De videokunst van David Claerbout<\/p>\n
Dat iedereen fotografeert, is veelzeggend. Het verlangen om momenten vast te leggen en te documenteren is enorm; er lijkt een heel leven verspild te worden als het niet in een foto vereeuwigd wordt. Verjaardagsfeesten, vakanties, geboorten, diners, sporttriomfen, muziekuitvoeringen, bul-uitreikingen, bedwongen bergtoppen – het zijn vooral de glorieuze momenten die we niet verloren willen laten gaan. Momenten die oplichten uit ons bestaan, momenten die we eruit w\u00edllen laten oplichten.<\/p>\n
Foto’s zijn niet neutraal maar ideologisch. Ze willen iets aantonen, bewijzen, en structureren aldus wat van zichzelf zonder structuur is en tandeloos verglijdt – de tijd. Toch slagen ze daar slechts zelden in. Vaak bekruipt me bij foto’s een gevoel van teleurstelling, onmacht. Foto’s pretenderen een moment vast te houden, maar wat ik ervaar, is het verlies van het moment, de afstand ertoe, de onmogelijkheid er nog deel van uit te maken. Leuk dat de fotograaf ter plekke was en het tafereel vastlegde, maar dat ogenblik rond die tafel, met die lachende tanden en glimmende gezichten, dat is voorbij, afgesloten, nooit meer toegankelijk, gevangen in de vlakheid van de foto – ik was er niet bij en zal er nooit bij zijn.<\/p>\n
Eenzelfde onmacht spreekt uit de video-installatie Shadow Piece van de Belgische kunstenaar David Claerbout (Kortrijk, 1969). Ik herken haar als een oude bekende. Een stalen trap ontrolt zich, laag ochtendlicht valt naar binnen, straat en hal zijn alleen door glas gescheiden, alles staat op het punt van beginnen en ademt het optimistische perspectief van het modernisme. Een stilstaand beeld, een foto, zo lijkt het, maar aan de bovenrand trekken schaduwen voorbij, buiten het kader passeren voorbijgangers. Je blijft staan, je blijft langer staan dan je anders zou hebben gedaan, wat beweegt moet nu eenmaal in de gaten gehouden worden. De beweging is ongemonteerd en suggereert een ‘hier en nu’; buiten het scherm zouden \u00e9cht mensen kunnen lopen. Dan maken een man en een vrouw zich los van de rand, lopen schuin omlaag, op de hal af. Gemorrel aan de deur, geloer door het glas, maar de hal is gesloten, alleen hun schaduwen dringen naar binnen, en het is vanwege de schaduwen dat de uitnodigende leegte zich ineens laat ontmaskeren als het licht van de projector die boven je hoofd hangt. Het beeld straalt van jaren-vijftig-idealen, maar toont zich als een bedrieglijke constructie van kunstlicht. Toegang is er niet, zelfs niet tot een illusie, een fictieve realiteit. Net als het stel wordt de toeschouwer buitengesloten en op zichzelf teruggeworpen.<\/p>\n
Gevoel van onmacht<\/p>\n
Met Ruurlo, Bocurloscheweg, 1910 brak Claerbout twaalf jaar geleden als kunstenaar door. Zijn thematiek zit er al helemaal in. Een projectie van een groezelige ansichtkaart, nog van voor de Eerste Wereldoorlog, met een molen, een landweg en een eik. Een verloren idylle, zo verloren dat zich niet laat geloven dat zij ooit heeft bestaan. Kijk je beter, dan zie je de bladeren wuiven. De eik heeft zich losgemaakt uit zijn eeuwige verstarring en leeft. Vanwege dat wuiven blijf je kijken, maar je schiet er weinig mee op, dichter bij het verleden kom je niet. De kloof wordt er alleen maar dieper en definitiever van.<\/p>\n
Inmiddels is Claerbouts expositielijst onafzienbaar; hij exposeert in Europa en Amerika en wordt beschouwd als een van de meest interessante videokunstenaars van dit moment. Modieus is zijn werk niet; de tentoonstelling in Museum De Pont in Tilburg, die voortborduurt op een tentoonstelling van twee jaar geleden in het Centre Pompidou, laat zien dat hij uiterst secuur zijn thema’s onderzoekt. Elk werk kost hem vele maanden, met zijn medewerkers produceert hij in zijn studio in Antwerpen hooguit een paar werken per jaar.<\/p>\n
Zorgvuldigheid kenmerkt ook de inrichting van de tentoonstelling zelf. Overzicht krijg je niet; de zaal is gebroken, met schuine wanden, en overal grote videoprojecties, helder en dichtbij, tegelijk ook suggestief door semitransparante wanden schemerend. Veel videowerken duren ook nog eens uren. Je krijgt nooit \u00e1lles te zien, je mist altijd wel wat. De videowerken gaan hun eigen gang, ze zijn autonoom, lijken helemaal geen toeschouwers nodig te hebben, en weer is er dat gevoel van onmacht, van erbuiten staan en iets niet mee te maken, alsof niet alleen het verleden ontoegankelijk is, maar ook het heden.<\/p>\n
Verpleger van beelden<\/p>\n
Als ik Claerbout tijdens de inrichting spreek, legt hij zijn werk met zichtbaar plezier uit. Het liefst lijkt hij te praten over het mechaniek. Zijn videowerken zijn ingenieuze constructies, illusiemachines. Elk detail is doordacht, alles gedigitaliseerd, gemanipuleerd, uit duizenden beelden samengesteld.<\/p>\n
Zijn werk The Algiers’ Sections of a Happy Moment (2008) bijvoorbeeld, studiowerk. Het lijkt een ommuurd trapveldje in een sloppenwijk in Algiers, maar de vieze muur komt uit Servi\u00eb, die voetballende jongens zijn Marokkanen bij hem uit de straat en de meeuwen fotografeerde hij op het strand bij Oostende, duizenden meeuwen legde hij vast, in alle mogelijke posities.<\/p>\n
Voor het overige is zijn toelichting abstract. Hij speelt in op verwachtingspatronen, hij onderzoekt ons kijkgedrag, het gaat hem niet om vertraging maar om gelijktijdigheid, de synchroniciteit van gemonteerde tijd en actuele tijd. Geen speld tussen te krijgen, zijn uitleg is sluitend. Maar als ik vraag waarom zijn werken refereren aan de idylle, de utopie, het verlangen naar de verlossing, reageert hij ontwijkend. Uiteraard is er een onbenoembare rest, de artistieke impuls.<\/p>\n
Nog een paar aanwijzingen aan een assistent. Een projectie staat te hoog afgesteld. Een andere projectie laat een groene streep zien, even maar, een minieme, digitale oneffenheid. Moet eruit. Ooit noemde hij zichzelf in een interview een ‘verpleger van beelden’. Dat is nog het meest onthullend, bedenk ik als ik weer over de tentoonstelling dwaal. Hij wil de verstarring van foto’s doorbreken, het beeld eruit opdiepen; niet om je er helemaal in te trekken, je erin te laten verdwijnen, zoals in de roman Waar was je nou van K. Schippers gebeurde, maar om de retoriek ervan aan het licht brengen, de manipulatieve constructie die elke foto is. Schoonheid is er in ruime mate, maar Claerbout schroomt niet het bedrog erachter bloot te leggen. Wat hem betreft is alle schoonheid bedrog.<\/p>\n
Aanstaande verlossing<\/p>\n
Ik bekijk The Algiers’ Sections of a Happy Moment nog eens. Een bedrieglijk werk, een werk als een soort diavoorstelling. Een moment opgerekt tot een half uur, een voorval van alle kanten bekeken, van dichtbij en veraf, van boven en beneden. Mannen en jongens zijn opgehouden met voetballen. Allen kijken ze omhoog, naar de hemel, alsof hen verlossing wacht. Maar dan zie je dat een van hen zijn arm omhoog houdt en meeuwen lokt met een stukje brood. En ook de meeuwen krijg je te zien, soms van onderaf, soms in close-up, de vleugels gespreid of alleen de koude blik, alsof er op dat moment tientallen camera’s door de lucht zweefden.<\/p>\n
Zo’n intermezzo, zo’n kort inhouden van de adem is er ook in het werk Arena (2007): basketballers en toeschouwers, in zijn studio gefotografeerd en in een sporthal gemonteerd, turen naar een bal die boven de ring zweeft. Weer is er de suggestie van een aanstaande verlossing, weer wordt dat ene moment breed uitgesmeerd, foto na foto zie je spelers, gezichten, ring en bal. Het lijkt of Claerbout het modernistisch ge\u00efnspireerde ideaal van de fotografie realiseert: alles zichtbaar, transparant, de idylle vanuit elk denkbaar perspectief doorgelicht. Tegelijkertijd raak je pijnlijk doordrongen van de onmogelijkheid ervan. Een ogenblik, een fractie van een seconde, laat zich niet pakken. Duizend perspectieven zijn nog niet genoeg om je deelgenoot te laten zijn van een moment.<\/p>\n
Dode haas<\/p>\n
Op vergelijkbare wijze benadert Claerbout de film. Een film heeft de neiging het beeld te consumeren. Elk beeld verwijst naar een vorig beeld, een volgend beeld. Geen enkel beeld krijgt de gelegenheid op zichzelf te staan, voor zichzelf te spreken. Toch is een verhaal d\u00e9 truc om de blik vast te houden. Daarom gebruikt Claerbout in zijn meest recente videowerk Riverside (2009) een summier verhaal, niet vanwege het verhaal zelf maar om je via het verhaal naar het beeld te leiden en je langer te laten kijken. Zoals een operacomponist via het libretto zijn muziek laat klinken. Als ‘alibi’.<\/p>\n
Riverside bestaat uit twee projecties. Beide tonen ze een prachtig dal in Auvergne. Alleen volg je op de ene projectie een jongen die van zijn mountainbike is gevallen en met bebloed been voortstrompelt, op de andere een mondaine vrouw die uit haar landrover stapt, een doek omslaat en aan een wandeling begint. Ze dwalen door het gras, ze komen aan bij dezelfde schuur, ze wankelen van steen naar steen over dezelfde beek. Er is een geweer, een dode haas en de verwachting dat ze elkaar zullen ontmoeten. Maar die ontmoeting komt er niet. Wel zie je ze tegelijk op een boomstam zitten, hun benen bungelen boven de beek. Zij lopen elkaar mis, maar voor de toeschouwer heeft Claerbout een visuele ontmoeting gearrangeerd. De gebeurtenissen zijn geconstrueerd, de personages potsierlijk, het streven om een verhaal tot leven te wekken is futiel en tevergeefs, maar bij elke sc\u00e8ne zakt de camera omlaag en komt uit bij de beek: het water blijft klateren, een hele film lang is er dat klaterende water.<\/p>\n
Op de kunstacademie in Antwerpen maakte Claerbout schilderijen en zeefdrukken. Eigenlijk toont hij zich nog steeds een schilder in zijn aandacht voor de lichtval, in zijn zorg voor het beeld. Beelden zijn ingekapseld, in een ideologische constructie, in een verhaal – in zijn videowerken weekt hij ze los, laat hij ze emanciperen, en eindelijk kun je ze onbezoedeld bekijken. Prille beelden, maagdelijke beelden. Wuivende bomen, verglijdend licht, stromend water. Getuigenissen van een onwrikbaar tijdsverloop, ankers van vergankelijkheid, schitterend maar onverschillig decor van elke idylle, utopie, van elk menselijk, al te menselijk verlangen.<\/p>\n
\u2018The shape of time\u2019; tentoonstelling met video-installaties van David Claerbout in Museum de Pont in Tilburg, t\/m 28 juni 2009, www.depont.nl<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Het zijn ingenieuze illusiemachines, de videowerken van David Claerbout, nu te zien in Museum De Pont. Uit duizenden beelden stelt hij ze samen. Ze willen de verstarring van foto\u2019s doorbreken, het beeld eruit opdiepen.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Edzard Mik","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/96615"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=96615"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/96615\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Edzard Mik","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=96615"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=96615"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=96615"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}