{"id":9065,"date":"2015-06-08T14:00:00","date_gmt":"2015-06-08T12:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/mijnheer-prikkebeens-voorvader\/"},"modified":"2015-06-08T14:00:00","modified_gmt":"2015-06-08T12:00:00","slug":"mijnheer-prikkebeens-voorvader","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/mijnheer-prikkebeens-voorvader\/","title":{"rendered":"Mijnheer Prikkebeens voorvader"},"content":{"rendered":"
De vader van Rodolphe T\u00f6pffer, de tekenaar en schrijver van Mijnheer Prikkebeen<\/i>, verbleef aan het begin van de negentiende eeuw een tijdje in Engeland. Lang genoeg om kennis te maken met Doctor Syntax<\/i>, de brekebeen die de voorvader van Prikkebeen zou worden.<\/div>\n
\n

Natuurlijk, Mijnheer Prikkebeen<\/i> heeft een voorgeschiedenis, zelfs een illustere. Het was bekend dat J.J. Goeverneur in 1858 Monsieur Cryptogame<\/i> uit 1845 van de Zwitser Rodolphe T\u00f6pffer had bewerkt aan de hand van de Duitse bewerking van Julius Kell. Maar niet, of veel minder, dat T\u00f6pffer op zijn beurt de inspiratie voor Prikkebeen had opgedaan van het in 1812 verschenen The Tour of Doctor Syntax, in Search of the Picturesque<\/i> van William Combe en Thomas Rowlandson, de satirische tekenaar. <\/p>\n

De opvallendste overeenkomst tussen Prikkebeen en Doctor Syntax is hun vel-over-been-schap: ze zijn allebei graatmager en lopen op spillebenen. De andere gelijkenis is dat ze allebei hun huis verlaten, de een met achterlating van een kijvende vrouw (Syntax), de ander van de gramstorige zuster Ursula. Prikkebeen wil tegen haar zin in Amerika zijn vlinders gaan vangen, de arme predikant Syntax wil een boek met tekeningen van Engeland gaan maken waarmee hij veel geld hoopt te verdienen. Allebei belanden ze in groteske avonturen, Prikkebeen nog iets grotesker dan die van Syntax. <\/p>\n

T\u00f6pffer maakte met Doctor Syntax kennis door zijn vader, de schilder Adam T\u00f6pffer. Die werkte een tijd in Engeland en raakte daar vertrouwd met de satirische prenten zoals die werden getekend door Hogarth, Gillray, Cruikshank en Rowlandson. Het eerste deel over Syntax werd in 1820 gevolgd door The Tour of Doctor Syntax, in Search of Consolation en in 1821 door The Tour of Doctor Syntax, in Search of a Wife<\/i>). <\/p>\n

Overweldigende woestheid<\/b>
Mijnheer Prikkebeen<\/i> is een komisch en idioot verhaal over een vlindervanger die tevergeefs vlucht voor zijn zuster die hem overal achtervolgt. Hij komt in een walvisbuik terecht, bevriest op de Noordpool, springt van een boot waarna de hele bemanning en alle dieren van het schip hem na springen, en komt terecht bij de muzelmannen. Ursula springt uiteindelijk uit elkaar, Prikkebeen laat zich aan het einde strikken door Peternel, een moeder van acht kinderen. Vooral de eerste versie van Prikkebeen<\/i>, in 1980 door Gerrit Komrij van nieuwe tekst voorzien, is veel losser en schetsmatiger getekend dan de bekende Gouverneur-versie. Daaraan is nog beter te zien dat Prikkebeen absurdisme is en Syntax satire.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n
\"William
William Combe, getekend door Georg Dance, 1793. Bron: National Portrait Gallery<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n
\n

Doctor Syntax op zoek naar het pittoreske<\/i>, nu voor het eerst vertaald en toegelicht door Martin Hulsenboom en uitgegeven door Ad. Donker (ook de uitgever van Prikkebeen<\/i>), is een boeklang (192 pagina\u2019s) satirisch gedicht op een bekend figuur in het Engelse landschap: de schetsende reiziger. Het model van zo\u2019n reiziger was indertijd William Gilpin (1724-1804), een dominee-schoolmeester die zich opgeworpen had tot theoreticus van het esthetische ideaal van \u2018het pittoreske\u2019. De natuur schoot volgens Gilpin tekort en moest door kunstenaars gecorrigeerd worden. Een kunstwerk moest \u2018pittoresk\u2019 zijn en dat bereikte je door dramatische lichtcontrasten, een gevarieerde compositie, een overweldigende woestheid en labyrintische perspectieven. Om die \u2018gevarieerde compositie\u2019 te bereiken mocht de kunstenaar met het landschap doen wat hij wilde: huizen tot ru\u00efnes maken, heuvels verplaatsen of een bos toevoegen. Dat werd al eerder door kunstenaars gedaan, maar Gilpin maakte er ernst mee: op een hoogdravende manier moesten het ideale landschappen worden. De werkelijkheid moest nodig gecorrigeerd worden. <\/p>\n

De uitgever van het tijdschrift Poetical Magazine<\/i> vroeg aan William Combe of hij elke maand gedurende twee jaar verhalende gedichten wilde schrijven bij tekeningen van Rowlandson op het thema van de reizende tekenaar. Combe zat op dat moment, hij was 69 jaar, in de gevangenis vanwege schulden. Hij was geen onbekende in Londen, maar hij schreef alleen onder pseudoniemen om zijn schuldeisers van zich af te houden. Hij was ooit hoofdredacteur van The Times<\/i> geweest, had op Eton gezeten en op zijn twintigste twee erfenissen gekregen die hij er in zeven jaar doorheen gejaagd had. De uitgever deed in luxe publicaties met handgekleurde aquatinten. De samenwerking tussen Combe en Rowlandson werd een groot succes, hoewel de twee elkaar nooit in levende lijve hebben ontmoet. Combe was een veelschrijver, maar speciaal bedreven in het komische lichte vers. Een vriend van Rowlandson omschreef de figuur van Syntax zo: \u2018Je moet je een held voorstellen die vel over been is, een pedante oude kwast met een schuithoed op, met een pony, tekengerei en prullaria, en hem in netelige situaties brengen waar reizigers zich vaak bevinden: obscure taveernes, tweede en derderangs herbergen, dieven, galgen, dolle stieren enz.\u2019 <\/p>\n<\/p><\/div>\n

\"\"<\/figure>\n
\n

De satire beperkt zich bepaald niet tot het belachelijk maken van het pittoreske in de schilderkunst. Het zijn vooral de avonturen van Syntax waarom het draait: dat hij wordt bestolen door struikrovers, dat hij door meisjes wordt getroost, dat hij in Oxford bij de rector, zijn studievriend, feestelijk wordt ontvangen, dat zijn paard van zijn staart wordt beroofd en zijn oren worden afgeknipt, dat hij zijn rekening niet wil betalen, dat hij zijn geld verliest op de renbaan, maar dat hij ondertussen wel de ene mecenas na de andere ontmoet die zijn op stapel staand boek sponseren. De satire richt is ook tegen kerkelijke autoriteiten die het er goed van nemen (\u2018Geen dag van luxe wordt door hen verzuimd\u2019). De \u2018verdorven ouder Moeder Kerk\u2019 liet Syntax danig in de steek, \u2018dus ik ontglip jouw profiteursmilieu\u2019. Combe neemt ook het genre boek in de maling dat Syntax zelf aan het maken is: \u2018Qua stijl luchthartig, bloemrijk en pompeus\/dat is het boek dat ik beoog te maken\/En ongetwijfeld veel succes zal smaken.\u2019 Zijn vriend zal het niet goedkeuren, maar \u2018zoiets is voor het plebs niet aan te sleuren.\/Het is slechts pulp, dat kan me niet verrekken,\/Zolang als het mijn lege kas zal spekken.\u2019 <\/p>\n

Hoe verder je in het gedicht komt, hoe erudieter Combe te werk gaat en hoe kritischer hij in het algemeen wordt. Hij wijdt een hele canto (van de zesentwintig) aan de kritiek van Syntax op het moderne toneel, dat zich niet meer wil spiegelen aan grote acteurs, zoals Garrick, en aan de toneelkritiek die niets meer voorstelt (\u2018de neergang van de kennis baart me zorgen\u2019, er is sprake van \u2018een wijdverbreide infantilisering\u2019, en er wordt niet meer \u2018naar de verborgen diepten\u2019 gezocht). In Canto XXV valt Syntax in slaap in de bibliotheek van een van zijn weldoeners. Hij droomt van een heuse boekenstrijd tussen de boeken van op winst beluste kooplieden die nooit een ander boek willen lezen dan kasboeken, en de boeken in de bibliotheek waarin hij droomt met de werken van Aristoteles, Juvenalis, Shakespeare, Dryden en Pope. De kooplieden zeggen: \u2018Wat heeft verstand nu te betekenen,\/Tenzij je winsten kunt berekenen?\/Geleerdheid blijft een bitt\u2019re pil:\/Nooit slikt een Koopman die uit vrije wil.\u2019 Waarop Syntax antwoordt: \u2018Hoe onvermengd genot van het studeren\/Kan men met goud verwerven noch taxeren.\/Geleerdheid heeft, zover mijn lot het duldt,\/Mij steeds getroost alsook met trots vervuld.\u2019 In zijn droom wint de bibliotheek de strijd, maar het is maar een droom.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\"\"<\/figure>\n
\n

Het ligt allerminst voor de hand dat zo\u2019n lang komisch-satirisch gedicht in staat is de aandacht bijna twee honderd pagina\u2019s vast te houden. Het light verse is een luchtig genre dat wil dat er doorgelezen wordt, zonder haperen. De avonturen van Syntax zijn niet altijd even opwindend en hij wordt wel door erg veel jonkers en lords in de watten gelegd. Het aandeel strijd en tragiek is niet groot. Hoe kritischer Combe wordt, hoe interessanter het verhaal. Martin Hulsenboom heeft een enorme woordenschat tot zijn beschikking om alle nuances tot hun recht te laten komen. Hij gaat heel virtuoos en zonder goedkoop te worden om met het noodzakelijke rijmen. De 26 canto\u2019s van het gedicht moeten tamelijk improviserend tot stand zijn gekomen. Combe moest iets bedenken bij een tekening van Rowlandson. Vandaar dat hij zich betrekkelijk weinig gelegen laat liggen aan de satire op het pittoreske. Het pittoreske is een te abstract kunstzinnig begrip om effect te kunnen sorteren. De canto\u2019s over de boekenstrijd en over het toneel zijn daardoor de meeste geslaagde. Prikkebeens strijd met zuster Ursula is ook het eerste waar je bij hem aan denkt. <\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Brekebeen Doctor Syntax was de voorvader van Prikkebeen<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":229417,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-9065","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/9065","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=9065"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/9065\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media\/229417"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=9065"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=9065"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}