{"id":95659,"date":"2009-04-18T09:02:00","date_gmt":"2009-04-18T07:02:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/piet-gerbrandy-ik-geloof-in-de-literaire-vervoering\/"},"modified":"2009-04-18T09:02:00","modified_gmt":"2009-04-18T07:02:00","slug":"piet-gerbrandy-ik-geloof-in-de-literaire-vervoering","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/piet-gerbrandy-ik-geloof-in-de-literaire-vervoering\/","title":{"rendered":"Piet Gerbrandy: ‘Ik geloof in de literaire vervoering’"},"content":{"rendered":"
\n

Dichter en Classicus Piet Gerbrandy schreef het essay voor de Week van de Klassieken. Het gaat over genot en lust. \u2018Ik houd niet van alles wat lauw en halfslachtig is.\u2019 <\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

‘Haar billen zijn er goed op gekomen.’ Met een kennersblik keurt docent Latijn aan de Universiteit van Amsterdam en dichter Piet Gerbrandy het portret van Venus op het omslag van De marteling van het genot. In het boekje dat hij schreef ter gelegenheid van de Week van de Klassieken doorkruist hij de Oudheid op zoek naar idee\u00ebn over lust en vervoering. ‘Genot is een feest dat uiteindelijk ook weer een vorm van pijn oplevert, omdat het te heftig is,’ licht hij de titel toe. ‘Persoonlijk had ik op het omslag een iets heftiger plaatje willen hebben. Een satyr die bezig is een volgeling van Dionysos te verkrachten. In overleg met de uitgeverij hebben we dat toch maar niet gedaan om de lezer niet af te schrikken.’<\/p>\n

Waarom moet die lezer eigenlijk iets van de Klassieken weten?<\/i>
‘De humaniora zijn per definitie nutteloos. Maar daarin schuilt nu juist hun waarde. De klassieke auteurs houden zich bezig met dezelfde problemen als wij en geven er antwoorden op die heel herkenbaar maar wel heel anders zijn. Dat zet ons aan het denken over hoe wij denken en leven in deze tijd.’<\/p>\n

U opent ‘De marteling van het genot’ met allemaal dingen die we blijkbaar verstaan onder het goede leven, zoals rondhangen op de golfbaan, maar die het niet zijn. Wat is uw alternatief?<\/i>
‘Ik neem mezelf daarmee ook op de hak, natuurlijk. Ik schrijf een vlot boekje voor een week die bedoeld is om een uitgever wat geld in zijn la te bezorgen. Waar het echt om gaat? Dat weet ik niet, maar ik ben er wel de hele tijd naar op zoek. Soms denk ik dat je je als een Socrates of Diogenes terug moet trekken en alleen nog maar moet filosoferen. Een ander moment denk ik: wat je ten diepste tot een mens maakt, zijn je lusten en je driften en daar moet je je leven aan wijden. Tegelijkertijd wil je die twee kanten in een soort evenwicht hebben, maar je komt er niet uit. De Klassieken helpen je daarover na te denken.’<\/p>\n

U weet het niet, maar oordeelt wel over de kleine genietingen waar mensen hun tijd mee verdoen. Ze zijn niet het echte, pure, onversneden genot.<\/i>
‘Voor mij heeft echt genot iets te maken met het opzoeken van grenzen, met het proberen een roes, een absolute toestand te bereiken. Een toestand waar je zo sterk in opgaat dat alle alledaagse beslommeringen irrelevant worden. Dat kan door een staat van onthechting. Maar ook door de lichamelijke aanwezigheid te cultiveren. Ik houd niet van alles wat lauw en halfslachtig is. Hoewel ik burgerman genoeg ben om erop te letten of ik iedere maand mijn hypotheek kan betalen en niet iedere avond laveloos ben, denk ik soms toch dat de manier waarop veel mensen – en ook ik – leven te oppervlakkig is.’<\/p>\n

Schuilt die oppervlakkigheid in wat je doet of in hoe je het ervaart?<\/i>
‘Uiteindelijk in dat laatste. Dat is iets wat je wel kunt ontwikkelen. De een zoekt het in sport, een ander in muziek, weer een ander in wetenschap of filosofie. Maar datgene wat je doet, moet je goed doen en je moet er iedere keer een stapje verder in gaan.’<\/p>\n

Telkens iets verder gingen ook de Romeinse keizers in hun uitspattingen. U schrijft: ‘Decadentie behoeft een traditie. Niemand wordt zomaar een Nero.’ Is decadentie met traditie dan te prijzen?<\/i>
‘Natuurlijk niet. Ik vind het hoogstens hilarisch. Wat soms wel bewondering afdwingt, is het feit dat mensen hun lust kunnen perfectioneren. Net zoals een keuken steeds verfijnder kan worden, kan dat ook met erotisch genot.’<\/p>\n

Is echte lust juist niet vrij van voorschriften?<\/i>
‘Nee, dat hoeft niet. Je kunt baat hebben bij het kennisnemen van wat eerdere mensen allemaal bedacht hebben om aan hun trekken te komen. Dat is wat keizer Heliogabalus deed. Die keek naar wat Nero en Caligula hadden uitgevreten en dacht: ik doe er nog een schepje bovenop. Daar is een grens aan, onder andere aan hoe vaak je per dag kunt klaarkomen. Decadentie is per definitie het opzoeken van die grenzen en proberen daar overheen te gaan.’<\/p>\n

Te wulps<\/b>
De Romeinse keizers mochten zich te buiten gaan aan steeds wildere vormen van lichamelijk genot, het leeuwendeel van de Klassieke denkers trachtte het juist te vergeestelijken, schrijft Gerbrandy. Neem Xenophon (vierde eeuw v. Chr.), die de Griekse held Heracles op het uur van de waarheid twee vrouwen liet ontmoeten. De brutale Eudaimonia bood hem een leven vol genot en weelde. De ingetogen Arete verleidde hem met het vooruitzicht van zware beproevingen waarna wel eeuwige roem in het verschiet lag.<\/p>\n

Heracles kiest voor het pad van de deugd. Uiteraard, schrijft u. Waarom toch?<\/i>
‘Deze anekdote is overgeleverd door filosofen. De strekking ervan is dat je moet kiezen voor wat bijbels de smalle weg heet. De bron is een filosofische tekst, en dan kun je voorspellen wat hij gaat kiezen. Dan wordt Eudaimonia vanzelfsprekend afgeschilderd als te wulps en onverantwoordelijk. Maar er zijn wel degelijk serieuze auteurs in de Oudheid met een andere voorkeur. Aristippus bijvoorbeeld. Helaas weten we niet zoveel van die man. Hij zei: je moet niet de weg van de deugd kiezen, die is alleen maar vervelend. Als je voor het genot kiest, komt het met de deugd waarschijnlijk vanzelf wel goed.’<\/p>\n

Een verlokkelijke uitzondering?<\/i>
‘Ja. Maar de grote vraag is of je met uitsluitend genotzoekers nog een leefbare samenleving hebt. Ik vrees van niet. Ik kom zelf uit de calvinistische traditie. Het “je moet werken en je plicht doen” zit er vreselijk diep in. Maar ik heb toch de neiging te verlangen naar de andere kant.’
In alle pogingen het genot te vergeestelijken, schiet u gaten. Zijn ze allemaal tot mislukken gedoemd?<\/p>\n

‘Plato’s systeem is slecht doordacht, maar hij roert wel wezenlijke problemen aan. Het gevoel dat je verschillende compartimenten in je ziel hebt die met elkaar in strijd zijn, wie kent dat niet? Iemand die aan het afvallen is, en toch iedere keer weer in de verleiding komt om een kroket te eten. Die tweestrijd is door Plato op een metaforische manier weergegeven en hij heeft het bovendien heel mooi opgeschreven. Dat geldt ook voor Epicurus, een groot denker en een groot schrijver. Je hebt alleen soms het idee dat hij zijn begrippen niet goed definieert. Als je bijvoorbeeld genot ziet als afwezigheid van pijn, houd je niets over en krijg je een heel saai leven. Maar dat neemt niet weg dat de geschriften van Epicurus je tot grote steun kunnen zijn als je in emotioneel roerige omstandigheden verkeert. Op momenten dat ik geteisterd word door groot verdriet kan ik door naar Epicurus terug te keren een soort evenwicht vinden. Hij maakt duidelijk dat je voor toppen moet oppassen en dalen moet accepteren, omdat je weet dat het leven nu eenmaal zo in elkaar zit. Door je een beetje gelaten tegenover het lot op te stellen, kun je op sommige momenten een bepaalde stabiliteit bereiken die niet zozeer voortkomt uit je persoonlijkheid als wel uit je denkkracht.’<\/p>\n

Iemand die zoals u de roes bezingt, wil toch ook de beker van de tegenslag tot op de bodem leegdrinken?<\/i>
‘Als een tegenslag maar ernstig genoeg is, kom je daar als vanzelf tegen in het geweer. Je wilt daar niet in blijven hangen. Wat Epicurus wil, is de toppen en dalen helemaal afvlakken. Ik ben meer van het type dat graag een hoge top tegenover een diep dal zet. Maar uiteindelijk wil je toch toe naar iets dat leefbaar is.’<\/p>\n

Het sublieme<\/b>
Matiging en gezond verstand lijken bij Gerbrandy in een permanent gevecht met een verlangen naar overgave en roes. In zijn briefwisseling met filosoof Andreas Kinneging, gebundeld in het boekje Het goede leven (2008), beschrijft hij weemoedig hoe hij op 30 april 1980, de dag van het kroningsoproer, door Amsterdam liep. Het was, schrijft hij, ‘de laatste wanhopige poging de samenleving op een andere manier in te richten’. De brief besluit met de stelling dat bestaande structuren alleen ‘van buitenaf, met geweld, in een ongeleide roes van romantisch optimisme en vrolijk doodsdrift’ zijn te veranderen.<\/p>\n

Moeten we dit lezen als een pleidooi voor de gewelddadige roes?<\/i>
‘Nee, maar ik heb er wel groot begrip voor. Ik begrijp de woede van de mensen die bij de G20-top in Londen demonstreren ontzettend goed. Ik ben het ook eens met mensen die zeggen: wil je iets aan dit systeem doen, dan moet je misschien wel handelingen verrichten die eigenlijk niet door de beugel kunnen, al is het maar om mensen aan het denken te zetten. Zo nu en dan moet je een daad stellen die indruist tegen de gevestigde orde en dat lukt misschien alleen als je met een grote groep bent of in een roes verkeert. Vervolgens moet je wel de juridische consequenties van je daden aanvaarden. Persoonlijk zit ik niet zo in elkaar dat ik me zo kan laten gaan. Ik snap het, maar ben er veel te braaf en ingehouden voor.’<\/p>\n

U kiest eerder voor de literaire vervoering.<\/i>
‘Ik geloof in de literaire en uiteraard in de erotische vervoering. Dat zijn voor mij dingen die heel dicht bij elkaar liggen.’<\/p>\n

Literaire vervoering, schrijft u, laat je in een flits zien dat er ook iets Anders bestaat. Wat bedoelt u daarmee?<\/i>
‘In dit boekje wilde ik niet uitvoerig ingaan op theorie\u00ebn als die van Lyotard over het sublieme. Maar dat is eigenlijk wel waar ik op doel. Je zit zozeer ingesloten in taal, in conceptuele netwerken en in wat je geleerd hebt over hoe de wereld functioneert, dat je het contact met de werkelijkheid zelf kwijtraakt. Soms heb je in een flits, door een kunstwerk te zien of door een heftige erotische ervaring, het gevoel dat je een kern raakt die absoluut niet voor taal toegankelijk is. Dat is maar voor een moment, want daarna sluit het netwerk van de taal zich daar weer omheen. Een soort sublieme ervaring, waarvan de waarheid nooit bewijsbaar is. Longinus is degene die het begrip “het sublieme” heeft gemunt. Hij stond nog sterk in de retorische traditie. Maar binnen het retorische systeem zag hij toch dat er een moment van verhevenheid is dat niets te maken heeft met stijl, woordkeuze of onderwerp, maar een eigenschap is van de grootheid van de auteur die deze ervaring even tot stand weet te brengen.’<\/p>\n

Van Longinus haalt u ook deze uitspraak aan: ‘De geldhonger waaraan wij allemaal ziekelijk en onverzadelijk lijden, en de jacht naar genot maken slaven van ons.’ Ook uw visie?<\/i>
‘Er is iets in deze samenleving dat door en door rot is, en dat met hebzucht en luxe en gemakzucht heeft te maken. Nu wil ik niet zeggen dat de oplossing gevonden kan worden bij onze makkers van de VU die nu aan de macht zijn, maar ze hebben wel een punt. Ik vind wel dat je in een samenleving iets van tucht en soberheid nodig hebt om iets groots tot stand te brengen.’<\/p>\n

Dat wij verzuipen in de welvaart is fnuikend voor talent.<\/i>
‘Ja. Ik heb aan mijn leerlingen in de loop der jaren gezien dat de aandacht steeds meer werd gericht op uiterlijkheden. Hoe je haar zit. Wat voor telefoon je hebt. Of je merkkleding draagt. Dat is iets waar ik in mijn eigen schooltijd nooit een seconde over nagedacht heb. Ik snap het gewoon niet. Het kost tijd, energie, het levert gelul over niks op. Ik denk dat je beter Vergilius kunt lezen dan de hele tijd sms’en.’<\/p>\n

Al die gebonden Klassieken zijn louter bestemd voor de salontafel, somberde u ooit. Wat vindt u eigenlijk van de Week van de Klassieken?<\/i>
‘Ik denk dat het een illusie is dat je heel Nederland aan het lezen van de Klassieken krijgt. Aan de andere kant is alle aandacht meegenomen. Ik heb iets van een missionaris in me. Dingen die ik mooi vind, wil ik delen. Als dit een middel is om mensen zo ver te krijgen dat ze eens Epicurus of Sappho ter hand nemen, heb ik mijn doel bereikt.’<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Website Week van de klassieken<\/a><\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dichter en Classicus Piet Gerbrandy schreef het essay voor de Week van de Klassieken. Het gaat over genot en lust. \u2018Ik houd niet van alles wat lauw en halfslachtig is.\u2019 ‘Haar billen zijn er goed op gekomen.’ Met een kennersblik keurt docent Latijn aan de Universiteit van Amsterdam en dichter Piet Gerbrandy het portret van […]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[95,9,97],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Tomas Vanheste","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/95659"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=95659"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/95659\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Tomas Vanheste","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=95659"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=95659"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=95659"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}