Essay \/ Kunstlezen<\/p>\n
Wat is een schaduw? De weerschijn van iets materieels, maar tegelijkertijd iets dat zelf geen materie is. Een schaduw kun je wel maken – je hoeft je hand maar in een of andere lichtbaan te houden en je ziet de vorm van die hand tegen de muur – maar je kunt hem niet beetpakken. Het w\u00f3\u00f3rd schaduw moet ik honderden malen gebruikt hebben, maar toen ik in Madrid in het Thyssen-Bornemisza de enorme tentoonstelling zag over de schaduw in de kunst, begreep ik dat ik nooit wezenlijk over het fenomeen had nagedacht, een gebrek dat je in de uren dat je daar ronddwaalt wel wordt ingepeperd. Zelfs het grote affiche van Picasso, met de enorme slagschaduw van een mannenfiguur over het hele schilderij had mij, toen ik het op straat zag, nog niet van het feit doordrongen dat ik in de komende uren meer over schaduwen zou moeten nadenken dan ik ooit in mijn leven gedaan had.<\/p>\n
Vaderlandse schilders<\/p>\n
Dat ik daarbij geholpen zou worden door een machtig leger van kunstenaars, schilders, fotografen, filmers, wist ik toen nog niet. De tentoonstelling is zo groot dat het Thyssen-Bornemisza er te klein voor is. Dat betekent dat je voor het tweede deel een flink stuk moet lopen naar het bankgebouw van de Caja de Madrid, waar je dan niet alleen in de aanloop naar je eigen tijd terechtkomt, maar ook plotseling op een aantal onverwachte vaderlandse schilders stoot, zoals Dick Ket, Carel Willink, en Pyke Koch. Er is, gezien het thema, geen enkele reden waarom ze er niet zouden zijn, maar na Rembrandt, Honthorst, Stom en Ter Brugghen in het eerste deel, was hun uitgebreide aanwezigheid in het tweede deel tussen Picasso, Schad en Hopper een schok van herkenning. Ineens zag ik, daar midden in Madrid, onder de Amsterdamse noodlotslucht van Willink een groepje mannen dat, staande op hun eigen langgerekte schaduwen, naar een hoog overvliegende zeppelin zwaait, met daarnaast de vreemde, een beetje sprookjesachtige, in het wit geklede vruchtenplukkers van Koch boven het geometrische schaduwspel van de hoge ladders in het door de zon beschenen zand onder de bomen, de verhevigde werkelijkheid bij een beeld van Ket waarop een fles, een viool en een doek met plooien aan hun eigen bescheiden schaduw lijken te zijn vastgekleefd, dat alles hangt daar getuigenis van een zeer Nederlandse aanwezigheid. Dat die Nederlandse associatie geen toeval is blijkt uit de uitgebreide citaten en voorbeelden uit Het groote Schildersboeck van Gerard de Lairesse en uit de Inleyding tot de Hooge Schoole der Schilderkonst van Samuel van Hoogstraten.<\/p>\n
Mythisch verleden<\/p>\n
Maar hoe was het begonnen? De inrichter van de tentoonstelling, Victor I. Stoichita, die in 1997 een Korte geschiedenis van de Schaduw geschreven heeft, leidt ook de catalogus in, een studiewerk met een oneindig aantal noten, zowel in het Spaans als – kleingedrukt – in het Engels, en reikt ver terug in een min of meer mythisch verleden, niet alleen naar de grot van Plato waarin schaduwen de plaats van de werkelijkheid innemen, maar ook naar het verhaal van de oorsprong van de schilderkunst bij Plinius en Quintilianus. De eerste vertelt van het meisje uit Corinthe dat het beeld van haar geliefde bij zich wilde houden en daarom de omtrek van zijn schaduw tegen een muur tekende, de allereerste tekening. Bij Quintilianus is dat al een gepasseerd station – in een lange passage over imitatio vindt hij dat het daarbij niet mag blijven, want als we dat zouden doen ‘zouden we nog steeds naar zee gaan op vlotten, en de enige schilderingen zouden bestaan uit getekende lijnen rond de schaduwen die voorwerpen maken in het zonlicht.’<\/p>\n
Vastklittende schaduwen<\/p>\n
Een aantal schilderijen in de tentoonstelling verbeeldt dat eerste, mythische ogenblik. Joseph Wright of Derby (1734-1797) heeft het verhaal letterlijk genomen: de Corinthische en haar geliefde zijn gekleed zoals iemand uit de achttiende eeuw zich antiek Griekenland voorstelt, bruine gewaden, een gepolijste naakte schouder bij haar, een romantische, verzonken slaap bij hem, verdubbeld door de ook al slapende hond aan zijn voeten. Hij zit dicht bij de muur, de lichtbron lijkt van boven te komen, zijn schaduw klit aan hem vast, haar linkerhand is open in krampachtige concentratie, in de rechter houdt zij een fijn penseel, waarmee ze de omtrek van zijn schaduw natrekt. Drie andere schilders uit de zeventiende en de achttiende eeuw hebben hetzelfde thema genomen, maar daartussen hangt een ironisch hoogtepunt van de tentoonstelling: een halfnaakte vrouw die in de achttiende eeuw thuishoort – voluptueus, een overvloed aan rossig, krullend haar, naakte voeten onder een barok omgeslagen blauw kleed – tekent de schaduw van het hoofd van Josef Stalin. Het lijkt alsof ze zijn kin vasthoudt om dat machtige hoofd in de juiste stand te krijgen dat zij met haar linkerhand tekent tegen het voetstuk van twee enorme zuilen. Hier komt het licht van de vlam van schuin daarboven, de schaduw van haar elegante arm valt over de hel verlichte cr\u00e8mekleurige tuniek van de dictator, die zelf als een bars daguerreotype tegen het steen staat afgebeeld. (Het doek van Vitaly Komar en Alexander Melamid is van 1982\/3 en stamt uit de Nostalgic Socialist Realism-serie in het Jane Voorhees Zimmerli Art Museum in Rutgers, New Jersey.)<\/p>\n
De psyche<\/p>\n
Schaduw als een tegenhanger van licht hoort nog bij de natuur. Het is anders als de psyche er zich in gaat mengen. Dan wordt, zoals bij De Chirico, de schaduw een zelfstandig element, niet langer afhankelijk van een objectief materieel gegeven, maar een dreigende aanwezigheid. Zoals in de Angstige Morgen uit 1912, waar geen mens op voorkomt, groen noodlotslicht aan de horizon, een gebouw met een open gaanderij links van het doek, dat aangevallen wordt door een machtig zwart blok dat diagonaal over een open plein in dat gebouw naar binnendringt. Voor de tentoonstelling valt dit onder realismos modernos, en het meervoud is hier op zijn plaats, want De Chirico moet deze afdeling delen met een hele reeks andere kunstenaars die behalve de herkenbaarheid van hun voorstellingen weinig met elkaar gemeen hebben. Naast Koch, Ket en Willink zijn er de beroemde eenzame vrouw in haar hotelkamer van Hopper, een verrassend sneeuwlandschap met lange blauwe schaduwen van Rockwell Kent uit 1921, een verbeten zelfportret van Felix Nussbaum uit 1943 – een jaar voor zijn dood in Theresienstadt – en de al genoemde slagschaduw van Picasso over een gedeeltelijk gedemonteerde vrouwenfiguur. Daarna moet de geest een sprong maken naar een hallucinant auto-ongeluk van Alfonso Ponce de Leon, waarbij de bestuurder dood is, maar het licht van de verongelukte auto nog is blijven schijnen met een koud wit licht dat niet alleen de schaduw van de verongelukte man des te beter uit laat komen, maar ook het bloed uitlicht op de vinger van de dode en op de groene steen waarop zijn hoofd zo ongelukkig is terechtgekomen.<\/p>\n
Wat ik hier beschrijf is maar \u00e9\u00e9n afdeling, en er zijn er zeven. Het surrealisme, met Ernst, Magritte, Tanguy, veel Delvaux en heel veel Dal\u00ed, lijkt na het magisch realisme eerder een natuurlijke voortzetting, bij Delvaux kun je bij de Processie in kant zelfs zien welk uur van de dag het is, want de vrouwen in hun kanten gewaden, van wie je alleen de achterkant ziet, staan recht bovenop hun schaduwen, op het uur, waarvan Walter Benjamin ergens in de catalogus zegt: ‘Tegen het middaguur zijn schaduwen niet meer dan scherpe, zwarte randen onderaan de dingen, klaar om zich zachtjes terug te trekken, onopgemerkt, in hun schuilplaatsen, hun geheime wezen. Dan breekt, in elkaar gedoken, zich klein makend, het uur van Zarathoestra aan – de denker in het middaguur van het leven, in de tuin van de zomer. Want het is kennis die de dingen hun scherpste contouren geeft, zoals de zon in het zenith.’<\/p>\n
Schaduwen zoeken<\/p>\n
Schilders hebben met schaduwen kennelijk gedaan wat ze wilden, en dat door alle eeuwen. Als ze er last van hadden, lieten ze ze weg om de zuiverheid van de compositie niet te vertroebelen. Leonardo raadde zijn kunstbroeders aan hun atelier op het noorden te nemen om zo hinderlijke schaduwen te vermijden. Als ze ze konden gebruiken, zoals Caravaggio en zijn tenebristische volgelingen, kregen ze een hoofdrol. De Maaltijd van de Emma\u00fcsgangers, die meermaals wordt afgebeeld, is daarvan een goed voorbeeld. Bij Matthias Stom of Stomer zitten de door een kaars op tafel uitgelichte figuren in een zee van donker, bij De ongelovige Thomas, ook van Stom, is de torso van Christus, als Thomas zijn vingers in de wonde steekt, een en al licht, waardoor de schaduw van die ongelovige vingers des te meer opvalt.<\/p>\n
Bij Rembrandt (in de catalogus, niet in de tentoonstelling) is Christus daarentegen eenmaal uitsluitend schaduw, en dan weer op een ets een stralende vorm van metafysisch licht. Op het schilderij dat wel op de tentoonstelling hangt, en dat hier vreemd genoeg in plotseling Frans La main chaude heet, komt van links een dreigende schaduw opzetten die het doek bijna lijkt te gaan overwoekeren.<\/p>\n
Zo wordt de hele tentoonstelling een soort spel met opgaven: zoek de schaduw, verklaar waarom zij er wel of juist niet is, waarom zij bij de modernen – met uitzondering van Andy Warhol, Ed Ruscha en Susan Rothenberg – zo te zien veel minder voorkomt. Het antwoord daarop is misschien te vinden bij Junichiro Tanizaki, die ooit een schitterende studie over de schaduw geschreven heeft (Lof der Schaduw). Voor hem hoort de afwezigheid van schaduwen in de kunst van het westen bij het essenti\u00eble verschil tussen Oost en West. Zijn argumentatie doet misschien een beetje vreemd aan als je net urenlang naar onmiskenbaar ‘westerse’ schaduwen gekeken hebt, maar hij stelt dat de machtigste bondgenoot van de schoonheid in het Westen altijd het Licht geweest is, terwijl in het Oosten de essentie nu juist was ‘om het raadsel van de schaduw te vangen’, en zegt dan verder dat ‘het schone geen substantie op zich is, maar een spel van chiaoscuros dat ontstaat door het tegenover elkaar stellen van verschillende substanties veroorzaakt door een subtiel spel van de modulaties van de schaduw.’<\/p>\n
Of hij daar gelijk in heeft, en of hij er na het zien van deze tentoonstelling nog zo over gedacht zou hebben is natuurlijk de vraag, maar terugdenkend aan het citaat van Benjamin kun je beweren dat de Verlichting nu eenmaal een westers fenomeen was, dat er op uit was om zo veel mogelijk schaduwen te verjagen.<\/p>\n
Knallend middaglicht<\/p>\n
In de laatste afdeling herhalen fotografie en film de geleerde lessen van de voorafgaande eeuwen – realisme, barok, impressionisme, magisch realisme – met behulp van de nieuwe techniek en al haar mogelijkheden. Dit zijn onze eeuwen, en de herkenbaarheid is groot, de ikonen van Brancusi als fotograaf, van Andr\u00e9 Kertesz, Man Ray, Brassa\u00ef en van andere, onbekendere grootheden, zoals Francesc Catal\u00e1-Roca die de dichter J.V. Foix als een langgerekte schaduw tegen zijn eigen kamerscherm zet, waarbij hij aan de schaduw genoeg heeft, of het ongelofelijke beeld van Ram\u00f3n Masats Tartera, een groep priesters op een zanderig voetbalveld, met een vliegende kiep die onbeweeglijk languit bovenop zijn eigen schaduw in de lucht lijkt te hangen, zijn vijf vingers uitgestrekt naar de bal. Nog minstens een uur heb ik daarna in het halfdonker onder de grond zitten kijken naar een eindeloze reeks bewegende beelden, van Dr. Caligari, Eisenstein en Nosferatu tot en met The Third Man en Woody Allen. Gedichten van Alberti en Borges, teksten van Felix Vallotton, Paul Klee, Edgar Allan Poe, E.T.A. Hoffmann en Leonardo da Vinci completeren de zeer uitgebreide catalogus. Van de laatste begint zijn verhandeling over het schilderen uit de Codex Atlanticus met de lapidaire zin: ‘Niets is begrijpelijk zonder licht en schaduw. Licht en schaduw worden geboren uit Licht. Licht is wat de duisternis uitbant. Schaduw is de onderdrukking van licht.’<\/p>\n
Dat ik de dagen daarna in het knallende middaglicht van de Castiliaanse hoogvlakte op weg naar Extremadura eerst overal schaduwen zag en daarna pas hun dingen is na dit alles misschien begrijpelijk. Maar het waren niet alleen beelden die bleven hangen. Regels als ‘The shadow of your smile, l ‘ombre de ton ombre’ (Brel), en boektitels als Shadows move among them (Edgar Mittelholzer) bleven ook nog dagen nazingen.<\/p>\n
La Sombra (De Schaduw), Museum Thyssen-Bornemisza in Madrid, t\/m 18 mei<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Cees Nooteboom raakte te Madrid op een tentoonstelling over schaduwen in de kunst zo overweldigd dat het hem dagen kostte om naast schaduwen ook weer de dingen te kunnen zien.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Cees Nooteboom","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/96619"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=96619"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/96619\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Cees Nooteboom","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=96619"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=96619"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=96619"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}