{"id":93015,"date":"2009-07-08T13:36:00","date_gmt":"2009-07-08T11:36:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/michael-zeeman-1958-2009\/"},"modified":"2009-07-08T13:36:00","modified_gmt":"2009-07-08T11:36:00","slug":"michael-zeeman-1958-2009","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/michael-zeeman-1958-2009\/","title":{"rendered":"Micha\u00ebl Zeeman (1958-2009)"},"content":{"rendered":"
\n

Micha\u00ebl Zeeman was een even beheerste als wervelende aanwezigheid in de Nederlandse literatuur. Sweeping statements over de falende cultuur wisselde hij af met essays, reisreportages en kritieken over alle belangrijke schrijvers. Hij werd gevreesd en gekoesterd, maar hij werd gelezen.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

De glorie van een zeemansleven<\/h3>\n

Het staat er tamelijk terloops aan het eind van de eerste pagina van Micha\u00ebl Zeemans essay God zij met ons, maar het kan beter niet over het hoofd gezien worden als het er om gaat een enigszins scherp beeld te krijgen van Zeeman de lezer, criticus, polemist, essayist, Europeaan, wereldburger en liefhebber-in-alle-opzichten. In dit essay over de herleving van het geloof aan het eind van de twintigste eeuw en de opspelende residuen van zijn eigen geloof in het bijzonder, vertelt Zeeman dat hij in het domineesmilieu waarin hij opgroeide altijd werd afgehouden van \u2018ongeveer alles wat er een beetje interessant uitzag\u2019. Dat was \u2018een kwelling voor mijn nieuwsgierigheid, mijn weetgierigheid en mijn toch al beperkt ontwikkelde vermogen me veilig te voelen\u2019.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\u00a0<\/p>\n

\n
\"Foto:
Foto: Wouter Vandenbrink@par31<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n
\n

Je zou niet denken dat een zelfbewust en scherpgebekt iemand als Micha\u00ebl Zeeman ooit veel last heeft gehad van existenti\u00eble onzekerheid. Oppervlakkig bezien stond \u2018Micha\u00ebl Zeeman\u2019 gelijk aan zelfverzekerde, maar opgewekte arrogantie (\u2018Niemand zal mij verdenken van valse bescheidenheid\u2019). Mocht er al van twijfels sprake zijn, dan hield hij die voor zichzelf of zocht hij er een uitweg voor in zijn po\u00ebzie. Zeeman heeft dan ook ruim te maken gehad met mediale karaktervertekening, waardoor de subtiliteiten in zijn persoon en werk nagenoeg aan het oog werden onttrokken. Als publieke persoon werd hij voor een kunstpaus gehouden die op de televisie en in de krant de guillotine van zijn oordeel liet vallen. En iemand die voortdurend verwikkeld was in literaire ruzies en vetes, of te doen had met perikelen rond zijn persoonlijk leven en de vraag hoe hij op jeugdige leeftijd al aan zo\u2019n prachtige bibliotheek kwam. Op den duur ging hij zelf een spelletje met zijn biografie spelen.<\/p>\n

Zijn beperkt ontwikkelde vermogen om zich veilig te voelen weerhield hem er niet van om al vroeg te zorgen dat hij die onveiligheid de baas werd. Hij nam al jong afscheid van het ouderlijke domineesland en gaf meteen zijn omnivoren weetgierigheid de vrije teugel. Al ras ontwikkelde hij de intellectuele houding die hij zijn hele leven zou cultiveren: alles te willen weten om greep op jezelf en de wereld te krijgen.<\/p>\n

Authentiek toneelspelen<\/b>
Door de bijbelkennis die hij had meegekregen, wist hij maar al te goed dat vermeerdering van kennis volgens de oudtestamentische Prediker vermeerdering van smart betekende. Daar moest hij niets van hebben, hoeveel literaire waarde hij ook aan de Bijbel (alleen de Statenvertaling) is blijven hechten. Vermeerdering van kennis betekende voor hem juist \u2018vergroting van inzicht, van zelfbewustzijn\u2019. Het was ook een patente remedie tegen het gevoel van onveiligheid. Door kennis en zelfkennis bezorgde hij zichzelf een harnas. Blijkens het motto van de Engelse dichter W.H. Auden voor zijn verhalenbundel De verduistering probeerde hij alles een enigszins theatraal aanzien te geven: \u2018So I wish you first a \/ Sense of theater; only \/ Those who love illusion \/
And know it will go far.\u2019 Zeeman kon authentiek toneelspelen, vooral als hij zijn sweeping
statements afschoot of weer eens iets met aplomb beweerde.<\/p>\n

De consequentie was dat Micha\u00ebl Zeeman nooit iets heeft moeten hebben van zwartgalligheid, morose pessimisme of het koketteren met zinloosheid. Hij was doorgaans een en al prikkelende energie. Ook al wist hij maar al te goed wat daar tegen pleitte (hij kende zijn Schopenhauer, Cioran en de ondergangsprofetie\u00ebn van George Steiner), hij weigerde er aan toe te geven. Zo wilde hij de wereld niet zien. Zeeman was, al zijn vrolijk-belerende schimpscheuten op literaire en culturele wanprestaties ten spijt, een groot en genereus genieter. Hij wilde ten volle profiteren van alles wat de menselijke geest in zijn optimale staat wist voort te brengen. <\/p>\n

Ook al had Zeeman alles met boeken, hij was geen boekenfetisjist. \u2018Lezen en leven, dat scheelt maar een letter,\u2019 zei hij. Het ging hem om wat erin stond en het gehalte aan schoonheid dat hij aantrof. Schoonheid, dat was voor hem de zenit van stijl, geslaagde creativiteit en inventiviteit. De waarde die hij aan literatuur hechtte, is moeilijk te overschatten. Die schatte hij hoger in dan de filosofie, omdat de \u2018zeggingskracht en evocatieve mogelijkheden\u2019 van de literatuur zo veel groter zijn. \u2018Een betere graadmeter voor wat zich in de cultuur voltrekt dan de literatuur ken ik niet,\u2019 zei hij. Alles waar het leven over gaat, is daarin te vinden, en geraffineerd verwoord. Hij ontleende er natuurlijk kennis en inzicht aan, maar de literatuur was er vooral om alles te beschrijven wat zich \u2018aan de gangbare verklaringsstrategie\u00ebn\u2019 onttrok: \u2018de angst en de twijfel, de wanhoop en de eenzaamheid, de vrees en de liefde, de hartstocht en de vreugde.\u2019 Hij beschouwde het als \u2018een ongelooflijke troost\u2019 dat er schrijvers zijn die dit op een superieure manier onder woorden konden brengen.<\/p>\n

Zeeman was niet alleen vertrouwd met het oeuvre van menige dode schrijver, hij kende het werk van alle belangrijke hedendaagse schrijvers en leerde ze vaak na ze ge\u00efnterviewd te hebben persoonlijk kennen: Gy\u00f6rgy Konr\u00e1d, Orhan Pamuk, Philip Roth, Robert Menasse, Ismael Kadare, Jaan Kross, V.S. Naipaul, Ingo Schulze, Esther Freud, Julian Barnes. Het soort schrijvers dat hem beviel, zorgde voor de noodzakelijke achterkant van \u2018het door clich\u00e9s beheerste heden\u2019: Roth die Amerika spiegels voorhoudt, Konrad die in zijn autobiografie wegkruipt onder het monument dat van hem is gemaakt, Menasse als de vinnigste en geestigste ontmaskeraar van hypocrisie en schone schijn, Pamuk die een Turkse cultuur trotseert, Schulze die het voormalige Oost-Duitsland fileert, Naipaul voor wie de literatuur een trivialiteit blijft \u2018wanneer de noodzaak niet van de bladzijden dampt\u2019.<\/p>\n

Nepstudies<\/b>
Zeeman had sinds zijn zeventiende geen contact meer met zijn ouders, maar hij wilde best weten dat hij een domineeszoon was. Daar kwam zijn ernst vandaan, zei hij. De titel van een van de boeken die hij op stapel had staan, Gedoemd tot ironie, zegt het al: Zeeman had weinig op met de ironisering en relativering van alles wat echt belangrijk is \u2013 daardoor waren het volgens hem de buitenlanders die de belangrijkste boeken over Nederland hebben geschreven (Jonathan Israel, Simon Schama en Lisa Jardin), hoeven scholieren geen degelijke boekenlijsten meer te lezen, schrijven Nederlandse filosofen alleen maar voetnoten bij Heidegger of Wittgenstein, en is \u2018intellectualisme hier een vloek\u2019.<\/p>\n

Een paar dagen na de aanslag op de Twin Towers schreef hij in de Volkskrant dat er een einde was gekomen aan het lamme relativisme: \u2018er is gewelddadig een correctie toegebracht aan de sfeer dat er niets op het spel zou staan zolang het maar goed gaat met het postmodernisme en het neoliberalisme.\u2019 Hij ergerde zich mateloos aan de opkomst van nepstudies die zich buigen over de triviaalste verschijnselen in de samenleving. In het boek over opstellen over televisie dat hij met Maarten Doorman samenstelde, Het scherm der verbeelding, namen ze geen bijdragen op van auteurs van studierichtingen die door hen niet serieus genomen konden worden: er kwamen geen \u2018communicatiewetenschappelijke verkenningen, semiotische vertogen en poststructuralistische verhandelingen over populaire cultuur\u2019 in, laat staan bijdragen uit de sfeer van Culturele Studies.<\/p>\n

Zijn wekelijkse recensie in de Volkskrant van een boek van een buitenlandse schrijver wisselde Zeeman af met essays, lezingen en columns waarin hij zich steeds meer tot een opgewekt en sarcastisch criticus van alles ontpopte. Een van de spraakmakendste bijdragen was zijn dankwoord bij de toekenning van de Gouden Ganzenveer in 2002. Dat was een filippica tegen het gebrek aan innerlijke overtuiging van de culturele en politieke elite, ook al erkende die zichzelf niet: \u2018Geen samenleving zal het ooit zonder elites kunnen stellen en wie dat uit schaamte of twijfel probeert te verheimelijken, richt een ravage aan.\u2019 Het gebrek aan innerlijke overtuiging bij de culturele en politieke elite heeft een \u2018beklemmend vacu\u00fcm\u2019 gecre\u00eberd, waar de populisten volgens Zeeman in zijn gesprongen. Met het gevolg dat de culturele criteria nu langs de meetlat van het populisme worden gehouden, en niet afkomstig zijn van de creatiefste en interessantste geesten.<\/p>\n

Nieuwe ethiek<\/b>
Zodra iemand een erudiet wordt genoemd wordt hij van een mens een wandelende boekenkast. Ook al was Zeeman onmiskenbaar een erudiet, het was bij hem geen slapende kennis. Alles wat hij las, maakte hij productief. In de discussie over de wenselijkheid van een multiculturele samenleving nam hij een ongewoon standpunt in. Als een verklaard tegenstander van cultuurrelativisme pleitte hij niettemin voor een \u2018nieuwe ethiek\u2019 voor de verhouding tussen moderniteit en religie. Zeeman verplaatste zich in de mensen die zich gekwetst voelden door de Deense spotprenten en vroeg zich af: stel je voor dat ze zich echt gekwetst voelen, zoals een oude sociaal-democraat zich gekwetst voelt wanneer het gelijkheidsbeginsel ter discussie wordt gesteld. <\/p>\n

Geen slechte vergelijking, en een die als doel heeft dat men zich verplaatst in elkaars gevoeligheden. Volgens Zeeman heeft migratie in Europa tot gevolg dat men rekening met elkaar moet gaan houden, en niet meer alles vanzelfsprekend moet doen zoals men het altijd gedaan heeft \u2013 een standpunt dat lijnrecht inging tegen dat van Theo van Gogh, Leon de Winter en Afshin Ellian. \u2018Zelfbeheersing\u2019, en niet het onderste uit de kan van de vrije meningsuiting willen halen, \u2018kan moedig zijn\u2019. <\/p>\n

Zeemans pleidooi voor \u2018een nieuwe ethiek\u2019 ten behoeve van een pluriforme samenleving was een uitvloeisel van zijn kosmopolitische en pro-Europese instelling. Grenzen waren voor hem culturele grenzen. Culturen hadden diepe geschiedenissen en tegelijk moesten ze altijd poreus zijn, doorlaatbaar voor nieuwe invloeden. Europa was in de beeldvorming vooral een economische gemeenschap, maar in de kern veel meer een culturele alliantie: \u2018Natuurlijk, eerst komt das Fressen en dan de moraal, maar welk eten lekker is, wordt bepaald door weer een heel andere moraal.\u2019 De prosciutto is weliswaar eten, handelswaar, \u2018maar de wijze waarop die wordt bereid en de waardering ervoor is een uitgesproken culturele aangelegenheid.\u2019 Om de dominantie van het economische denken te doorbreken, wilde Zeeman dat er tijdens de halfjaarlijkse Eurotop van regeringsleiders ook steeds een \u2018intellectueel en cultureel concilie\u2019 werd gehouden. <\/p>\n

Alle uiterlijke zelfverzekerdheid ten spijt, er heerste in Zeeman een subtiel evenwicht tussen bravoure en bescheidenheid. Boude beweringen (\u2018Leergierigheid is een suspecte houding in het Nederlandse onderwijs\u2019) wisselde hij af met duperronesk zelfonderzoek: de onverschrokken manier waarmee hij over eigen twijfels schreef. Dat deed hij in het essay over de opleving van de religie, God zij met ons. Dat confronteerde hem met wat er nog in hem over was van zijn protestantse opvoeding in een domineesgezin. Het blijkt hem dat het hem tegen de borst stuit wanneer iemand iets lomps of gemakzuchtigs over kerkgangers of dominees beweert: \u2018Er huist ongewild een zeker engagement met de godsdienstigheid onder mijn kritische zelfbewustzijn.\u2019 Dat bevalt hem maar matig, zoals hem ook de algemene opleving van religiositeit niet bevalt, maar wel aan het denken zet, helemaal wanneer dat ook nog \u2018spiritualiteit\u2019 wordt genoemd. <\/p>\n

De manier waarop de schrijfsters Vonne van der Meer en D\u00e9sanne van Brederode hun leven laten beheersen door hun geloof, vindt hij een capitulatie van hun onafhankelijkheid. Het vrome gezwets in de columns van Marjoleine de Vos is \u2018een uitstekende barometer voor wat er leeft in de kring van trendgevoelige twijfelaars en kokette zoekers\u2019. Maar het \u2018comfortabele athe\u00efsme\u2019 van Herman Philipse spreekt hem evenmin aan. En dat Rudy Kousbroek (\u2018die grote inspirator vanaf mijn middelbare schooltijd\u2019) zich tegen de nieuwe bigotterie keerde, beviel hem wel, maar dat hij er ook een kruistocht tegen moest beginnen weer veel minder. God zij met ons is een mooi zwalkend en vertwijfeld essay van iemand die geconfronteerd wordt met zijn onvermogen om hard tekeer te gaan tegen de nieuwe godsdienstigheid. Hij erkent dat er een \u2018metafysisch tekort\u2019 is, maar hij vindt dat er te makkelijk aan wordt toegegeven. Het wordt te veel beschouwd als een verlossing van alle zielsproblemen. Tegen het bestaan van \u2018de ziel\u2019 heeft Zeeman helemaal geen bezwaar. Het was het tekort van de rationele Verlichting dat daar te achteloos over werd gedaan. De ziel, dat is de bron van alles, en gelukkig maar dat die nog niet te verklaren is aan de hand \u2018van secreties, synapsen, chemische, biochemische, biologische en elektronische processen\u2019.<\/p>\n

Het redden van de ziel waar Zeeman niet voor terugschrok, herinnert eraan dat hij ook dichter was, en dus vertrouwd met de vertaling van intu\u00efties, ingevingen, gedachtenconflicten en vermoedens. Er zat in alles wat Zeeman heeft geschreven een lyrisch element, al was het maar in de associatieve manier waarop hij te werk ging, gedachten rijgend, zoekend naar het juiste woord, verlekkerd formulerend. Het zit ook in zijn energie en enthousiasme, de manier waarop hij \u2018zo schitterend\u2019 kan schrijven (over de verhalen van Tsjechov), of \u2018verrukkelijk\u2019 (over een boek van Julian Barnes). Zeeman wilde tijdens het lezen \u2018uit het heden getild worden\u2019. Hij was afwisselend de globetrotter Marco Polo die behoefte heeft \u2018deel te nemen aan wat daarbuiten gebeurt\u2019 en de kluizenaar Robinson Crusoe met zijn \u2018verlangen naar een rustig hoekje om te schrijven\u2019. \u2018Het schrijversleven is een zeemansleven,\u2019 schreef hij, \u2018aan de wal klinkt de lokkende stem van zee, buitengaats schrijnt het verlangen naar de haven.\u2019 Daar wachtte een gastvrije bibliotheek van veertigduizend boeken. <\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Micha\u00ebl Zeeman was een even beheerste als wervelende aanwezigheid in de Nederlandse literatuur. Sweeping statements over de falende cultuur wisselde hij af met essays, reisreportages en kritieken over alle belangrijke schrijvers.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":280588,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[95,97],"tags":[1781,783],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/93015"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=93015"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/93015\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media\/280588"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=93015"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=93015"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=93015"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}