{"id":96233,"date":"2009-04-04T09:21:00","date_gmt":"2009-04-04T07:21:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/ursula-den-tex-ik-nam-mijn-vaders-last-op-de-schouders\/"},"modified":"2009-04-04T09:21:00","modified_gmt":"2009-04-04T07:21:00","slug":"ursula-den-tex-ik-nam-mijn-vaders-last-op-de-schouders","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/ursula-den-tex-ik-nam-mijn-vaders-last-op-de-schouders\/","title":{"rendered":"Ursula den Tex: ‘Ik nam mijn vaders last op de schouders’"},"content":{"rendered":"
\n

Voormalig VN-redacteur Ursula den Tex (75) schreef de geschiedenis van het aristocratische geslacht Den Tex. Een familieverhaal, maar ook een portret van de liberale burgerij van de negentiende eeuw. \u2018Ik wilde per se de ramen open zetten.\u2019 <\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Begin jaren negentig had Ursula den Tex regelmatig dezelfde droom. Ze moest voor Vrij Nederland een kleurenbijlage maken over een camping. Daarvoor diende ze natuurlijk iedereen, in elk huisje op de camping, gesproken te hebben. In haar droom stond ze te boenen in een douchecel, ‘met een grote zwabber met zo’n dweil eraan’. ‘Totdat ik bedacht, h\u00e9, ik moet ook mijn eigen huisje nog schoonmaken.’ <\/p>\n

Ze heeft haar hele professionele bestaan als VN-redacteur vooral geluisterd. Ze liet altijd andere mensen praten. ‘Op een gegeven moment dacht ik, ik heb mijn eigen bagage. Ik wil eindelijk eens naar mezelf luisteren. Ik had steeds meer het gevoel dat ik twee zware koffers meezeulde, die me begonnen te belemmeren in mijn onbevangenheid.’ Wat er in die koffers zat? Ze lacht uitbundig. ‘Vader en moeder. Mijn achtergrond, mijn jeugd. Het werd hoog tijd om die koffers uit te pakken.’<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Toen Den Tex (75) in 1996 met de vut ging, begon ze aan het onderzoek van het omvangrijke Den Tex-familiearchief. In 2003 leidde dat tot een boek over haar moeder: Anna Baronesse Bentinck. Begin dit jaar verscheen Erfgenamen, een pakkend verslag van de geschiedenis van het geslacht Den Tex. Stuk voor stuk voorname mannen – allen met de voornaam Co (Ko) en overtuigd liberaal – waarvan er een halverwege de negentiende eeuw zelfs burgemeester van Amsterdam werd. Doordat deze Co in de adelstand werd verheven, mochten de twee daaropvolgende Co’s zich jonkheer noemen.<\/p>\n

Uw boek is onder meer gebaseerd op egodocumenten van uw voorvaderen. Waarom hielden die alles in hun leven zo nauwgezet bij?<\/i>
‘Ik denk dat wel meer mensen dat deden. Zij hoorden in elk geval tot de minderheid die al goed kon schrijven in een tijd dat het merendeel van de bevolking nog nauwelijks onderwijs kreeg. Het is heel verschillend wat ze hebben achtergelaten. Mijn vader was een duidelijk introverte dagboekschrijver, die zijn bekommernissen met zijn dagboeken deelde om zijn hart te luchten. Daarv\u00f3\u00f3r zijn het vooral agenda’s met aantekeningen van de dag.’<\/p>\n

Bedenkelijke nieuwigheid<\/b>
Den Tex noemt haar voorvaderen in Erfgenamen naar de functie die ze bekleedden: zo onderscheidt ze ‘de professor’, ‘de burgemeester’ en ‘de bestuurder’. Alleen haar eigen vader krijgt geen titel mee. Eigenlijk bestaat Erfgenamen uit drie lagen, zegt de auteur. Het is allereerst een familieverhaal. Daarnaast is het een schets van de politieke geschiedenis in Nederland van de laatste anderhalve eeuw. ‘En ik laat zien hoe erfgenamen met hun erfenis kunnen worstelen. Dat zijn de grote lijnen. Mijn familie staat voor de liberale burgerij van de negentiende eeuw, ooit de grootste politieke machtsfactor in Nederland. Rond 1917, bij de invoering van het algemeen kiesrecht, was het afgelopen met die liberale overmacht. Mijn vader heeft dat als opgang en ondergang ervaren. Dat algemeen kiesrecht vond hij een uiterst bedenkelijke nieuwigheid.’
Het moet voor u als meisje een vreemd besef geweest zijn om uit zo’n voornaam geslacht te stammen. Iets van: ‘Wij zijn bijzonder.’<\/p>\n

‘Je krijgt vooral mee dat je deel bent van een keten. Je moet daarom ook d\u00f3\u00f3rgeven. Ik had eigenlijk mijn moeders linnengoed en tafelzilver moeten doorgeven aan mijn kinderen. Niet alleen dat, in feite een hele culturele erfenis. Alleen heb ik geen kinderen. Nu geef ik toch iets door. Tussen twee kaften.’<\/p>\n

Ze mag dan officieel een aristocraat van de vierde generatie zijn, Den Tex heeft er in haar beroepsleven zelden over gesproken. ‘Eigenlijk was het boek over mijn moeder mijn coming out als freule. Toen ik eenmaal van huis was, heb ik er nooit meer een woord over gerept. Nergens. Je merkt namelijk dat het in de omgang een complicerende factor kan zijn. In de hoofden van mensen gaat onmiddellijk hun eigen voorstelling van “adel” spelen; die verbeeldt zich vast heel veel, die zal wel op mij neerkijken. Of ze hebben vreemde romantische beelden van rijkdom en kastelen.’<\/p>\n

Wisten uw collega’s bij VN het?<\/i>
‘Ja. Maar het was geen onderwerp. We spraken eigenlijk nooit over elkaars achtergrond. Het heden was zoveel interessanter. V\u00f3\u00f3r VN heb ik bij de PvdA gewerkt. De voorlichter daar was er wel door geboeid. Het leek hem een erg leuk idee als er een freule in hun Tweede Kamerfractie zou komen. Zoals ze ook hun eigen gereformeerden en katholieken hadden.’<\/p>\n

Een excuus-freule.<\/i>
‘Zoiets. Maar iedereen kon zien dat ik daar niet geschikt voor was.’
In haar lichte huiskamer in Weesp wijst nauwelijks iets op haar adellijke afkomst. Daar, op de plank in de boekenkast, had Den Tex tot voor kort de foto’s staan van vader, moeder, zusjes, neefjes en nichtjes. ‘Op een dag dacht ik: wat zijn er al veel van dood. Dat vond ik dermate deprimerend dat ik ze allemaal in een doos heb gestopt. En dat schilderij,’ zegt ze, naar het kleurrijke doek boven de eettafel wijzend, ‘daar heb ik mijn grootmoeder voor verkocht.’ Het portret van de jonggestorven Cateau Biben had altijd bij haar opa in huis gehangen. Later gaf haar vader het een centrale plek in haar ouderlijk huis. Nadien verhuisde het met Ursula mee. ‘Maar ik wilde het niet meer.’ Ze kon het verkopen aan het Amsterdams Historisch Museum. ‘Ik heb er een Lucebert voor gekocht. Dat leek me een goed tegengif.’<\/p>\n

Had u dan tegengif nodig?<\/i>
‘Jazeker. Al die geesten die om je heen staan te jammeren\u2026 Ik wilde niet langer gedomineerd worden door de doden.’<\/p>\n

Fantoompijn<\/b>
Dat is het curieuze aan mensen die in hun eigen familiegeschiedenis duiken, zegt Den Tex. ‘Het heeft een raar soort magie. Het is heel gek om in het huis van de burgemeester van Amsterdam het portret van mijn betovergrootvader met vrouw en kind te zien hangen. Er zit per definitie iets raars in het contact met overledenen die familie van je zijn. Dat iemand zegt: “Ja mevrouw, het graf van Gerrit Vrieze (een van haar voorvaderen uit de negentiende eeuw, CV) staat op uw naam.” <\/p>\n

Onbehaaglijk, zo’n dode die opeens in je nek komt blazen. Die Gerrit Vrieze zit voor een zestiende in mijn genen. Als je daarover nadenkt, voel je bijna een soort fantoompijn. Je hebt die man nooit ontmoet, en toch heb je iets met elkaar te maken. Daarom vond ik het zo belangrijk om ook steeds de verbinding naar de politieke geschiedenis te leggen. Ik wilde per se de ramen open zetten, naar de tijd en naar de grote geschiedenis. Ik vond het bijvoorbeeld fascinerend om vanuit het familieperspectief de ontwikkeling van onze parlementaire democratie te volgen. Zonder die blik had ik het werk verstikkend gevonden. Eigenlijk deed ik mijn onderzoek zoals een kind de wereld leert kennen: in steeds wijdere cirkels. Tot het voorgoed de deur uitgaat.’<\/p>\n

Niet dat al die voorvaderen over haar schouder meelazen. Zo was het nou ook weer niet. Al werd het naarmate ze dichter bij het heden kwam, voor haar steeds benauwder. ‘Zo lang met je familie bezig zijn, geeft het gevoel dat je ook krijgt als je met de Kerst een week bij familie gaat logeren. De eerste twee dagen is het leuk, maar daarna m\u00f3\u00e9t je nog vijf dagen.’<\/p>\n

De vader van Ursula was de laatste mannelijke Den Tex in de keten. Een conservatieve liberaal, die zeer beducht was voor de opkomst van het socialisme. Hij was burgemeester, eerst van Diepenheim, later van Bloemendaal. Geen onaardige carri\u00e8re, maar toch een loopbaan die in het niet viel bij die van zijn voorouders. Dat realiseerde hij zich terdege, blijkt uit de dagboekaantekeningen die zijn dochter in Erfgenamen citeert.<\/p>\n

‘Uiterlijk is mijn positie zeer aantrekkelijk, burgemeester van een welvarende buitengemeente, hoofd van een aardig gezin, niet onbemiddeld en gezond van lichaam en geest. Het is misschien niet zozeer mijn toekomst, die mij ontevreden stemt als wel mijn verleden. En dan wel het verleden van mijn geslacht. Maatschappelijk sta ik niet waar mijn vader stond en de afstand, die mij van de positie van mijn grootvader scheidt, is zeer groot.’<\/p>\n

De laatste Co den Tex ging duidelijk gebukt onder zijn afkomst, denkt zijn dochter. ‘Die erfenis van de status die op hem woog, maakte dat hij uiteindelijk zijn eigen bestaan niet kon accepteren. Dat trok hem in een diepe melancholie. Ik weet niet wat hem meer bepaald heeft: de rouw om zijn moeder die hij nooit gekend heeft of de rouw om zijn verloren status.’<\/p>\n

In de jaren dertig van de twintigste eeuw bleek Co den Tex ook vatbaar voor het fascisme. In zijn dagboek citeerde hij in 1934 geestdriftig uit Der Kampf als inneres Erlebnis van Ernst J\u00fcnger, een schrijver wiens gedachtegoed door Hitler hogelijk geapprecieerd werd. Of hij ook echt een fascist was? ‘Volgens gangbare linkse normen van de jaren zestig, zeventig, die toen ook de mijne waren, was iemand die hield van uniformen en wapens en voor recht en orde was zonder meer een fascist, of in elk geval zwaar verdacht. Die verdenking, dat spoor, de verbanden met mogelijk fascisme heb ik in het onderzoek voor mijn boek gevolgd. Het betreft \u00e9\u00e9n kant van mijn vaders gecompliceerde persoonlijkheid, zijn donkere kant. Hij was ook een oprechte liberaal en een gevoelig mens, tegelijk een melancholicus en levensgenieter.’<\/p>\n

In zijn dagboek stak Co den Tex ook zijn antisemitisme niet onder stoelen of banken.
‘Het zal wel steeds de oude geschiedenis blijven: de jood gebruikt zijn hersenen en zijn geduld om den Christen eronder te krijgen – dan smijt de Christen den jood er met geweld uit en de jood roept schande.’<\/p>\n

Toch schrok zijn dochter niet echt van de opvattingen van haar vader. ‘Het was niet nieuw voor mij. De schok daarover had ik al veel eerder geabsorbeerd. Hoe gek dat ook klinkt: dat waren geen unieke opvattingen in zijn kringen. Hoe alledaags of uitzonderlijk zijn antisemitisme was, kan ik niet beoordelen. Er bestaat geen onderzoek waar ik dat aan kan toetsen.’<\/p>\n

U schrijft: er was een vader van v\u00f3\u00f3r, een vader van in de oorlog en een vader van na de oorlog.<\/i>
‘Mijn vader is in de oorlog twee jaar ge\u00efnterneerd geweest. De Duitsers gijzelden vooraanstaande Nederlanders die eventueel bij sabotageacties tegen de bezetter als represaille konden worden gedood. Daar zat hij bij. Na zijn terugkomst werd hij voor mij een nog grotere held dan hij al was. Dat is hij lange tijd gebleven.’<\/p>\n

Hebt u een nieuwe vader ontmoet?<\/i>
‘Meer een oude vader die terugkwam.’<\/p>\n

Wat kwam er het meest terug?<\/i>
‘Dat ik toch wel heel veel van hem gehouden heb. En ook veel treurigheid; wat een nodeloos verdriet allemaal. Als hij het leven genomen had zoals het was, als hij zichzelf geaccepteerd had, dan was het zoveel makkelijker voor hem geweest. Hij had genoeg talenten. Ik voelde me als meisje verantwoordelijk voor zijn ongeluk. Ik wist dat hij zijn moeder nooit gekend had. Dat vond ik z\u00f3 zielig. Ik voelde me een beetje de moeder van mijn vader. Eigenlijk is dat natuurlijk niet goed voor een kind.’<\/p>\n

Uw vader stierf in 1964. Hij heeft niet meer meegemaakt dat u redacteur van VN werd.<\/i>
‘Nee. Wel dat ik bij de PvdA ging werken. Toen sprak hij de historische woorden: “Ach, de PvdA is tegenwoordig ook een nette conservatieve partij.” Mijn moeder zei: “Als je er maar gelukkig wordt.” De keuze voor de PvdA en VN was voor mij ongetwijfeld een manier om me los te maken, om me af te zetten tegen mijn afkomst. Toch heb ik het nooit als een echte tegenstrijdigheid gevoeld. Ik kwam een keer VVD-senator Van Riel tegen die zei: “Hoe komt zo’n net meisje nu bij VN terecht?” Ik had natuurlijk moeten antwoorden: “Dat komt omdat ik thuis zelfstandig heb leren denken.” Maar dat bedacht ik pas later.<\/p>\n

In mijn eerste jaar bij VN maakte ik de ondergang van de rode familie mee met de ineenstorting van Het Vrije Volk. Dat is \u00f3\u00f3k een familiegeschiedenis. De Rode Burcht op het Amsterdamse Hekelveld waar Het Vrije Volk werd gedrukt, was het symbool van de eenheid en het succes van de beweging. Ik kwam er vaak, eerst voor het PvdA-drukwerk, later voor Vrij Nederland. Toen het bedrijf geliquideerd werd, maakte ik het einde van een wereld mee, traumatisch voor ieder die er werkte. Het heeft veel indruk op mij gemaakt.<\/p>\n

In mijn boek beschrijf ik hoe opeenvolgende generaties van de liberale Den Texen geconfronteerd worden met het socialisme in zijn verschillende vormen, door de tijd heen, van relletjes en stakingen, van parlementaire oppositie tot aan Vadertje Drees. Dit laatste hoofdstuk van de rode familie had ik nog aan mijn eigen geschiedenis kunnen toevoegen.’<\/p>\n

Geen toekomst<\/b>
Co den Tex kreeg drie dochters – g\u00e9\u00e9n zoon – en bezegelde daarmee onbedoeld het einde van zijn familielijn. Hij betreurde het buitengewoon dat hem geen zoon ten deel was gevallen. In 1955 concludeert hij in zijn dagboek bitter: ‘Met mij sterft mijn tak uit. Ik heb geen toekomst.’ Of zijn dochter dat geen belediging vond? Den Tex schudt het hoofd. ‘Mijn vader bracht het nogal ruw onder woorden. Maar dat gevoel was redelijk algemeen. Ik herinner me nog een column van Rinus Ferdinandusse over de reacties die hij kreeg nadat hij voor de tweede keer vader van een dochter was geworden. De toon van die reacties was vooral meelevend en zelfs troostend.’<\/p>\n

Toch is het vervelend als je vader zoiets zegt.<\/i>
‘Ik heb het vooral als heel wreed tegenover mijn moeder ervaren. We moesten vaak ook om hem lachen, hoor. We zagen wel dat hij de dingen erg zwaar op de hand benaderde. Voor het overige vind ik het geen interessant onderwerp om verder uit te melken.’<\/p>\n

Is het toeval dat u dit boek pas gepubliceerd hebt nadat ook uw laatste zus was overleden?<\/i>
‘Het heeft zijn tijd nodig gehad. Ik ben langzamerhand ook knap oud.’<\/p>\n

In elk geval zijn er geen andere ogen meer die dwingen.<\/i>
‘Dat scheelt misschien. Ik weet wel dat mijn oudste zusje nog graag mijn boek gelezen had, maar het is mij niet gelukt het voor haar dood af te maken.’<\/p>\n

Hebt u als dochter nog dingen weggelaten om uw ouders te beschermen?<\/i>
‘In het boek over mijn moeder heb ik het verslag van haar huwelijksnacht weggelaten. Dat vond ik toch te ver gaan.’<\/p>\n

Bent u uw ouders beter gaan begrijpen door het schrijven van die boeken?<\/i>
‘Schrijven is altijd een proces van beter gaan begrijpen. Je ordent de warboel in je hoofd, je laat de verwachtingen los die je nog van je ouders zou kunnen hebben. Mijn moeder is niet de moeder geweest die ik had willen hebben. Mijn vader heeft mij het leven niet makkelijker gemaakt. Maar het is zoals het is.’<\/p>\n

U hebt ‘Erfgenamen’ toch ook geschreven om iets te laten z\u00ed\u00e9n?<\/i>
‘Ik heb die last van mijn vader – “ik schiet tekort tegenover mijn voorvaderen” – op mijn schouders genomen.’<\/p>\n

Alsof het een niet uitgesproken opdracht was.<\/i>
‘Mens, het hele verhaal g\u00e1\u00e1t over een onuitgesproken opdracht! De schuld die mijn vader voelde, heb ik met dit boek ingelost. Het verhaal is verteld. Nu moeten de geesten verder niet zeuren.<\/p>\n

Ursula den Tex, \u2018Erfgenamen\u2019, Balans, 392 pagina\u2019s, \u20ac 19,50<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Voormalig VN-redacteur Ursula den Tex (75) schreef de geschiedenis van het aristocratische geslacht Den Tex. Een familieverhaal, maar ook een portret van de liberale burgerij van de negentiende eeuw. \u2018Ik wilde per se de ramen open zetten.\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[95,9,97],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Coen Verbraak","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/96233"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=96233"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/96233\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Coen Verbraak","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=96233"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=96233"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=96233"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}