Matisse in Madrid<\/p>\n
Er bestaat een mooie maar enigszins voyeuristische serie foto’s die de fotograaf Brassa\u00ef eind jaren dertig maakte in het Parijse atelier van Matisse. De schilder is aan het werk, zittend tekent hij zijn model Wilma Javor in verschillende houdingen. Het is dat je weet dat het Matisse is, maar anders zou je toch even kunnen denken dat het dokter Sigmund Freud is die daar zit: hetzelfde hoofd, hetzelfde haar, dezelfde bril. Bovendien heeft hij een witte doktersjas aan. Met een onaangedane blik kijkt hij naar het model, als een artistieke incarnatie van de beroemde zenuwarts, die nu eens niet naar het onbewuste van zijn pati\u00ebnte kijkt, maar naar haar lichaam.<\/p>\n
De burgerlijke verschijning van Henri Matisse (1869-1954) stond lijnrecht tegenoverzijn levendige geest en zijn verreikende artistieke ambities. Hij is nooit een boh\u00e9mien geweest, maar was als eerste bereid om risico’s te nemen als het om zijn kunst ging. Hoe conventioneel hij ook oogde, hij had als kunstenaar een onconventioneel doel: met de grootste ernst een overrompelend joie de vivre schilderen dat de toeschouwers niet onberoerd zou laten. Toonaangevend voor zijn latere oeuvre, waren hiervoor de zonovergoten werken Luxe, calme et volupt\u00e9 (1905) en Le bonheur de vivre (1906). De titels zeggen het al. In zijn Aantekeningen van een schilder uit 1908 draaide hij er niet omheen: hij droomde van een kunst die als mentale balsem werkte, puur, sereen, evenwichtig, vrij van verstorende invloeden. Om die kunst te bewerkstelligen, moest de kunstenaar weliswaar veel studeren en veel leren, als hij maar zorgde dat hij zijn oorspronkelijke maagdelijke onschuld behield.<\/p>\n
Heel zijn leven behield Matisse die onschuld en frisheid, zich recalcitrant verwerend tegen pogingen die om zeep te helpen, zoals in tijden van armoe, depressies, artistieke crisis of oorlog. Matisse ging samenvallen met pure, felle kleuren, beweging, lichtheid, harmonie door disharmonie en ontspanning. Hij schilderde geen schaduwen, nauwelijks harde contouren, geen verstarring, geen spanningen en had geen donkere kleuren op zijn palet (of alleen om de kleuren beter te laten uitkomen).<\/p>\n
Door de op elkaar inwerkende en contrasterende kleuren straalt en tintelt alles bij Matisse, zonder dat hij ook maar enigszins van de ernst van het leven wegdrijft. Die wordt verondersteld. Hij ging door moeilijke perioden omdat hij, hoewel puttend uit dezelfde bron, zich steeds wilde vernieuwen. Maar van die artistieke worstelingen mocht niets te zien zijn. Alles moest de levenslust en opgewektheid van een lente uitstralen.<\/p>\n
Op de rand van kitsch<\/p>\n
In 1919 schilderde hij Klaprozen: een vaas met tere roze-rode bloemen tegen een blauwe achtergrond. Tussen veel groene sprieten wat kleine gele bloemen. Links en rechts van de vaas kamerschermen met nog eens bloemmotieven. De vaas zelf heeft ook nog een bloemachtig motief. Te veel bloem bij elkaar, zou je zeggen, maar het tegendeel is het geval: de klaprozen en de groene stelen en bladeren steken in slordige penseelstreken zo energiek uit de vaas dat het is of daar een groene fontein aan het spuiten is. Simpel, nonchalant, op de rand van kitsch, maar op een geheimzinnige manier trefzeker.<\/p>\n
Op de tentoonstelling over Matisse in het Thyssen-Bornemisza Museum in Madrid zijn veel voorbeelden van die geheimzinnige trefzekerheid te zien. Ook al bestrijkt zij de jaren 1917-1941, zij geeft toch een mooie doorsnee van zijn werk. Natuurlijk ontbreken het wonderbaarlijke ontwaken van zijn talent en visie in de eerste jaren van de vorige eeuw en het slotakkoord van na de Tweede Wereldoorlog toen hij gekleurd papier in verrassende vormen en patronen ging knippen (zijn papiers d\u00e9coup\u00e9s), maar tussen de vierenzeventig schilderijen hangen veel cruciale werken.<\/p>\n
Aan het begin van de tentoonstelling hangen twee schilderijen uit 1921, gemaakt in Nice. Het zijn uitzichten vanaf een hoog balkon op de boulevard tijdens het F\u00eate des fleurs. Wanneer je dicht op zou staan, zag je alleen een wirwar van kleurige vlekken die mensen en bloemen moeten voorstellen. De twee vrouwen die op het balkon naar beneden kijken, hebben gebloemde jurken aan. De boulevard loopt als een rode draad diagonaal door het schilderij en zorgt zo voor een verre horizon. De vlekken en vlekjes blijven vlekken en vlekjes, al zijn ze dan tegelijk mensen en bloemen. Ze zijn zowel abstract als figuratief. Het geheel is met een geniale onbezorgdheid geschilderd, losjes, schijnbaar met superieur en hautain gemak. Het is bijna ongeloofwaardig dat dit ogenschijnlijke geklieder toch zoveel visuele sensatie teweeg kan brengen.<\/p>\n
Effect van het onvoltooide<\/p>\n
Matisse is zo’n groot kunstenaar dat hij slordig kon schilderen, schilderijen niet afmaakte, gezichten geen uitdrukking kon geven, de potloodschetsen door de olieverf liet schijnen, de vreemdst gevormde handen kon laten staan. Het doet er allemaal niet toe; zijn onafheden veranderen vanzelf in iets gedurfds door de overmacht van de onmiddellijke indruk die het schilderij als geheel maakt. Matisse speelde met het mysterieuze effect van het onvoltooide.<\/p>\n
Op de tentoonstelling is goed te zien dat Matisses adembenemende slordigheid gebaseerd is op uitgekiende bedoelingen. Het is allemaal bestudeerd informeel. Er zijn tekeningen van langoureus achterover liggende vrouwen (de ‘odalisken’) die academisch nauwkeurig zijn getekend, helemaal zoals het volgens de regels hoort. Het is alsof hij ermee laat zien wat hij kan. Wanneer hij dezelfde vrouwen daarna schildert (zoals op Odalisk met grijze broek, 1926), zie je hoe het schilderij zijn eigen eisen stelt: de vrouwen blijven zichzelf, maar worden tegelijk louter compositorisch object en middel, ze zijn onderdeel van een kleurenpatroon. Het tafereel gaat als compositie en kleurenschema een autonoom leven leiden, het zingt zich los van de werkelijkheid en moet alleen nog voldoen aan de eis van de sensatie die het teweeg moet brengen. Van realisme is in de verste verte geen sprake. Matisse zorgt steeds voor een confrontatie tussen figuratie en abstractie, tussen representerend realisme en de autonomie van kleur en verf. Matisse doorbrak altijd de geschreven en ongeschreven kunstwetten, beantwoordend aan wat zijn moeder hem ooit had gezegd: ‘Hou je nooit aan de regels.’<\/p>\n
Alles is bij Matisse gebaseerd op creatieve tegenstrijdigheid. Hij schildert vertrouwde dagelijkse motieven: zittende of liggende vrouwen, vazen met bloemen, interieurs, ramen met uitzicht, kinderen die zitten te schaken, vrouwen die lezen, openstaande deuren of vissenkommen. Niets bijzonders. Maar het is slechts materiaal voor een zelfstandig, autonoom maar subtiel kleurenbombardement. De speelse soepele lijnvan de arabesk wisselt hij af met geometrische vormen.<\/p>\n
Bij Matisse heiligt het doel de middelen. Hij wil de kleuren van de werkelijkheid niet imiteren, hij schildert een nieuwe kleurenwerkelijkheid. Hij wil ook dat het schilderij leeft, vandaar dat hij er spiegels op aanbrengt die reflecteren wat hij schildert, of ramen die ergens uitzicht op bieden.<\/p>\n
Weerstand<\/p>\n
En toch had Matisse zijn eigen grenzen. Rond 1905 behoorde hij tot de fauvisten, de groep schilders die als ‘wilde beesten’ (zoals een criticus toen zei) de wereld in kleur zette: Andr\u00e9 Derain, Maurice de Vlaminck, Albert Marquet, Kees van Dongen. Matisse deed daar aan mee en werd een tijdje het gezicht van de groep. Maar uiteindelijk dreigde het fauvisme hem op te sluiten in een universum van louter kleur. Bovendien ging hij zich steeds meer interesseren voor decoratieve patronen op behang, stoffen, kleden, gordijnen, kamerschermen, waardoor hij zich enigszins moest intomen om het niet te wild te laten worden. Het echte kleurenvuurwerk liet hij over aan De Vlaminck en Derain.<\/p>\n
Toen Matisse in 1911 een reis naar Moskou maakte om Sergei Ivanovich Shchukin te bezoeken, de rijke Russische textielfabrikant die toen al achtendertig schilderijen van hem had, werd hem de paleiszaal getoond waarin zijn schilderijen bij elkaar hingen. Van die zaal bestaan foto’s. We zien kapitale kroonluchters, achttiende-eeuwse krulstoelen, overdadig gedecoreerde deurposten en dan, in fel contrast, aan de muren twee rijen dik de uitbundig moderne schilderijen van Matisse. Je ziet meteen hoe revolutionair het werk is, en waarom het toen zo vaak weerstand opriep. Hier werd de wereld op een nieuwe manier gezien.<\/p>\n
Shchukin had onder meer het Stilleven met goudvissen (zijn hele collectie hangt nu in het Poesjkinmuseum in Moskou). Het is een onnozel onderwerp, maar door Matisse tot een abstract-figuratieve kleurencompositie gemaakt waarin de grillige vormen van bloemen, bladeren en het decoratieve behang een eenheid vormen met de ronde tafel en de ronde vissenkom. Dat alles, zoals meestal, casual geschilderd, losjes en schetsmatig, alsof deze werkelijkheid maar even aangeraakt hoefde te worden om te bestaan.<\/p>\n
Verleider met kleur en vorm<\/p>\n
De aandrift van Matisse om zich steeds weer te vernieuwen, heeft hem ook wel eens in een cul-de-sac gebracht. Zijn reizen naar Marokko (1912-1913) hebben ervoor gezorgd dat voor een tijdje de vitaliteit uit zijn werk ontbrak. Die reizen zijn alleen indirect vruchtbaar geweest omdat ze hem een paar mooie decoratieve patronen opleverden. Maar daarvoor waren zijn bezoeken aan M\u00fcnchen in 1910 voor het zien van Perzische miniaturen en zijn bezoek aan Moskou voor het zien van Byzantijnse kunst minstens zo nuttig.<\/p>\n
Matisses fascinatie voor eendimensionale decoratieve patronen betekende dat hij ging spelen met de afwisseling van diepte en het platte vlak. Er ontstonden gewaagde schilderijen wanneer hij naakte of geklede odalisken schilderde in combinatie met druk behang, een zitbank met bloemenpatroon en een vloerkleed met Perzische motieven.<\/p>\n
In de werkelijkheid zou de combinatie van zoveel verschillende patronen pijn doen aan je ogen, maar op een schilderij van Matisse zit alles op zijn plaats. Wanneer hij al een uitbundig versierd behang of kamerscherm had geschilderd, schrok hij er niet voor terug om de in de kamer aanwezige vrouw een fel rood-wit gestreepte rok aan te geven, iets wat de Vlaamse schilder Rik Wouters van hem zou overnemen wanneer hij zijn vrouw schilderde. Stoelen met een krachtig bloemmotief, vloeren met een ruitpatroon, Moorse kamerschermen: bij Matisse krijgen ze een meerwaarde door de strategische manier waarop hij ze gebruikt.<\/p>\n
Een van Matisse’s gelukkigste experimenten was het werken met verdunde olieverf. Door de verdunning kreeg de verf aquarelachtige eigenschappen; hij werd min of meer transparant. Met die verf schilderde hij een van de grootste schilderijen op de tentoonstelling, Stilleven met slaapster (1940). Het is een dromerig en slaperig schilderij, uiteraard door de schone slaapster die met haar hoofd op tafel ligt, maar ook door de zachte pastelkleuren van het paars, geel, blauw, groen en roze. Alles is doorzichtig en dromerig aan dit schilderij: alle objecten, voorwerpen en de luchtige wirwar van de vingerplantbladeren die het hele schilderij beheersen. Het is een modern, delicaat, doorzichtig oerwoudje boven de tafel, schetsmatig geschilderd en van een onweerstaanbare charme.<\/p>\n
Matisse is een verleider met kleur en vorm. Niet alleen met zijn kleurige interieurs, maar ook door het onwereldse gemak waarmee hij pentekeningen maakte. Hij tekende talloze liggende, zittende, staande vrouwen en deed dat niet door moeizaam hun vormen te schetsen totdat hij ze gevonden dacht te hebben. Hij tekende ze in \u00e9\u00e9n keer: hij zette zijn pen op het papier en bewoog dan zonder onderbreking zijn hand tot de tekening er was. Die eenvoudige lijntekeningen van gezichten, lichamen of voorwerpen wekken de indruk uit het niets te zijn ontstaan, alleen maar het gevolg van de gelukkige bewegingen van zijn hand, een coup de crayon: de pen of het potlood neemt het over en gaat namens Matisse zijn gang.<\/p>\n
Matisse vergeleek zich eens met een koorddanser. Je ziet nooit hoe hij weken, maanden en dagen oefent, maar ‘s avonds loopt hij met superieure nonchalance over het koord, moeiteloos.<\/p>\n
De tentoonstelling \u2018Matisse 1917-1941\u2019 is tot 20 september in het Thyssen-Bornemisza Museum in Madrid, www.museothyssen.org<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Wat maakte het werk van de keurig ogende drogistenzoon Henri Matisse nu zo revolutionair en overrompelend? Dat laat een Spaanse tentoonstelling overtuigend zien. Vijfenvijftig jaar na zijn dood oogt het werk van Matisse nog steeds fris en van een maagdelijke onschuld. Precies zoals de meester wilde.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/93381"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=93381"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/93381\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=93381"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=93381"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=93381"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}