Poppentheater \/ Nederland poppentheater<\/p>\n
‘Kijk, deze heeft zelfs tw\u00e9\u00e9 standen,’ zegt Marlyn Coetsier. Ze schakelt een ingewikkeld apparaat aan, dat met een snoer naar een vibrator-achtig werktuig gaat. Bovenop een handgreep draait een houten bolletje driftig rond. Naast haar in het repetitielokaal staat een levensgrote vrouwenpop te wachten op wat komen gaat. Het is een oudere dame met grijze krulletjes en een omvangrijk bloot lijf met vetrollen van roze latex. Op kruishoogte krijgt de blote dame het zoemende apparaat tussen haar vetrollen gestoken. En dan gebeurt er iets magisch. De pop reageert. Ze maakt tevreden geluidjes terwijl ze met haar knikker-ogen dromerig in de verte tuurt. En als de ‘behandeling’ tussen haar benen ten einde komt, zegt ze met een vriendelijke, lage stem: ‘Dankjewel, hoor.’<\/p>\n
Het is uiteraard een bespeelster die de blote dame heeft wakker gekust. Meike van den Akker, de collega van Marlyn Coetsier, heeft tijdens de demonstratie het roze lijf half aangetrokken en haar hand in de poppenkop gewurmd. De vibrator in dat poppenkruis was een kwestie van hout op latex. En toch heeft de VN-journaliste op deze koude ochtend in het Amsterdamse repetitiezaaltje het gevoel iets h\u00e9\u00e9l intiems te hebben meegemaakt. Te intiem bijna om door te vertellen.<\/p>\n
Massages van de uterus<\/p>\n
Hysteria, zo heet de nieuwe voorstelling van Coetsier en Van den Akker. Samen vormen zij de toneelgroep Tg. Winterberg, en wat zij beoefenen valt onder de noemer poppentheater. Denk daarbij niet aan zoete verhaaltjes en een kraaiend kinderpubliek. Het theater van Tg. Winterberg is po\u00ebtisch, maar ook donker en wreed. ‘Hardcore poppentheater’, noemde een recensent Danke f\u00fcr die Badehose, hun vorige voorstelling over de erotische obsessie van een door oorlog getraumatiseerde oude man voor een jonge wedstrijdzwemmer. En hardcore wordt vast ook Hysteria, over de vrouwelijke aandoening die in het begin van de negentiende eeuw werd ontdekt, en die in een instituut in Parijs werd behandeld met ‘medicinale massages van de uterus’. De vibratie-werktuigen waarmee Coetsier en Van den Akker hun poppen te lijf gaan, komen rechtstreeks uit de geschiedenisboeken, dus zo bizar zijn hun fantasie\u00ebn nou ook weer niet.<\/p>\n
Maar dit theater is duidelijk bedoeld voor volwassenen die niet terugschrikken van een portie seks en geweld. Tg. Winterberg staat daarin niet alleen. Er zijn meer theatergroepen die momenteel naam maken met heftig poppentheater voor grote mensen. Ze komen uit allerlei disciplines: dans, toneel, beeldende kunst, en leerden de techniek van de poppenmanipulatie vaak op cursussen in het buitenland, vooral in Oost-Europa. Maar het unieke subsidiestelsel van Nederland en de veelvormigheid van ons theateraanbod gaf hen hier de ruimte om de fijne kneepjes van het vak te combineren met een vrijpostige verbeeldingsdrang. En die is vaak behoorlijk duister.<\/p>\n
Zo brengt het Rotterdamse collectief Hotel Modern na zijn veelbesproken Auschwitz-simulatie Kamp nu een nieuwe voorstelling: Garnalen Verhalen. Een caleidoscopische blik op het mensenbestaan waarin trouwerijen worden afgewisseld met bloederige operaties en de dood op de elektrische stoel. De taferelen komen tot stand in maquettes die ter plekke worden gefilmd, en de bewoners van deze miniwereld zijn garnalen die door de handen van de bespelers worden voortbewogen. Het festival Poppen in beweging, dat volgende week plaatsvindt in het Amsterdamse theater Bellevue, presenteert een aantal andere grote, vanuit Nederland werkende poppenkunstenaars. Naast Tg. Winterberg staat er Neville Tranter met zijn rauwe Stuffed Puppet Theatre. In zijn nieuwste productie Cuniculus probeert hij zich als mens staande te houden in een samenleving van sinistere poppenkonijnen, die hem uiteindelijk uitstoten. Ook is er een nieuwe voorstelling van Duda Paiva, de danser die sinds een paar jaar samen met choreograaf Paul Selwyn Norton verontrustende duetten maakt voor mensen met partners van schuimrubber. In Malediction is dat een gifgroene heks die zelfs in stukken gereten nog macht uitoefent over haar bespelers.<\/p>\n
Een onthoofd torso<\/p>\n
Hoe komt het dat poppentheater en wreedheid zo vaak en zo overtuigend samengaan? ‘Poppen kunnen veel puurder en geloofwaardiger een gemenerik spelen dan acteurs,’ zegt Neville Tranter, die al twintig jaar met poppen in de weer is, maar de duistere kant van zijn tegenspelers pas echt ontdekte toen hij een voorstelling maakte over de zeven hoofdzonden. ‘Bij een pop denk je nooit: die slechtheid vind ik niet zo goed gespeeld.’ Tranter zet altijd archetypen tegenover elkaar: in Vampyre is de nachtelijke bloedzuiger van stof en papiermach\u00e9 des te angstaanjagender naast het onschuldige poppenmeisje dat zichzelf offert, en dat een extreem beeld oproept van lijdzame overgave. Zelfs als het uitgemergelde poppenmeisje niet bespeeld wordt en lijkwit en bewegingloos in haar bedje ligt, roept ze een verhevigd gevoel van angst en medelijden op. ‘Poppen kunnen z\u00f3 goed stil zijn, daar kun je als acteur wat van leren,’ zegt Tranter.<\/p>\n
De levensgrote poppen die de twee vrouwen van Tg. Winterberg manipuleren, geven hen de mogelijkheid om hun eigen lichaamsvormen te overstijgen. Zo speelt de \u00e9\u00e9n in Hysteria een monsterlijk dikke vrouw, en de ander haar tegenbeeld: een anorexiapati\u00ebnte die van een heus ziekenhuisskelet is gemaakt.<\/p>\n
‘En probeer maar eens om een echte acteur op te blazen of uit elkaar te trekken,’ zegt Meike van den Akker opgewekt. Bij hun historische onderzoek naar hysterie troffen de theatermakers de angstdroom aan van een vrouw die uit haar eigen buik tevoorschijn komt gekropen. Zo’n nachtmerrie kun je met poppen fijn uitbeelden; realiteit en visioen kunnen naadloos in elkaar overlopen. Coetsier en Van den Akker zetten hun heftige beelden ook af tegen de visuele mogelijkheden die film en computerspelen momenteel bieden. ‘We zijn tegenwoordig best verwend op het gebied van speciale effecten.’<\/p>\n
Schuimrubber<\/p>\n
De heks in Malediction, wiens gifgroene ledematen ook nog ‘leven’ als de pop is uiteengevallen in een losse arm, een stel benen en een onthoofde torso, doet inderdaad denken aan onsterfelijke monsters uit sciencefictionfilms. Het aardige is dat de middelen waarmee dit tafereel wordt opgeroepen, toch vrij eenvoudig zijn. Het is niet meer dan een waanzinnig secure choreografie voor twee dansers en een paar stukken schuimrubber.<\/p>\n
‘Ik ben met poppen gaan werken om de duisternis van de menselijke natuur te onderzoeken,’ stelt Duda Paiva, die in Oost-Europa bekend staat als ‘de meester van de horror en de po\u00ebzie’.<\/p>\n
Zijn poppen mogen er dan uitzien als duivelse sprookjesfiguren, het zijn vervormingen van de menselijke gestalte. Zo is de heks in Malediction voor Paiva ‘het groene beest dat opduikt in de relaties tussen mensen.’ Hij laat in zijn voorstellingen steevast zien hoe hij levenloze materialen bewustzijn geeft. De heks komt opgereden op een brancard, bedekt door een laken, en dansers Duda Paiva en Javier Murugarren treden op als dokters in een laboratorium, met mondkapjes voor en slagersschorten aan. Zij zijn degenen die de heks tot leven kussen, dus dat het wezen hen vervolgens overheerst, hebben de heren over zichzelf afgeroepen. ‘Dat is de eigenlijke horror in mijn werk,’ zegt Paiva: ‘Het publiek is er getuige van dat een lege huls ineens de schijn van leven kan bevatten. Kinderen gaan daar altijd van huilen, zeker als de pop te veel op een mens lijkt. Poppen maken mij tot een kleine god: ze geven mij de macht om leven te geven \u00e9n het weer weg te nemen.’<\/p>\n
Acteurs verdwijnen in dit hardcore theater niet achter hun poppen, maar staan samen met de grofgeknutselde wezens op het podium. De relatie tussen pop en bespeler wordt manifest, en dat brengt \u00f3\u00f3k een hoop duisternis met zich mee. ‘Poppen zijn weerloos, die kunnen niks terugdoen, en dat roept misschien een zeker sadisme op,’ denkt Pauline Kalker van Hotel Modern. ‘Je kunt jezelf letterlijk uitleven op een pop. Dan doen kinderen soms ook. Ik herinner me nog hoe ik de pink van een pop heb afgeknipt en door de wc heb gespoeld.’<\/p>\n
Concentratiekampen<\/p>\n
Dat er in de voorstellingen van Hotel Modern veel wreedheden worden uitgebeeld, komt doordat de groep met maquettes ‘hele werelden’ oproept. ‘En een wereld zonder redeloos geweld is niet compleet. Maar poppen geven je ook de mogelijkheid om de dood en andere gruwelijkheden onder ogen te zien. De foto’s van concentratiekampen kent iedereen wel. Door die beelden met poppetjes na te spelen, kun je ze verfrissen, maar tegelijk breng je een verzachting aan. Het publiek w\u00e9\u00e9t dat het naar een verbeelding kijkt, en het kan de gruwel van de gebeurtenissen voelen zonder dat het onsmakelijk wordt. Wij geven een light versie van de werkelijke wreedheid.’<\/p>\n
De heuvel van mini-lijken waar in De Grote Oorlog de seizoenen overheen gingen (sneeuw, het eerste groen van de lente, bloemen in volle bloei) terwijl de acteurs een piepklein aasgiertje boven de heuvel lieten cirkelen – het was een optelsom van schoonheid \u00e9n duisternis die de toeschouwer \u00f3\u00f3k deed huiveren van bewondering. Zo’n berg lijken krijg je niet op het toneel met acteurs. Zoveel acteurs kan de gemiddelde theatermaker niet betalen, en bovendien kan een acteur niet echt sterven. Een pop vreemd genoeg wel. ‘Dat komt doordat je met het publiek eerst de afspraak maakt: in deze pop zit het leven. En als die pop dan doodgaat, kun je op de een of andere manier niet meer terug.’<\/p>\n
Festival Poppen in Beweging: van 19 t\/m 26 februari, Theater Bellevue, Amsterdam, www.theaterbellevue.nl.<\/p>\n
\u2018Hysteria\u2019 en \u2018Danke f\u00fcr die Badehose\u2019 van Tg. Winterberg zijn op het festival te zien. Daarna tournee: www.tgwinterberg.nl<\/p>\n
\u2018Garnalen Verhalen\u2019 van Hotel Modern speelt tot half mei. \u2018De Grote Oorlog\u2019 en \u2018Kamp\u2019 zijn begin april nog een keer te zien in Leeuwarden. www.hotelmodern.nl<\/p>\n
\u2018Cuniculus\u2019 van Neville Tranter speelt nog tot begin 2010: www.stuffedpuppet.nl<\/p>\n
\u2018Malediction\u2019 van Duda Paiva Puppetry & Dance is tot half juni op tournee: www.dudapaiva.com<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
In Nederland wemelt het van de poppenkunstenaars. Veel van hun werk is po\u00ebtisch, duister, wreed. Op een festival in Amsterdam zijn ze te zien. \u2018Probeer maar eens een echte acteur uit elkaar te trekken.\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Marijn van der Jagt","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/98093"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=98093"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/98093\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Marijn van der Jagt","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=98093"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=98093"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=98093"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}