Reportage \/ Verhulst verfilmd<\/p>\n
Een reportage in het NOS Journaal van 7 oktober 2009: mannen die poedelnaakt de Tour de France nabootsen in een grijze straat. ‘De zelfkant van een Vlaams dorp\u2026’ , zegt de voice-over, ‘\u2026is het decor van De helaasheid der dingen die gisteravond al zijn Belgische premi\u00e8re beleefde. De film gaat over de jonge Gunther Strobbe die wordt opgevoed door zijn losgeslagen ooms…’<\/p>\n
Even later beelden van het dorp Nieuwerkerken, waar Dimitri Verhulst, de auteur van het in 2006 verschenen boek De helaasheid der dingen, is opgegroeid. Het dorpscaf\u00e9 Tweety. De stem van de journalist: ‘De figuur van Nonkel Petrol bestaat \u00e9cht, want boek en film zijn sterk autobiografisch. De ooms van schrijver Verhulst voelen zich dan ook te schande gemaakt.’ Hij duwt zijn microfoon onder de neus van een man in zwart trainingvest: de oom. Die zegt: ‘En dan het verhaal op zichzelf. Dat doet wel pijn vanaf het moment dat het over u gaat. Plus de vervormingen die er bij zijn en zo.’<\/p>\n
De journalist, streng: ‘Dat klopt niet?’<\/p>\n
‘Totaal niet. Ze moeten van mij geen dronkaard maken.’ Gelach in het caf\u00e9.<\/p>\n
De journalist: ‘Volgens de regisseur is het fictie en gaat de film over een jongen die zich aan zijn milieu ontworstelt.’ De regisseur Felix van Groeningen: ‘Het is iemand die waanzinnig veel meemaakt en een verschrikkelijke keuze moet maken, die daar heel lang van afziet en eigenlijk op zijn poten terechtkomt.’<\/p>\n
De journalist: ‘Dat is duidelijk niet het geval in Nieuwerkerken, waar de schrijver zijn gezicht niet meer hoeft te vertonen.’<\/p>\n
De oom: ‘Best niet, want die zit los hier door de ruit.’ Wat wordt ondertiteld als: ‘Ik smijt hem hier dwars door de ruit.’<\/p>\n
Verloren zoon<\/p>\n
‘In de jaren tachtig trokken ze met hun bandrecorders naar de brousse, en lieten daar enkele rimboebewoners een lied zingen. Voor de archivering van de wereld. Ze zagen iemand met een lange lip en vroegen hem die lip te laten lillen voor de camera. En nu zaten ze met hun registratieapparatuur in de huizen waar ik was grootgebracht, denkt het ik-personage Dimmetrie in de roman van Verhulst. Drie jaar na het schrijven van zijn woorden, nu de verfilming ervan zo’n groot succes is, is het precies zo.<\/p>\n
In de roman De helaasheid der dingen wordt de jongen Dimmetrie, die verlaten is door zijn moeder, opgenomen in het nest van zijn grootmoeder. Hij hokt er samen met zijn vader en drie werkloze ooms. Dagelijks drinken ze zich naar het niveau waarop geluk en ongeluk zich grondig in elkaar vergissen. ‘God schiep de dag en wij slepen ons erdoor,’ luidt hun adagium. Soms is die sleeptocht hilarisch, soms gaat die gepaard met veel godverdommes, maar altijd gezamenlijk. De politiediensten fungeren als een taxibedrijf om dronken ooms aan huis af te leveren. Een enkele keer belt de juffrouw van de dienst Bijzondere Jeugdzorg aan, omdat iemand in het dorp Reetveerdegem – een onooglijke negorij van duivensport en motregen – zijn beklag heeft gedaan over het gezin. Na een paar jaar keert een ouder geworden Dimmetrie terug naar het dorp. Hij bezoekt er het graf van zijn vader en de stamkroeg van zijn ooms. Hij noemt zich ‘de verloren zoon’. Hij beseft dat hij geen verweesde maar een verloren zoon is: ‘Ik ben allang geen meer van hen. Ik ben geen meer van hen maar zou het wel willen, om mijn loyaliteit te tonen, of mijn liefde, hoe men die gevoelens ook noemen moet.’<\/p>\n
Het verhaal is sterk autobiografisch. De scenaristen van de film hebben er nog meer autobiografische elementen aan toegevoegd. Verhulst zwakte de tragedie van zijn jeugd af tot een tragikomedie, een wrang, soms hilarisch familieportret waarin schaamte en liefde zich verenigen. En ook de film is er een vol anekdoten, liefde en mededogen voor het machteloze.<\/p>\n
Verhulst maakte van zijn jeugd een prachtig, herkenbaar verhaal. Er zijn 150.000 exemplaren van zijn roman verkocht, en in nog geen twee weken tijd zagen 70.000 mensen de film. Vorige week kreeg de film, die werd gekozen als de Belgische inzending voor de Oscars, drie prijzen in New York. Op het Hamptons International Film Festival kreeg hij prijzen voor beste film, beste camerawerk en beste scenario.<\/p>\n
Dat het hedendaagse fetisjisme met het autobiografische mede het succes verklaart, valt niet te ontkennen. Maar het is evengoed de herkenbaarheid van loyale familieliefde en de tweeslachtigheid waarmee men zich uit een milieu sleurt, die film en boek tot toppers maken.<\/p>\n
Toch was Dimitri Verhulst bij de filmpremi\u00e8re niet aanwezig. Hij distantieert zich zoveel mogelijk van de film. Voor het scenario gaf hij alle artistieke vrijheid aan scenarist en regisseur Felix van Groeningen. ‘Dimitri heeft de film ondertussen gezien en hij vindt hem goed. Maar voor de rest wil hij er niets mee te maken hebben,’ verklaart de regisseur. ‘Het boek verzuurde de relaties met zijn familie en hij vreest dat de film het allemaal opnieuw zal oprakelen.’<\/p>\n
De liefdesverklaringen in het boek blijken niet afdoende. In interviews in kranten, radio en televisie klinkt nu een eis van de ooms door: ‘Hij moet zich excuseren via de televisie of andere media zodat iedereen het hoort.’<\/p>\n
In De helaasheid der dingen spoort Nonkel Potrel zijn neefje aan om mee te zingen voor de etnologen die dronkemansliederen komen opnemen. Dimmetrie: ‘Ik vond het pervers. Het was een illusie dat ook maar iemand oprecht in het volk ge\u00efnteresseerd was.’ Nonkel Potrel: ‘Dat versta ik niet aan u, Kleine, dat gij dat pervers vindt. Gij tilt te zwaar aan die dingen. Dat is toch geestig, wij samen met een stuk in onze kloten op een cd.’<\/p>\n
Soms fietst de werkelijkheid zich van de fictie los als een opvallende renner in zijn blote kont. De personages zijn uit hun hol van anonimiteit gedreven en eisen ook aandacht.<\/p>\n
Aasgieren<\/p>\n
‘Alles moet tot een korte boodschap vereenvoudigd worden. Het heet dan: de ooms van Dimitri Verhulst zijn not amused,’ zegt A.F.Th. van der Heijden. ‘Als er in een familietje een schrijver opstaat dan is het gedaan met dat familietje, zei de Poolse Nobelprijswinnaar Czeslaw Milosz. Ook al gebruikt een schrijver maar \u00e9\u00e9n procent van de familieverhalen, hij zal er altijd op aangekeken worden. Vroeg of laat komt er ruzie van. Tegelijkertijd moet de literatuur gevoed worden. Het hoort bij de risico’s van het vak het zwarte schaap van de familie te worden.’<\/p>\n
A.F.Th. kent de angst dat het scherm dat een schrijver tussen zichzelf en zijn materiaal heeft opgericht, voor het gemak maar wordt weggenomen. ‘Je laat de fictie los op de werkelijkheid. Degenen die zich daar een beetje in herkennen, beklagen er zich dan over dat je in de plaats van een roman niet hun biografie geschreven hebt.’ Of de huiver dat je op een dag iemand tegenkomt die zich misbruikt voelt: ‘Een oude vriendin vertelde me ooit hoe ze het lichaam had gevonden van een huisgenote die zich had op-gehangen op de zolder. Ze noemde een detail dat me erg trof.’ Dat detail kwam terug in een roman. ‘Wat dat betreft, zijn wij schrijvers aasgieren die alles op hun bruikbaarheid bestuderen. Ik kreeg het boek waarin ik in een zelfmoordsc\u00e8ne dat detail had gebruikt, beklad terug met de vraag: “Wat heb je met mijn emoties gedaan?” Terwijl er helemaal niets herkenbaars aan was. Als je je dat soort dingen gaat aantrekken, moet je maar sciencefiction gaan schrijven. En dan nog zul je zien dat een achterneefje dat een beetje groen is uitgevallen, zich gaat beklagen dat hij als marsmannetje is neergezet.’<\/p>\n
Wat doet een schrijver als zijn personages in opstand komen, of als ze van hem afgepakt worden door andere media? Waar zit de bescherming van de literatuur? Nergens. ‘Vaak was het een ontnuchtering om te moeten constateren dat veel journalisten mij als het ware mijn verbeelding probeerden te ontnemen door mijn romans te verschralen tot een soort letterlijke Polaroids van de feitelijke werkelijkheid,’ zegt Joost Zwagerman, die het boek van Verhulst met plezier heeft gelezen. ‘Vooral met Gimmick!, dat jarenlang werd gezien als een sleutelroman. Ik kon blijven ontkennen wat ik wilde, maar de journalisten bleven het schrijven.’ Hij werd lange tijd vereenzelvigd met de hoofdfiguren die hij had verzonnen. ‘Ten tijde van Gimmick! was ik de drugsgebruikende snelle schrijver uit het Amsterdamse kunstcircuit, daarna was ik naar aanleiding van Vals licht ineens weer de schuchtere hoerenloper, en toen De buitenvrouw verscheen, was ik plotseling de overspelige burgerman uit de provincie. Ik moet wel van elastiek zijn, wil ik al die gedaanten in mij kunnen verenigen. Doordat de decors in die drie romans zo realistisch zijn, gaan sommige lezers er direct vanuit dat mijn personages dus ook een-op-een aan de werkelijkheid zijn ontleend.’<\/p>\n
Zwagerman moet het hebben van de verbeelding: ‘Natuurlijk ontleen ik sommige obsessies en fascinaties aan mijn eigen leven, maar literatuur biedt voor schrijvers juist een ontsnapping aan zichzelf.’<\/p>\n
Maarten ‘t Hart noemt vrijwel alles wat hij schrijft – behoudens de historische roman Het psalmenoproer – een mengvorm van feit en fictie. ‘Onveranderlijk heb je, als je een roman publiceert, te maken met ontevreden personages die zich menen te herkennen. Maar het meest ontevreden zijn de personages die het gevoel hebben dat zij uit de roman zijn weggelaten terwijl ze wel een rol hebben gespeeld in de gebeurtenissen die je in de roman beschrijft.’<\/p>\n
Hij maakte ook ooit mee dat iemand zei: als je het waagt om over mijn vader te schrijven, kom ik jouw huis verbouwen. ‘Ik had niet de intentie over die vader te schrijven, ofschoon ik hem goed gekend had. Maar door het dreigement raakte ik ge\u00efnteresseerd en dacht ik: wat zou er met die vader aan de hand zijn geweest? Ik heb dat toen uitgezocht. Dat heeft mij een mooi verhaal opgeleverd. Van de zoon heb ik nooit meer wat gehoord.’<\/p>\n
Van der Heijden: ‘De keuze van de bewerking van de werkelijkheid is een esthetische keuze. De werkelijkheid zoals die zich aandient, is onbruikbaar, want te absurd. We leven in een tijd waarin iedereen naar de onmiddellijke waarheid zoekt achter fictie, zelfs de fictie ontkent. Het is de lompheid van de hedendaagse mens die de subtiliteiten miskent. Ik hou er geen rekening mee.’<\/p>\n
Banaliteitsbesef<\/p>\n
‘Het gemakkelijkste voer om een zelfverklaarde artistieke bourgeoisie te vermaken, dat was het volk. De authenticiteit waar zij naar streefden. De oermens van de ge\u00efndustrialiseerde wereld waar zij van afstamden. Men zou desnoods de wasdraden van de marginalen naar de musea slepen, hun onderbroeken en doorrookte interieurtjes exposeren. Je kon er vergif op innemen, men hoefde maar een tentoonstelling wasdraden te organiseren en de hele stad liep storm voor zo’n origineel idee. Want snel tevreden was de intellectueel natuurlijk wel, en nog sneller zat hij door zijn voorraad inspiratie. Maar als de tentoonstelling gedaan was, dan zou het volk het volk blijven, zoals het hoort, denkt Dimmetrie in het boek van Dimitri Verhulst.<\/p>\n
‘De eventuele gelijkenis van bepaalde personages in dit boek met bestaande personen berust op louter mensenkennis,’ schrijft Verhulst vooraan in zijn boek.<\/p>\n
Vorig jaar schreef hij in de tekstbundel Lexique Nomade een beschouwing over de kern van zijn schrijfarbeid. ‘Misschien is dat een van de vele functies van literatuur, via herkenning geruststellen, aantonen dat we vele van onze afwijkingen met elkander gemeen hebben. Dat wij uniek zijn, doch met mate. Daarom moet ik schrijven van op de grond, en nooit vanaf de kansel. Eerst mens zijn, dan schrijver. Plaatsnemen aan mijn tafel en mij ontdoen van mijn predikaten en prijzen.’ Hij benoemde het met het trefwoord: ‘banaliteitsbesef’.<\/p>\n
We belden met Dimitri Verhulst. Hij wilde nu graag wat luwte in de storm. Eerst mens zijn.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Velen vinden zich terug in het verfilmde boek \u2018De helaasheid der dingen\u2019 van Dimitri Verhulst. Een bekend schrijversprobleem.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Anna Luyten","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/89907"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=89907"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/89907\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Anna Luyten","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=89907"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=89907"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=89907"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}