{"id":90117,"date":"2009-10-21T11:57:00","date_gmt":"2009-10-21T09:57:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/sprakeloos-tom-lanoye\/"},"modified":"2009-10-21T11:57:00","modified_gmt":"2009-10-21T09:57:00","slug":"sprakeloos-tom-lanoye","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/sprakeloos-tom-lanoye\/","title":{"rendered":"‘Sprakeloos’ – Tom Lanoye"},"content":{"rendered":"
\n

In zijn nieuwe roman vertelt Tom Lanoye over de pijnlijke aftakeling van zijn moeder. Helaas zit hij zichzelf ernstig in de weg.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Er is iets fout gegaan in het productieproces, laten we het daar maar op houden. Lanoyes uitgever heeft het verkeerde bestand van Sprakeloos naar de drukker gestuurd, en die ruwe versie ligt nu in de winkels. Het doet vooral denken aan een veelbelovend, maar nog niet geredigeerd manuscript. Een berg papier waarvan een kritische redacteur zou zeggen: ‘Prachtig Tom. Dit kan een heel mooi boek worden. Met nog wat schrappen en schaven kunnen we het uitgeven in 2010.’<\/p>\n

Sprakeloos had vier keer zo indrukwekkend en de helft zo dik kunnen zijn. Nu blijft de kracht beperkt tot een handvol geslaagde sc\u00e8nes, die een stuk sterker waren geweest als Lanoye de lezer niet eerst had verdoofd met allerlei onzin. Na een fles hoofdpijnwijn proef je ook weinig meer van een Barolo.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Sprakeloos bestaat uit drie delen: een soort making of, getiteld ‘hij’, het werkelijke verhaal (‘zij’), en een epiloog (‘ik’). En een kort voorwoord. De hoofdpijnwijn is in Sprakeloos het voorwoord, het eerste deel, en het begin van het tweede. Bij elkaar meer dan een kwart van het boek. Lanoye vertelt eerst dat het over de aftakeling van zijn inmiddels overleden moeder zal gaan. Dit is geen gewone roman, zegt hij – de gebeurtenissen berusten grotendeels op waarheid – en we worden gewaarschuwd voor een gebrek aan samenhang. Wie daar niet tegen kan, kan het boek beter wegleggen.<\/p>\n

Dat kun je eerlijk en gedurfd noemen. Of een opzichtige manier van jezelf indekken. Koketteren met je onvermogen om een verhaal pakkend te beginnen.<\/p>\n

Dan begint het eerste deel. Een klaagzang. Schrijven over zo’n thema, zo dichtbij, zo persoonlijk, is verschrikkelijk moeilijk. Confronterend. G\u00eanant. Enzovoort. Lanoye blijft eromheen schrijven. Hij erkent zijn omtrekkende bewegingen, verontschuldigt zich herhaaldelijk voor de uitweidingen. En toch ook weer niet: ‘De pudeur is er, onverminderd, nog altijd. En daarvoor ga ik mij niet verontschuldigen. Pudeur is een deel van het gegeven, misschien zelfs het centrale thema.’<\/p>\n

Het metaniveau, het schrijven over het schrijven, is onderdeel van Lanoyes manier van vertellen. Dat zagen we eerder, zowel in autobiografisch werk (Kartonnen dozen), als in ge\u00ebngageerde romans (Het derde huwelijk). Maar in Sprakeloos is het prominenter. En minder speels.<\/p>\n

Misschien omdat het eerder ging over schrijven. Nu gaat het over niet kunnen schrijven. Niet durven schrijven. Dat had op zich best kunnen werken: je kunt ook iets aantonen door eromheen te draaien. De lezer krijgt langzaam een idee waar nou omheen gedraaid wordt, en er wordt meteen iets duidelijk over de impact ervan. Maar we krijgen nauwelijks inzicht in Lanoyes worsteling met het overlijden van zijn moeder. We krijgen vooral inzicht in zijn worsteling met de knipperende cursor.<\/p>\n

Het eerste deel heeft iets dwangmatigs, alsof Lanoye gedacht heeft: ik moet iets op papier zetten, dondert niet wat. Resultaat: een hoop flauwe grappen, woordspelingen en doelloos geschrijf over geschrijf. Een prullenbak vol mislukte aanzetten in plaats van een verhaal.<\/p>\n

Het tweede, belangrijkste deel, ‘zij’, lijkt nog even zo door te sukkelen, met een minutieuze beschrijving van de huiskamer. De complete huisraad. De servieskast. De kachel. Lanoye is als een ouder die elke koprol van zijn kind vastlegt en de foto’s trots aan iedereen laat zien, zonder door te hebben dat de foto’s alleen voor hemzelf interessant zijn. Zuchtend lees je verder. Maar dan.<\/p>\n

Actie. De eerste beroerte van de moeder. Meteen daarop de beschrijving van Dikke Liza, de huisbazin. Haar zwakbegaafde nichtje Lucienneke. Een paar andere dorpsbewoners. Geen omtrekkende bewegingen meer. Geen decor. Echte mensen. Ontroerend beschreven, maar niet sentimenteel, grappig maar niet spottend. Hoewel de moeder, de vader en de andere gezinsleden al eerder werden ge\u00efntroduceerd, komen ze nu pas tot leven. Lanoye staat niet meer in de weg.<\/p>\n

Het zijn dezelfde figuren die in Kartonnen dozen vooral op de achtergrond voorkwamen. De moeder, een drama queen, dominant, zorgzaam, met een groot hart. De lieve, zachtmoedige vader. De vijf kinderen. En de achtergrond zelf: het dorp Sint-Niklaas, de slagerij van de familie Lanoye (‘beenhouwerij’ in goed Vlaams). Rake beschrijvingen van het gezins- en het dorpsleven, vol kleurrijke tragikomische bijfiguren.<\/p>\n

Een paar sc\u00e8nes zijn werkelijk hartverscheurend: Lanoyes coming-out, en de daaropvolgende ruzie met zijn moeder – een nagenoeg perfecte dialoog. Moeder verwijt zoon zijn ‘vuiligheid’, zoon verdedigt zich, en terwijl ze elkaar proberen af te troeven in bikkelharde maar puntgaaf geformuleerde beledigingen, beseft Lanoye hoeveel ze op elkaar lijken.<\/p>\n

En dan, tragisch hoogtepunt, het moment waarop moeder door twee ambulancebroeders uit haar eigen huis wordt weggedragen. Op Lanoyes verzoek (sterk detail: hij moet meteen afrekenen met de ambulancebroeders, tweehonderdvijftig euro, contant). Ze heeft meerdere beroertes gehad en lijdt aan afasie. Ze kan geen normale zin meer uit haar mond krijgen. Daarnaast heeft ze geregeld woedeaanvallen. Vader en zoon zitten verslagen in de slaapkamer als moeder wordt meegenomen. Ze horen nog wat gestommel. ‘En daar, opeens, versterkt door de galm van de trappenhal, weerklinkt een laatste keer haar stem in haar eigen woonst. Ze heeft \u00e9\u00e9n woord wonderwel teruggevonden. Ze schreeuwt het luid en hartverscheurend duidelijk. Zijn naam. Ze roept keihard zijn naam.’<\/p>\n

Die sc\u00e8ne blijft nog wel even nagonzen. Zelfs na de fles hoofdpijnwijn proeven we hier duidelijk de Barolo.<\/p>\n

Af en toe onderbreekt Lanoye het verhaal nog om uit te leggen dat de volgende sc\u00e8ne wel heel gedetailleerd beschreven wordt. En waarom dat nodig is. Minder is niet meer, schuimbekt hij. Minder is minder.<\/p>\n

‘”Minder” is een laffe constructie,’ stelt Lanoye, ‘gemakzuchtig bedrog, minimalistische kitsch. Het leven \u00eds geen galerie, van boven tot onder in steriel wit geschilderd, met maar \u00e9\u00e9n kubistisch winterlandschapje aan de muur (\u2026).’<\/p>\n

Natuurlijk vertelt Lanoye ons ook wat het leven wel is: chaos. Een platitude die op zichzelf al twijfelachtig is – er is genoeg wat op het tegendeel wijst. De allesbehalve chaotische werking van het menselijk lichaam, bijvoorbeeld. Maar goed, laten we met Lanoye meegaan. Het leven is een grote chaos.<\/p>\n

Dan is de volgende vraag: wat heeft dat met literatuur te maken? Dat het leven een chaos is, betekent toch nog niet dat een boek dat ook moet zijn? Ongeveer een derde van ons leven brengen we slapend door. Moet een derde van elk boek dan ook over slapen gaan?<\/p>\n

Natuurlijk is minder niet per definitie meer. Meer is ook niet per definitie meer. Daar gaat het ook helemaal niet om. De vraag die schrijvers zich moeten stellen, of ze nou kaal of bloemrijk schrijven, is: hoe kan ik een zo groot mogelijk effect bereiken? De een doet dat met weinig woorden, de ander met veel.<\/p>\n

Het probleem bij Lanoye is dan ook niet dat hij veel woorden gebruikt. En ook met schrijven over schrijven is niks mis. Maar het moet wel werken. Bij Lanoye werkt het tegen zichzelf en tegen de lezer: het zit het leesplezier, de ontroering, de vervoering in de weg. Als metaschrijver is Lanoye veel minder goed dan als verhalenverteller.<\/p>\n

Dit is wat Sprakeloos had moeten worden, lazen we in het eerste deel: ‘Een roman die geen roman mag worden, geen bellettrie, maar ook geen brol, een betere Bijbel en een antiboek in \u00e9\u00e9n en dezelfde band.’ Dat is niet gelukt. Sprakeloos is nu vooral een gemiste kans: een prachtig boek verstopt in een hoop geouwehoer.<\/p>\n

Tom Lanoye, \u2018Sprakeloos\u2019, Prometheus, 360 p., \u20ac 19,90<\/i><\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

In zijn nieuwe roman vertelt Tom Lanoye over de pijnlijke aftakeling van zijn moeder. Helaas zit hij zichzelf ernstig in de weg.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[95,97,177],"tags":[1955],"acf":[],"author_name":"Dries Muus","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/90117"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=90117"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/90117\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Dries Muus","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=90117"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=90117"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=90117"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}