Literatuur<\/p>\n
Kort na de bekendmaking dat de Nobelprijs voor literatuur naar de Roemeens-Duitse Herta M\u00fcller ging, werd ik als ‘Roemeense schrijfster’ door de radio gebeld. Blij? Ze hadden het getroffen met een rasechte fan: ik ken geen schrijver die zo wonderschoon en gruwelijk het menselijke verval tijdens de Ceausescu-dictatuur in woorden kan vatten. Aldus riep ik: ‘Met M\u00fcller bekronen ze literatuur met een grote L.’<\/p>\n
Want ja, de beelden uit haar romans zijn onvergetelijk: de invoelbare angst en zelfhaat van een vrouw die op willekeurige momenten bij de Securitate moet opdraven (Vandaag was ik mezelf liever niet tegengekomen, 1999), de kerels uit het slachthuis die warm varkensbloed direct uit de aders drinken en met kalfstongen voor seks betalen (Hartedier, 1996). Maar ook de boeren die honden houden die veel blaffen, zodat ze het mitrailleurvuur van de grenspolitie niet horen (De vos was de jager, 1993) of de dorpse partijvergaderingen, bevolkt door een machtsbeluste meute dronkaards en zwakzinnigen (Niederungen, 1984). Proza dat je naar de keel grijpt, vol metaforen ontsproten aan een glasheldere verbeelding van het menselijk kwaad. De po\u00ebtische zinnen lijken op de vlucht voor hun loodzware betekenis, de woorden tasten het macabere af. Alle personages zijn menselijk gezien in staat van ontbinding.<\/p>\n
In de dissidente kunstenaarskringen waarin ik in Boekarest opgroeide, maakte men zich geen acute zorgen meer om democratie of welvaart. Men vreesde vooral de abrutizare. Letterlijk: bruut worden, in een beest veranderen. Want dat deed het regime met je: zo lang terroriseren en vernederen tot je verwilderde, uit was op het voedselrantsoen en zelfs het leven van je naaste. Dat verval greep M\u00fcller vanaf haar eerste letter bij de kladden. Zo goed, dat haar collega-schrijver en voormalig politiek gevangene Eginald Schlattner na de toekenning van de Nobelprijs zei: ‘Velen hebben het vreselijke meegemaakt, maar Herta werd uitverkoren de metaforen te vinden om dat uit te drukken.’<\/p>\n
M\u00fcller schreef met de moed van iemand die niet wegkijkt als het pijn doet en geen verraderlijk optimisme kweekt. Er was geen weg terug uit de communistische hel. Deze ontreddering wasemt ook uit haar in Duitsland onlangs verschenen roman Atemschaukel, over een overlever van een Russisch dwangarbeidskamp. Het boek, door vele critici bejubeld en door een enkeling voor kitsch uitgemaakt, staat op de shortlist van de Deutscher Buchpreis. Men fluistert dat Atemschaukel in Oslo de doorslag gaf voor de bekroning van de ‘onbekende’ M\u00fcller.<\/p>\n
Maar een nobody is M\u00fcller (1953) nooit geweest. In Roemeni\u00eb weerklonk haar naam al voordat ze haar eerste verhalenbundel publiceerde. Het prille talent uit Nitzkydorf in Banaat, thuisland van Duitssprekende Schwaben, ging Germanistiek studeren in Timisoara en belandde bij de verzetsbeweging Aktionsgruppe Banat waardoor ze de aandacht van de Securitate trok. Haar werk circuleerde in vriendenkringen. Ik herinner me een bezoek van de dichter Wolf von Aichelburg, die uit zijn broekzak een paar verfrommelde, met indigopapier getikte bladzijden toverde. ‘Widerstandsliteratur!’ riep hij. Van M\u00fcller. Ook op mijn Duitstalige Lyceum in Boekarest fluisterden leraren haar naam: een grote belofte. Haar boek Niederungen lag bij de censor en zou in 1982 in Roemeni\u00eb en in 1984, ongecensureerd, in West-Duitsland het licht zien.<\/p>\n
In 1987 verhuisde M\u00fcller naar West-Berlijn waar ze ontvangen werd als een literaire sensatie. Er ontstond ook een tegenbeweging van Roemeense Duitsers die M\u00fcller van nestvervuiling beschuldigden omdat ze in haar boeken de Banater Deutschen als primitieve, incestueuze schurken neerzette. Net de Roemeense censor, die M\u00fcllers proza negativistisch en gespeend van vaderlandsliefde vond.<\/p>\n
Toen Ceausescu viel, gaf M\u00fcller kurkdroog, realistisch commentaar: er zou niets veranderen zolang de securitsti op hoge functies bleven. Nog steeds publiceert ze hierover. Haar lidmaatschap van de Duitse PEN gaf ze op vanwege toelating van DDR-auteurs van dubieuze politieke reputatie. Dit onvermurwbare engagement maakte M\u00fcller zelf verdacht. Geborneerde schrijversstemmen verdenken haar van collaboratie, omdat ze getrouwd was met een partijlid en nooit vast heeft gezeten.<\/p>\n
Deze Nobelprijs trok ook een beerput van nationalisme open. Zowel onder Roemenen als Duitsers woedt de beschamende discussie of M\u00fcller nu Roemeense of Duitse is. De in Parijs woonachtige schrijver Paul Goma, ooit Roemeni\u00eb’s \u00dcberdissident, moppert dat ze niet Roemeens is omdat ze geen echte onderdrukking zou hebben gekend. Roemeense nationalisten pendelen tussen trots voor de prestigieuze prijs en afkeer van de Duitse die ‘profiteert’ van haar Roemeense verleden. Ontheemding, volgens het Nobelcomit\u00e9 M\u00fcllers hoofdthema, speelt haar alweer parten: nu dankzij lui die Europa zien als een stal vol prikkeldraad waarin kunstenaars veroordeeld zijn tot hun etnische hok.<\/p>\n
Gelukkig merkte Angela Merkel, zelf een Ossie, op dat deze bekroning mooi past bij de twintigste verjaardag van de val van de Muur. Gelijk heeft ze. De bekroning van M\u00fcller vestigt de aandacht op een magnifieke verbeelding uit Berlijn, ontstaan in een land dat doorgaans negatief in het nieuws staat: Roemeni\u00eb. Ook wordt de herinnering aan een gruwelperiode uit de Europese geschiedenis ge\u00eberd. De prijs honoreert ook de roep om gerechtigheid en de moed te blijven roepen als niemand meer luistert. Zoals de Roemeense filosoof Andrei Plesu zei: ‘Voor Herta M\u00fcller had men ook de Nobelprijs voor de Menselijkheid kunnen uitvinden.’<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
De Nobelprijs voor Herta M\u00fcller trok een beerput aan nationalisme open.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Nausicaa Marbe","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/90263"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=90263"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/90263\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Nausicaa Marbe","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=90263"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=90263"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=90263"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}