Po\u00ebzie \/ Ed Leeflang<\/p>\n
Op zondagmiddag 16 december 2007 werd Ed in het Koningstheater in Den Bosch ge\u00eberd met het programma ‘Nachten dat de spin niet spint’ en andere liederen van Ed Leeflang. De meeste mensen die daarheen gekomen waren, wisten dat hij ziek was. ‘Ed is inmiddels achtenzeventig jaar oud en tobt met zijn gezondheid,’ schreef Frank Verhallen, directeur van het theater, behoedzaam in het programmablad. De voorstelling was al een paar keer uitgesteld. Aan de ontmoedigde reactie van Ed op dat uitstel was te merken hoe hij zich er op verheugd had, maar ook dat hij doordrongen was van de tijdnood waarin hij verkeerde. Aan de voorbereiding, de keuze van welk lied wel, welk niet, had hij nog meegedaan, samen met de actrice Marja Lieuwen, zijn levenspartner.<\/p>\n
De dag zelf heeft hem gelukkig gemaakt. Hij was, tot het allerlaatst, in staat enorm te genieten, en die liederenmiddag was voor hem duidelijk een hoogtepunt. Verrassend waren de prachtige teksten die voor een deel door hemzelf, voor een ander deel door anderen op muziek waren gezet, maar waarvan de meeste nooit in druk zijn verschenen. Dat wilde hij niet. Liederen moest je horen, vond hij, niet lezen. Het is te hopen dat er ooit toch een uitgave komt van de liedteksten, met muziek, want ze zijn, op een eenvoudiger manier dan zijn gedichten, ook scherp, diepzinnig en verrassend.<\/p>\n
Ed Leeflang was een gretige lezer met een fenomenaal geheugen en hij praatte graag met anderen over het gelezene, frequenteerde ook meerdere leesclubs waarvan soms maar \u00e9\u00e9n ander lid was. Ik heb Ed pas echt leren kennen toen hij gepensioneerd was. We vormden samen de jury van de ‘Po\u00ebzieclub’, waarvoor we twee jaar (2004 en 2005) elke drie maanden uit een groot aantal nieuwe dichtbundels een keuze maakten, die dan als de ‘Clubkeuze’ met een juryrapport in het tijdschrift Awater stond. Een goede gelegenheid om grondig met elkaar van gedachten te wisselen. Dat wisselen was vaak letterlijk: hij kon mij en ik kon ook hem overtuigen van het bijzondere in een bundel.<\/p>\n
Hij heeft zich ook jarenlang ingezet als instigator en medewerker van de Nacht van de Po\u00ebzie in Utrecht. Hij was echter niet iemand die zelf de publiciteit zocht of die zich alleen thuis voelde in literaire kringen. Hij bewonderde vooral schilders, bijvoorbeeld Rein Dool, met wie hij de kleine bibliofiele uitgave De Veren maakte en hij had het vaak over het werk van Sonja Toebes, zijn eerste vrouw, die hij als schilderes te bescheiden en erg ondergewaardeerd vond. Hun beider dochter, Geerke, die zo spijtig in een eeuwig kleuterstadium is blijven steken, ging hij geregeld bezoeken, om de week meestal, in Zeeland, waar zij in een tehuis was opgenomen. Voor haar heeft hij veel, meestal heel simpele ontroerende liedjes gemaakt.<\/p>\n
Dikke pakken gedichten<\/p>\n
Ed was geen ‘makkelijk mens’, niet voor zichzelf, niet voor anderen. Hij kon ook haten. Als hij over iets of iemand kwaad was, kon hij koppig onverzoenlijk zijn. Uit zijn zeer eigen, tegendraadse standpunten kwamen in groter gezelschap vaak levendige discussies voort. Iedereen is onvervangbaar, Ed is dat voor heel velen.<\/p>\n
Nadat hij twaalf jaar Nederlands gedoceerd had aan een lyceum in Zeeland, heeft hij later les gegeven op de Montessoriafdeling van de Gemeentelijke Pedagogische Academie in Amsterdam. Veel van zijn oud-leerlingen hielden contact met hem, en die trouw was wederzijds. Ik weet niet of Machteld Allan een van hen was, maar haar artikel over zijn bundel Op Pennewips plek (1982), dat enkele maanden voor zijn dood onder de titel ‘Leren leven’ verscheen in het blad Opinio (14-20 december 2007) was een onverwacht geschenk voor hem. Ik citeer: ‘Door deze hele bundel heen beschrijft Leeflang geslaagde kennisoverdracht […] als een bijna mystiek, samengebald moment waarin leraar en leerlingen zichzelf volkomen vergeten. Dat levert een ernstig geluk op dat nergens toe dient, maar zonder dat geluk wordt er ook niets geleerd.’ Allans uitleg van Eds opvatting over onderwijs, zoals zij die laat zien aan de hand van zijn gedichten, is zo overtuigend dat alle onderwijsvernieuwers haar artikel en vooral ook de bundel Op Pennewips plek zouden moeten lezen. Nog een citaat: ‘Buiten het veroorzaken van geluk en groei heeft het onderwijs geen nut, net als het leven zelf. Alleen een dichter kan zoiets uitleggen.’ Zij deed dit zelf intussen ook, en Ed was daar erg blij mee.<\/p>\n
Op Pennewips plek is de enige bundel waarin de gedichten onderling duidelijk samenhangen, maar niet de enige waarvan de titel ontleend is aan een literaire voorganger. Zoals deze verwijst naar Multatuli, zo verwijst Begroeyt met pluimen naar P.C. Hooft. Ed plaatste zich zo in een Nederlandse traditie, en paste daar ook in.<\/p>\n
Ik zou het alle po\u00ebzieliefhebbers gunnen zelf te grasduinen in de dikke pakken gedichten die na Gaandeweg nog niet gebundeld zijn. Iedereen zou er dan eigen lievelingen uit kunnen halen, eindeloos. Het is daarom te hopen dat er ooit een verzameld werk zal komen. Als Ed niet zo bescheiden en teruggetrokken had geleefd, zou hij zeker als een van Nederlands belangrijkste dichters bekend zijn. Iemand die zo in de taal en in het landschap paste, mag geen missing link tussen de dichtersgeneraties worden.<\/p>\n
Voorlopig was het zaak ons bij zijn wens te houden en deze bundel te laten verschijnen. Ik heb zijn verzoek aan mij daarbij zo opgevat dat ik knopen zoveel mogelijk moest doorhakken op de manier waarop hij dat zelf gedaan zou hebben als we de tijd nog hadden gehad om de vele verschillende versies en varianten samen door te nemen. Zijn strenge, niets ontziende blik heb ik daarbij gemist.<\/p>\n
In de bundel Late zwemmer schreef hij:<\/p>\n
Rouw is geen onheil, eerder een gewoonte<\/p>\n
van dagelijks schrijven, te dromen, te groeten.<\/p>\n
Ed Leeflang, \u2018Gaandeweg\u2019, bezorgd door Judith Herzberg, De Arbeiderspers, 72 pagina\u2019s, \u20ac 18,95, verschijnt 14 maart. Op 13 maart wijdt de SLAA een avond aan Leeflangs werk. www.slaa.nl<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Een jaar na de dood van Ed Leeflang verschijnt zijn dichtbundel Gaandeweg, op zijn verzoek bezorgd door Judith Herzberg. Dat was knopen doorhakken, schrijft zij.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Judith Herzberg","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/97449"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=97449"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/97449\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Judith Herzberg","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=97449"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=97449"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=97449"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}