Documentaire \/ Schetsboekfilm<\/p>\n
Zwerfhonden kijken achterbaks in de camera of glippen weg, de staart tussen de poten. Argwanende oma’s scharrelen rond in de besneeuwde binnenterreinen van eindeloze flatblokken. Scheldend houden ze alles en iedereen in de gaten.<\/p>\n
Een jonge vrouw belt aan in een haveloos trappenhuis. Stelt zich voor en vraagt aan de oudere vrouw die open doet of ze zich Boris herinnert. Boris Ryzji, die hier vroeger gewoond heeft. Haar broer. De beroemde dichter. Een buurvrouw denkt mee. Nee. Het gesprek komt op een familie uit dezelfde flat, ook van toen, Van de Kakkerlak. Nu gaat bij de baboesjka’s een lichtje op. ‘Daar heeft mijn broer een gedicht over geschreven,’ zegt Olga Ryzji en begint enthousiast aan de eerste strofen. Dan moet ze huilen. ‘Waarom huil je zo, is hij dood?’ schrikken de vrouwen. ‘Ja,’ knikt Olga. ‘Zo jong nog, wat is er gebeurd?’ ‘Zelfmoord. Hij heeft zich opgehangen.’ ‘Ach, arme. Wat erg.’<\/p>\n
Dan snijdt het beeld over naar de dichter, die uit het raam van een even troosteloos flatgebouw kijkt, trekkend aan zijn sigaret. Het is een zwart-wit opname uit 2000, gemaakt door de lokale omroep van Jekaterinenburg, miljoenenstad in de Oeral. Ryzji was toen vijfentwintig, getrouwd, vader van een zoon, beroemd en gelauwerd in Rusland en net ‘ontdekt’ in het Westen. Een jaar later was hij dood.<\/p>\n
De adem stokt je in de keel. Zo dreigend en droef makend begint het documentaire portret dat Aliona van der Horst (Moskou, 1970) van Boris Ryzji, zijn nabestaanden en vrienden maakte. Boris Ryzhy (naar de Angelsaksische spelling) werd bekroond met de Zilveren Wolf Award voor beste documentaire op het IDFA 2008, kreeg de Prijs van het Dutch Directors Guild en werd onlangs in Montreal onderscheiden met de juryprijs voor beste kunstdocumentaire.<\/p>\n
‘Die prijzen had ik niet verwacht,’ zegt de maakster. ‘Ik dacht: dit wordt een kleine film voor hem, zijn naasten \u00e9n voor liefhebbers van zijn werk. Van po\u00ebzie. Dat is het ook.’<\/p>\n
Po\u00ebzie van de straat<\/p>\n
Toen ze aan het project begon, stond voor haar vast: Ryzji is g\u00e9\u00e9n gewone dichter, het wordt g\u00e9\u00e9n standaardportret. ‘Ik ging naar die immense industriestad waar ik van ben gaan houden. Met de zus van de dichter op zoek naar oude bekenden in de Staalschrootwijk, de buurt van hun jeugd. Ik had toevallig een super 8-cameraatje bij me. Misschien levert het wat op, hoopte ik en filmde onze tocht. Ik noem de film een schetsboekfilm over een dichter en twee heel introverte mensen: zijn vrouw en zijn zoon. Schetsend en zoekend ben ik doorgegaan. Twee jaar lang.’<\/p>\n
Het portret ademt de po\u00ebzie van de schrijver: rauw, smartelijk en teder. Ryzji was naast dichter weliswaar afgestudeerd geofysicus, maar allesbehalve een rustige jongen. Hij was ruig als de buurt waarin zijn vrienden en hij opgroeiden. ‘Schuim der Aarde. Bandieten en Po\u00ebten’, in zijn woorden. Daar hoorde het bekende rijtje geweld, alcohol, drugs, depressies, afkicken en vice versa uiteraard bij. Zijn po\u00ebzie is van de straat en de grote stad. In rake archiefbeelden, rafelig gefilmde gesprekken en ongewenste ontmoetingen – met Ryzji’s stem onder gedurfde slow motion sc\u00e8nes – laten Van der Horst en vaste cameravrouw Maasja Ooms hopeloosheid en opgewekte treurigheid met elkaar strijden. Met het verhaal van Ryzji vertellen ze ook de geschiedenis van zijn generatie: opgegroeid in de communistische Sovjet-Unie, in het jaar van hun eindexamen stortte de wereldmacht ineen. Swerdlovsk, hart van de zware industrie, ging weer Jekaterinenburg heten en de sterkste werd de baas.<\/p>\n
Gemengde reacties<\/p>\n
Artjom, Ryzji’s puberende zoon, filmt met een mobieltje z\u00edjn omgeving. Bij het standbeeld van Lenin: ‘Mijn ouders geloofden in hem toen ze klein waren.’ Een bevriende dichter, over hun beider jeugd: ‘We hadden een prachtige kindertijd in een fantastisch land en een geweldige toekomst. In 1991 was dat allemaal voorgoed voorbij.’<\/p>\n
Irina, met wie Boris meteen na zijn eindexamen trouwde, zegt: ‘We zijn een overbodige generatie. Uit het communisme gesmeten maar niet in deze tijd geland.’ De jaren negentig? Bitter: ‘De sterke verslond de zwakke. Ze moordden erop los.’ Op het kerkhof toont ze ons de graven van hun vrienden. Onder de in marmer uitgehakte jongensportretten de data van geboorte en overlijden. Geen van hen heeft de dertig gehaald. Veel jongens werden bodyguards van de maffiosi en kwamen door geweld om het leven, ‘de eerste soldaten van de perestrojka’, noteerde Ryzji.<\/p>\n
‘Hij was een goede hooligan,’ vertelt een beroepscriminele kameraad. ‘Hij kon iemand een goede knal verkopen.’ Maar: ‘Hij hoorde nergens echt bij. Bij de intellectuelen ook niet. Het ging hem te ver om ook in de criminaliteit te gaan.’<\/p>\n
‘Hij leed eraan dat zo veel dierbaren dood waren en hij nog leefde,’ weet een vriend.<\/p>\n
‘De pijn van jezelf en die van anderen, dat is te veel,’ zegt Artjom.<\/p>\n
‘Ik weet het niet,’ zegt Irina.<\/p>\n
Boris Ryzhy krijgt eind dit jaar in Moskou een speciale premi\u00e8re op het grote documentaire festival. Van der Horst schudt bedenkelijk het hoofd. ‘Ik weet niet of hij daar zo goed zal vallen als hier. De film is in Rusland al in filmhuizen en literaire clubs vertoond en de reacties waren gemengd, zacht gezegd. Of mensen waren kwaad: “Dat bestaat hier niet! Schande!” Generatiegenoten zeiden: “Ja, dit is wat ik ken.” Zij waren geraakt en geroerd.’<\/p>\n
\u2018Boris Ryzhy\u2019 wordt uitgezonden door de VPRO in \u2018Het uur van de wolf\u2019, vrijdag 1 mei, 22.50 uur, Nederland 2. De heruitgave van Ryzji\u2019s werk verscheen bij Hoogland & Van Klaveren, inclusief dvd van de documentaire, \u20ac 29,90<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
De met prijzen overladen documentaire van Aliona van der Horst over de jonggestorven Russische dichter Boris Ryzji \u2013 volgende week op televisie \u2013 is rauw, smartelijk en teder.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Ingrid Harms","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/95425"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=95425"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/95425\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Ingrid Harms","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=95425"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=95425"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=95425"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}