat buiten kijf. Bezat de metropool vlak na de val van het communisme nauwelijks een tentje waar je koffie kon drinken, inmiddels is een hele generatie Moskovieten opgegroeid in het besef dat hun van shopping malls, tropische zwemparadijzen en restaurants zinderende hoofdstad beter is dan, althans niet onderdoet voor Londen, Parijs of New York.<\/p>\n
Verwende generatie<\/p>\n
‘Maar het is ineens voorbij,’ zegt Alisa Gontsjarova, die de bomen kent als louter tot in de hemel groeiend. ‘Ik heb mijn baan gelukkig nog, maar de helft van mijn vrienden en vriendinnen is inmiddels werkeloos. Ze werkten bij banken, reisbureaus of – net als ik – in de reclame. Ze verkeren in een shocktoestand. Stel je voor: opeens kunnen ze zo direct met de meifeestdagen niet meer naar Dubai!’ De zesentwintigjarige juriste, afkomstig uit Omsk, vertelt hoe ze twee jaar geleden, tijdens een tripje naar Florence, van een Italiaanse leeftijdgenote vernam dat die als beginnend juriste veertienhonderd euro bruto verdiende. ‘Ik geloofde mijn oren niet: mijn salaris was netto drie keer hoger. En dan zat ik voor Moskouse begrippen in mijn branche nog aan de lage kant.’ Reizend over de wereld keek ze dikwijls met een mengeling van hoon en heimelijke minachting om zich heen, en kwam tot het besef te wonen in het beste land op aarde. Ze werd daarin opgezweept door het Kremlin en de staatsmedia die, in hun onvermoeibare aanvallen op het Westen, de Verenigde Staten voorop, \u00e9\u00e9n boodschap uitdroegen: ‘My loetsje vsjech! Wij zijn de beste van allen!’<\/p>\n
‘Nu pas begrijp ik dat als je in landen als Frankrijk of Nederland je baan verliest, er altijd nog een staat is die sociaal opvangt,’ bekent Gontsjarova in Coffee Mania, een trendy tent naast het Tsjaikovksi Conservatorium in de Grote Nikitskajastraat, waar – crisis of niet – Mercedessen en Jeeps nog steeds bumper aan bumper in de rokende vrieskou staan. ‘Mijn vriend is van vijfduizend dollar schoon teruggevallen naar nul. Nou ja, als hij wil, krijgt hij 3600 roebel aan uitkering. Tachtig euro! Dat gaf hij in een weekeinde weg aan fooi! We zijn een verwende generatie.’<\/p>\n
Clinton is schuldig<\/p>\n
De crisis in Rusland heeft, als een voortwoekerende wolf, eerst de ledematen, vervolgens het middenrif en pas als laatste het hoofd bekropen. ‘Rusland kent helemaal geen crisis. Wij zijn een eiland van stabiliteit. Maakt u zich geen zorgen. Onze economie blijft ook volgend jaar met vijf procent groeien!’ beloofde president Dmitri Medvedev, vlak na de Krach op Wall Street. Maar nu de ontkenningsfase voorbij is, heerst alom het idee dat men er vele malen beroerder aan toe is dan de besmettingshaard. Iedereen ziet het, iedereen voelt het, al tracht de staats-tv – waarop het gebruik van het woord ‘crisis’ de eerste tijd geheel taboe was – het moreel van het volk hoog te houden met beproefde sovjettechnieken.<\/p>\n
Verkeert de wereld alom in hoop over de onlangs ge\u00efnaugureerde Amerikaanse president Barack Obama, de Russische kijker krijgt in het Vesti-journaal op het Eerste Kanaal bijna avond na avond vuil uitgestort over de vers aangetreden coterie in het Witte Huis. ‘Het lijkt wel als in die Hollywoodfilms, daarin komen ook altijd bebrilde zwarte intellectuelen voor als president, om zogenaamd de wereld te redden,’ sneerde onlangs de offici\u00eble commentator, met nauwelijks verhuld racisme. ‘Maar het land is verdoemd. Bill Clinton is de grootste politieke schuldige aan de crisis die ons Russen nu treft. En Obama zet zijn lijn gewoon voort.’ Voorts geen interviews met wanhopige staalarbeiders, mijnwerkers of bankemployees in existenti\u00eble verwarring, maar verzekeringen van ministers dat de beloofde sociale projecten – woningen voor officieren, nieuwe scholen en ziekenhuizen – gewoon zullen worden uitgevoerd. Slechts weinigen nog die het allemaal geloven.<\/p>\n
Vergulde suikerbaden<\/p>\n
Dat Russische oligarchen als Roman Abramovitsj en Oleg Derispaska sinds augustus door de koersval op de Moskouse beurs hun miljardenfortuinen met bijna driekwart zagen verminderen, was wereldwijd voorpaginanieuws. Geen nood, mitigeerde de democratisch autocratische tandem Medputev: we hebben een stabilisatiefonds en een reservefonds, opgebouwd uit de olie- en gasinkomsten, bij elkaar ruim zeshonderd miljard dollar aan goud en harde valuta. Men pompte tweehonderd miljard dollar in de economie. Vijftig miljard daarvan ging naar de herfinanciering van de buitenlandse schulden van een handjevol Kremlin-bevriende oligarchen; tweehonderd miljard verdween nog eens aan steun voor de roebel, die ondanks de belofte: ‘Geen devaluatie!’ sinds het najaar met een kwart devalueerde.<\/p>\n
De laatste sovjetleider Michail Gorbatsjov, tot dusver een welwillende Poetin-apologeet, hield vorige maand als medeondertekenaar van een brandbrief niet langer zijn mond: ‘Belastinggeld wordt gebruikt om het bezit en de belangen van een klein clubje te beschermen, ten koste van de bevolking. De Russische autoriteiten hebben jarenlang hun rug gekeerd naar structurele hervormingen en een mythisch model van Energiesupermacht gecre\u00eberd.’ De Nezavisimaja Gazeta (Onafhankelijke Krant) voer op 23 januari ongekend hard uit naar de loze beloftes van Poetin en Medvedev wier slaafse adviseurs, bang voor hun baantje, het bittere nieuws telkens eerst dopen in vergulde suikerbaden. ‘Veel Russen realiseren zich nu dat zowel de premier als de president weinig van economie afweten.’ Was dit een jaar geleden geschreven, dan was de hoofdredacteur onmiddellijk de laan uitgestuurd, of de krant gesloten.<\/p>\n
Toorn van het volk<\/p>\n
Het vernis op het Russische schilderij, dat de afgelopen jaren steeds feller ging glanzen, vertoont niet alleen craquel\u00e9; hele stukken vallen met verf en al naar beneden. In Rusland – het rijk van het Himmelhoch jauchzend, zu Tode betr\u00fcbt bij uitstek – gaat dat gepaard met tal van tekenen van naderend onheil, alsook van theorie\u00ebn die verder onheil profeteren.<\/p>\n
De tekenen zijn er dan ook naar. De staatsinkomsten zijn met de verschrompelde olieprijs van honderdvijfenveertig naar rond de veertig dollar per vat dramatisch teruggelopen. Door de gedaalde roebelkoers is een oud spook uit de woelige jaren negentig in contracten en op prijskaartjes weer terug: de voorwaardelijke rekeneenheid, eufemisme voor euro of dollar. Bouwkranen staan stil, de bevolking van hele steden, vaak afhankelijk van \u00e9\u00e9n enkele mijn of staalfabriek, wordt verplicht met onbetaald verlof gestuurd, of ziet de salarissen tot de helft gekort. De industri\u00eble productiecijfers zijn alom gedaald, de werkloosheid is inmiddels gestegen naar een kleine acht miljoen. Ondertussen bereiken geruchten van sociale onrust in de provincie, over de besneeuwde taiga en bossen, de hoofdstad.<\/p>\n
Het eerste craquel\u00e9 van – wellicht in toekomstig retrospectief – grote betekenis was de revolte, in de militaire havenstad Wladiwostok eind december, van woedende inwoners die protesteerden tegen de verhoging van de importtarieven van Japanse auto’s, een business waarvan tienduizenden in het Russische Verre Oosten afhankelijk zijn geworden.<\/p>\n
De maatregel, bestemd om de nationale autoproductie te beschermen, legde niet alleen de hypocrisie van de Russische elite feilloos bloot – ‘Meneer Poetin, u wordt vervoerd in een Mercedes, niet in een Wolga. Bent u geen patriot?’ was de leus op een van de spandoeken -, tevens was deze aanleiding voor een zeldzaam geval van insubordinatie. ‘Gedurende het oproer waren er achter de Oeral, noch in West-Siberi\u00eb, noch in Irkoetsk commando’s te vinden die trouw waren aan de regering,’ weet een insider in Moskou te vertellen. ‘Ze waren bang voor de toorn van het volk.’ De opstand werd uiteindelijk door speciaal uit Moskou overgevlogen OMON-eenheden – 9300 kilometer verderop! – de kop ingedrukt. Onder de arrestanten waren journalisten van REN-tv, het enige kanaal in Rusland dat af en toe kritisch over het Kremlin durft te berichten, en de beelden toonde.<\/p>\n
Manische fase<\/p>\n
Het incident in Wladiwostok was de levende illustratie van een vlak daarvoor gedane voorspelling in een geruchtmakend artikel in Vedomosti van de Russische econoom Jevgeni Gontmakher, genaamd ‘Novotsjerkask-2009’, waarin hij in een case study over ‘het stadje X’ zinspeelt op een lang geheim gehouden volksoproer in de zuidelijke Russische kozakkenplaats Novotsjerkask in het jaar 1963, waar inwoners van de communistische planners de opdracht kregen hun productie te verhogen, terwijl ze met hun houten roebelsalarissen nauwelijks nog boter en vlees konden kopen. Toen ze in wanhoop het werk neerlegden, opende het Rode leger het vuur op de eigen mensen. Er viel een nog steeds onbekend aantal doden.<\/p>\n
Maar daar waar toen nog werd geschoten, voorziet Gontmakher in de toekomst muiterij van het leger en anarchie, waarbij gouverneurs aftreden, de bevolking het roer letterlijk in handen neemt en leden van de ‘Poetinpartij’ Verenigd Rusland inderhaast hun partijlidmaatschappen verbrandden. Volgens Gontmakher hangt een dergelijke ontwikkeling Rusland als het zwaard van Damocles boven het hoofd, tenzij het volledige Russische leven – van de economie tot de politiek – wordt gemoderniseerd en er eindelijk vrijheid en eerlijke concurrentie komt, zonder dicterende rol van de overheid.<\/p>\n
De oppositionele journaliste Julia Latinina hierover: ‘Wat we nu in werkelijkheid zien, is geen economische crisis, maar een crisis van het staatsapparaat. Toen de oliedollars nog stroomden, kon de macht het zich permitteren foute beslissingen te nemen. But the party is over. Voor missers zal men in het vervolg duur moeten gaan betalen.’<\/p>\n
De eind jaren zeventig naar de Verenigde Staten ge\u00ebmigreerde, in 1927 in Kiev geboren schrijver en socioloog Vladimir Shlapentokh trekt in een recent essay parallellen tussen het huidige regime, dat van de Sovjet-Unie en de Romanovs. Deze zijn natuurlijk niet nieuw – gebrek aan burgerlijke vrijheden, geen deelname van het volk aan de regering, ontbreken van een onafhankelijke rechtspraak, endemische corruptie et cetera – maar de analyse die hij maakt van het einde van de twee eerste regimes stemt tot nadenken. Terwijl beide systemen onkwetsbaar leken – in 1916 lamenteerde Lenin vanuit Z\u00fcrich dat zijn generatie de revolutie in Rusland nooit zou meemaken, terwijl Gorbatsjov in 1985 nog geloofde ‘in het potentieel van de socialistische idealen’ – voltrok de deconfiture van de bewuste regimes zich uiteindelijk in een zucht. Schlapentokh beschrijft de Poetinjaren als een manische fase waarin men, bedwelmd door de oliedollars, werkelijk dacht dat de dagen van de Verenigde Staten als wereldmacht waren geteld, en de Russische leiders even arrogant als zelfverzekerd uitriepen nergens bang voor te zijn – zelfs niet voor een nieuwe Koude Oorlog – met als ejaculerend hoogtepunt de afstraffingsoorlog tegen Georgi\u00eb. ‘Die augustusdagen waren de laatste vrolijke dagen van het Kremlin.’<\/p>\n
Volgens Shlapentokh is het Poetinsysteem vanwege het ontbreken van een ideologie – anti-Amerikanisme kan in zijn visie als samenbindende factor nooit afdoende zijn – boterzacht. Bij een keuze tussen neerslaan van grote sociale onvrede of hervormingen zal de eerste optie vrijwel onontbeerlijk zijn: het andere geval betekent het einde van de huidige machthebbers, omdat hun corruptie dan genadeloos zal worden blootgelegd. Hij concludeert: ‘Het Westen kan niets doen om het drama dat zich in Rusland afspeelt te be\u00efnvloeden.’<\/p>\n
Een miljoen dollar winst<\/p>\n
Maar lang niet iedereen in Rusland is somber gestemd. ‘Pessimisten hebben altijd wat te zeiken, maar de wereld wordt nu eenmaal vooruit geholpen door optimisten,’ zegt Ivan Dabrilov, een koperblonde ondernemer uit het stadje Toela, die zich de roebelcrisis van 1998 nog goed kan herinneren. ‘Van de ene op de andere dag verloor de roebel ten opzichte van de dollar driekwart van zijn waarde. Het betekende het begin van de binnenlandse productie.’<\/p>\n
De veertiger Dabrilov fabriceert schoonmaakmiddelen van de huismerkklasse en ziet de verkoop de afgelopen maanden alleen maar stijgen. ‘Import is te duur geworden. Je ziet ineens weer grote investeringen in bijvoorbeeld de agrarische sector. Rusland, met een markt van meer dan honderdveertig miljoen mensen, is en blijft een goudmijn. Dat wij makkelijker mensen kunnen ontslaan, is alleen maar een voordeel. Personeel kan je ook zo weer aannemen. We zijn in dat opzicht veel soepeler dan bij jullie in Europa.’<\/p>\n
Moeten we Oleg Sjoesjkin geloven, een kettingrokende beau van begin dertig in een Brioni pak en Italiaanse su\u00e8de schoenen die de afgelopen jaren als makelaar fortuinen verdiende, dan zal er nog bijzonder veel water door de Wolga gaan voordat de gouden tijden weer terugkeren. ‘In 2006 steeg de waarde van een appartement in Moskou binnen twaalf maanden met honderd procent. Investeerde je een miljoen dollar, dan maakte je een miljoen dollar winst. We wisten niet waar we met onze rijkdom heen moesten. Nu ligt de handel vrijwel stil. Er is simpelweg geen geld om lopende projecten af te maken. Weet je wat het is? Er is eigenlijk helemaal geen onroerendgoedmarkt meer. We vrezen dit jaar in sommige segmenten dalingen van dertig, misschien wel vijftig procent. Deze zomer vocht men nog voor een luxewinkelruimte van vijftig vierkante meter, met een huurprijs van twintigduizend euro in de maand. Nu kost het ons moeite om gegadigden voor de helft te vinden. En de nieuwbouw – ja, die ligt gewoon op zijn gat.’<\/p>\n
Werken voor smeergeld<\/p>\n
Androesja, een kroegmaat, vertelt dat er inmiddels illegalen zijn weggedoken in het riool. Voor honderd dollar regelt hij een afdaling in de Moskouse catacomben. In een oranje oliepak, een mijnwerkerslampje op mijn helm, plons ik twee dagen later door het stinkende water. Ik was hier eerder, zeven jaar geleden. Stront blijft stront en voor ratten ben ik nog even panisch. ‘Hierboven is een operettetheater!’ galmt mijn gids, terwijl we stilstaan in een bakstenen spelonk. ‘Verdomme, ik zweer het je: een week geleden waren ze hier nog: Tadzjieken. Gevlucht voor de militsia. Ze lagen daar op die richel, onder dekens. En ze kookten soep op een gasfles. Soep van schapenvlees. Je denkt toch niet dat ik je beduvel?’ Een kwartier later klim ik via een laddertje weer naar boven, licht een loodzwaar deksel op, hijs me omhoog, en sta druipend van de smerigheid in een nachtelijk park. In het schijnsel van de halve maan is geen sterveling te zien.<\/p>\n
Niet in het riool dus – gelukkig maar. Waar dan wel? Op de krioelende spoorwegstations, op de vliegvelden en in zevendehands westerse auto’s op de uitvalswegen tref je ze aan: de werkimmigranten wier verblijfspapieren door de draconische hand van de Russische bureaucratie niet zijn verlengd, en die moeten terugkeren naar exotische klinkende bestemmingen als Tasjkent, Bakoe of Doesjanbe.<\/p>\n
‘Maar ik blijf hier, wat heb ik voor alternatief? De bedelstaf!’ zegt Timoer, afkomstig uit een dorp nabij de Tadzjiekse grens met Afghanistan die – evenals de overige schimmen in het smerige sneeuwdonker – zijn achternaam niet wil geven. We staan aan de Jaroslav Straatweg, sinds jaar en dag de mensenmarkt: leverancier van metselaars, stukadoors, vuilnisopruimers, sjouwers, bewakers, niet alleen uit voormalige zuidelijke Sovjetrepublieken, ook uit de Russische Federatie zelf. Het enkele personenbusje dat zich om half twee ‘s nachts uit het voorbijrazende vrachtverkeer losmaakt en met oplichtende koplampen de parkeerhaven opzwenkt, wordt onmiddellijk bestormd. Het portierraam zoemt open. ‘Neem mij, neemt u mij? Wat? Een chemisch vat schoonmaken? Goed! Neem mij!’<\/p>\n
Een jongenman met een adelaarsneus, zwetend ondanks de vrieskou, maakt zich in zijn gewatteerde jack van het groepje werkbedelaars los. Hij heet Alik, is tegelzetter – en volgens eigen zeggen een goeie ook. ‘De schoften weten dat we hier nu illegaal zijn. Ze behandelen ons als honden. In augustus verdiende ik bij de bouw van een hotel nog goed geld: bijna negenhonderd dollar per maand. De helft stuurde ik naar mijn vrouw en twee kinderen, van de rest leefde ik.’ Hij staat hier voor het eerst, omdat hij met zijn koppelbaas – een Oekra\u00efner – ruzie heeft gemaakt. ‘Hij wil dat ik nu voor hem ga werken voor vijftien dollar per dag.’ De beschaafd ogende Tadzjiek woont met zeven lotgenoten op een appartement van \u00e9\u00e9n kamer in de wijk Ljoebertsy. ‘We slapen op de grond. Het enige voordeel van de crisis is dat de gezamenlijke huur van vijfentwintig- naar twintigduizend roebel is gezakt. Maar als de militsia me nu pakt, werk ik de hele maand voor niets. Voor het smeergeld om me los te kopen.’<\/p>\n
Goedkope grond<\/p>\n
Van Jaroslav Straatweg naar een andere mensenmarkt, de populaire drinkgelegenheid Boar House tegenover het Koersk Station, waar de meisjes vierentwintig uur per dag met hun client\u00e8le kunnen dansen, is het ‘s nachts met de auto maar een kwartiertje. Aan de neonlichtflikkeringen van de winkels en de restaurants, ondanks de grauwende ochtend een schimmenspel van leven, is de crisis de Russische metropool amper aan te zien. De malaiseberichten lijken te komen van een andere planeet. ‘Crisis? Dit is juist de tijd om hier te zijn,’ zegt Brian, een Brit met een steenrood babygezicht, aan de dertig meter lange deinende bar. ‘Als je nu cash hebt, ben je hier the king.’ Hij brengt een halve liter ale naar zijn mond. ‘Land,’ grijnst hij dan, nattig en veelbetekenend. ‘Ik koop overal rond Moskou land op. De ontwikkelaars hebben geld nodig om hun aflossingen bij de bank te betalen. Je krijgt de grond nu voor een appel en een ei.’<\/p>\n
Het uiteindelijke succes van Rusland staat voor de Londense investeerder buiten kijf. ‘Olie, olie en nog eens olie. Zodra de prijs per vat stijgt – en dat gaat gebeuren – zullen de champagnefonteinen weer spuiten. Ik heb hier de afgelopen vijftien jaar veel verloren. Maar nog meer verdiend. En daar gaat het om.’<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Een hele generatie Moskovieten zag de bomen tot in de hemel groeien. Maar aan die tijd is nu een abrupt einde gekomen. Berichten uit een metropool in crisis. ‘Stel je voor: met de meifeestdagen niet meer naar Dubai!’<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[193,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Pieter Waterdrinker","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/98129"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=98129"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/98129\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Pieter Waterdrinker","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=98129"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=98129"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=98129"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}