Film \/ Exegese van \u2018Antichrist\u2019<\/p>\n
De critici vielen over Lars von Trier heen op het jongste festival van Cannes. Zijn Antichrist was ‘art-porn at its nuttiest’ (Time), ‘a big fat art-film fart’ (Variety), ‘de meest shockerende film in de geschiedenis van Cannes’ (Sunday Telegraph). Bloederige martelsc\u00e8nes en expliciete seks hadden ze gezien, holle provocaties van het Deense enfant terrible. De Daily Mail riep op de film te verbieden (zonder hem gezien te hebben) en de oecumenische jury reikte een speciale ‘anti-prijs’ uit aan Von Trier voor zijn ‘meest misogyne film’. En toen vielen er ook nog vier mensen flauw bij de premi\u00e8re.<\/p>\n
Allemaal goede reclame natuurlijk, maar ondertussen zag niemand wat Von Trier had gedaan. Hoofdrolspeelster Charlotte Gainsbourg kreeg een Gouden Palm als Beste Actrice, het camerawerk van Anthony Dod Mantle (Oscarwinnaar met Slumdog Millionaire) werd alom geprezen en sommige voorstanders – want die waren er ook – probeerden zich serieus in de film te verdiepen.<\/p>\n
Maar ook zij zagen niet wat er was gebeurd. Dat Von Trier een film had gemaakt die zijn hele oeuvre samenvat, onderbouwt – en afrondt. Hij is klaar, de lei is schoon. Al zijn eerdere vrouwelijke personages, die in zijn vorige films zo moesten lijden, zozeer dat hij het predikaat ‘vrouwenhater’ niet meer kwijtraakte, schenkt hij met Antichrist verlossing. En daarmee bevrijdt hij zichzelf. Het enige wat je moet zien, is dat Antichrist het verhaal van Adam en Eva achterstevoren vertelt. Als je dat ziet, vallen al die ‘goedkope provocaties’ – seks, geweld en bijbelverwijzingen (Eden, pratende dieren) – op zijn plek.<\/p>\n
Sleutelfilm<\/p>\n
Daarmee is Antichrist, zoals Von Trier zegt, de belangrijkste film uit zijn carri\u00e8re. Niet de beste, maar de belangrijkste. De sleutelfilm. Antichrist vormt, met zijn hoofdpersonen die slechts Hij en Zij heten, de metafysica van de wereld die Von Trier in zijn oeuvre heeft geschapen. Begrijp Antichrist, en je begrijpt al zijn films – en zelfs iets meer van de wereld.<\/p>\n
Dat oeuvre van Von Trier is, om te beginnen, zeer consequent. Hij vertelt, beaamt hij, steeds hetzelfde verhaal. Uitgangspunt is de strijd tussen controle en chaos. De poging tot controle – die futiel is – wordt vertegenwoordigd door de man. Zie bijvoorbeeld de Europa-trilogie: The Element of Crime, Epidemic en Europa. In Epidemic blijkt de arts zelf het virus te verspreiden dat hij probeert te bestrijden. Wetenschap en rede staan machteloos tegenover de angstaanjagende chaos van de werkelijkheid, de Natuur. Die wordt vertegenwoordigd door de vrouw – en met name door haar seksualiteit. In een poging de orde te herstellen, moet zij zich opofferen of worden geofferd. Denk aan Bj\u00f6rks personage in Dancer in the Dark, Emily Watson in Breaking the Waves, Nicole Kidman in Dogville.<\/p>\n
Het leverde Von Trier met regelmaat het verwijt van vrouwenhaat op. Met superieure arrogantie staat nu op de aftiteling van Antichrist een ‘researcher voor misogynie’, de Deense journaliste Heidi Laura, die op verzoek van Von Trier een overzicht maakte van vrouwenhaat door de eeuwen heen: van het middeleeuwse heksenboek Malleus Maleficarum tot aan Shakespeares Sonnets for the Black Lady, inspiratie die deels in Antichrist is verwerkt.<\/p>\n
Tarkovski<\/p>\n
Vanwege deze metafysische en door het christendom ge\u00efnspireerde inhoud is Antichrist ter exegese voorgelegd aan twee religieus-culturele denkers. Zij komen tot twee tegengestelde conclusies. Theoloog Antoine Bodar (priester te Rome, publicist en hoogleraar Christendom, Cultuur en Media aan de Universiteit Tilburg) beschuldigt Antichrist van een ‘religieuze saus’: ‘Von Trier koketteert met spiritualiteit. De combinatie van seksualiteit en godsdienst, en bij voorkeur het christendom, garandeert nu eenmaal een kassucces.’ En over de opdracht aan Tarkovski, waarmee de film eindigt: ‘Ik denk dat Tarkovski zich omdraait in zijn graf.’<\/p>\n
Sylvain De Bleeckere (een Belgische, in film gespecialiseerde cultuurfilosoof, verbonden aan de Provinciale Hogeschool Limburg\/Universiteit Hasselt, en filmredacteur van het naslagwerk De Bijbel cultureel) noemt Antichrist onverbloemd ‘een meesterwerk’. ‘Het is veel meer dan zomaar een film. Hij steekt vol referenties, zonder welke hij zijn zin verliest. Voor het grootste deel van het publiek zal hij daarom niet te pruimen zijn.’<\/p>\n
Wie Antichrist wil zien zonder de plot te kennen, kan de rest van het artikel beter wegleggen voor later. Laat ik voor hen dit zeggen: de film bevat inderdaad choquerende beelden, bloederig en expliciet, en is psychologisch vrij eendimensionaal. Naar de diepgang, die er is, moet je willen zoeken.<\/p>\n
Psychologisch<\/p>\n
Theoloog Antoine Bodar geeft in zijn Amsterdamse woning, nadat hij twee glazen wijn heeft ingeschonken, vriendelijk doch beslist zijn oordeel. ‘Tot een uur is de film, vind ik, acceptabel. Dan heeft hij ook een bepaalde tederheid. De mooiste sc\u00e8ne is de eerste, wanneer dat kind uit het raam naar beneden zweeft. Dat is onvergetelijk mooi gemaakt. Hoewel de seks die tegelijk plaatsvindt voor mij wat rauw is, dat overdreven realisme, h\u00e8, maar goed, als je daar nou overheen stapt, zijn de beelden prachtig en is het getob van de ouders navoelbaar.’<\/p>\n
Maar een religieuze interpretatie vindt Bodar onnodig. ‘Het gebeurt vaker na een verschrikkelijk ongeluk dat man en vrouw volledig uit elkaar groeien. De vrouw in de film wordt zo wanhopig, dat ze het liefste wat ze nog heeft, haar man, kapot wil maken. Dat hoor je meer in liefdesgeschiedenissen, niet? Was sich liebt, das neckt sich. Om dat te verklaren heb je geen godsdienst nodig. Dat heeft niks te maken met de duivel, die vrouw moet gewoon naar het ziekenhuis.’<\/p>\n
Het geweld dat volgt, gaat Bodar te ver. ‘Opeens is de po\u00ebzie verdwenen. Kijk, ik vond zijn ontmanning door haar buitengewoon schokkend. En ik vond haar eigenhandige besnijdenis met de schaar verschrikkelijk om te zien. Maar dat kon ik nog plaatsen in het verhaal. Maar dat je dan die man een molensteen in zijn been boort? Dat is gewoon kitsch! Dat is niks! Dat is artistiek onnodig. Die ontmanning was voldoende.’<\/p>\n
U meende in een goedkope horrorfilm te zijn beland.<\/p>\n
‘Aan het eind wel, ja. Ik moet zeggen, ik heb die film ‘s avonds gekeken en tot ‘s ochtends vier uur niet kunnen slapen.’<\/p>\n
Door de fysieke heftigheid?<\/p>\n
‘Ja, ik zou ook nooit naar deze film gaan.’<\/p>\n
Zou u hem afraden?<\/p>\n
‘Dat niet, want dat is voor bepaalde mensen weer een aanrader. Maar er zit een wreedheid in die ik niet hoef. U wilt er een religieuze film van maken, terwijl ik het eerder antireligieus vind. Een film met een afwezigheid van elke zingeving.’<\/p>\n
De onwerkelijke elementen – een pratende vos, een dreigend vervormend bos, ontelbare naakte lichamen tussen de bomen – plaatst Bodar in de traditie van het negentiende-eeuwse symbolisme. ‘De vrouw in de film bestudeert voor haar dissertatie de heksenvervolging. In haar verdriet verbindt zij dat met haar schuldgevoel over de dood van haar kind. Dat is typisch voor het symbolisme: de vrouw als verderfelijk wezen, als dochter van Eva, schuldig als verleidster van Adam. De vrouw als heks, die de natuur gestalte kan geven in haar woestheid. Maar de reden voor die ontwikkeling blijft haar studie, die haar in de kop slaat.’<\/p>\n
Bodar houdt vast, net als ‘Hij’ in de film, aan een psychologische verklaring. Maar wat nu als alle verontrustende gebeurtenissen en onverklaarbare verschijnselen echt zijn, als Zij gelijk heeft met haar overtuiging dat ze het Kwaad is – in elk geval binnen de wereld van de film? ‘De Natuur is Satans kerk,’ orakelt ze. En de sprekende vos zegt even later: ‘De chaos regeert.’ Dezelfde tekst schreef Von Trier in bloedrode letters boven de deur van zijn kantoor.<\/p>\n
Nietzsche<\/p>\n
Filosoof Sylvain De Bleeckere, die spreekt via een Skype-verbinding uit Hasselt, gaat mee in die metafysische interpretatie. Hij ziet verscheidene parallellen met de Russische regisseur Andrej Tarkovski, wiens religieuze intenties wel algemeen serieus worden genomen. Dat Von Trier zijn film aan Tarkovski opdroeg, kon in Cannes echter rekenen op hoongelach. De Bleeckere veert op uit zijn stoel: ‘Vergis u niet, Tarkovski was ook een provocateur. In zijn orthodoxe omgeving was Andrej Roebljov even choquerend als Antichrist is voor protestanten. En ook Tarkovski is altijd aangevallen door feministen. Bijvoorbeeld vanwege Het offer, die gaat over het afwijzen van het moederschap – net als Antichrist.’<\/p>\n
Die titel verwijst, onder meer, naar Nietzsches gelijknamige boek. De Bleeckere: ‘Nietzsche verwijt het christendom de mensen niet te hebben geleerd om te gaan met hun ware aard.’ Een aard die duisterder is dan ook de moderne, zogenaamd ontkerkelijkte mens onder ogen wil zien. ‘Von Triers film gaat die confrontatie met onze aard wel aan. De film is, net als destijds Nietzsches Antichrist, een vehemente schreeuw naar de bestaande cultuur.’<\/p>\n
In Nietzsches boek, dat volgens Von Trier al jaren op zijn nachtkastje ligt, roept de filosoof op tot een Umwertung aller Werte, een herwaardering van alle waarden. Dat is ook wat er gebeurt in Antichrist. De vrouw, die altijd al de chaos vertegenwoordigde bij Von Trier, beseft dit keer voor het eerst zelf, door haar studie van hekserij, dat Zij het Kwaad is. Wat is haar oplossing? Het ongedaan maken, het omdraaien van de erfzonde. En daarop volgt een chronologische omkering van het bijbelse verhaal van Adam en Eva. Wie dat eenmaal ziet, begrijpt de hele film: psychologisch, symbolistisch, cultureel en religieus.<\/p>\n
Het verhaal is dan als volgt. Eerst vermoordt Zij (hoewel bijna geen recensent het opvalt) het kind: het sterft niet per ongeluk, maar ze lokt hem uit de box met een teddybeer, terwijl ze haar man afleidt met seks en de babyfoon overstemt met de wasmachine. In de raamopening verliest het kind vervolgens zijn evenwicht – we leren later, dat zijn voeten zijn beschadigd doordat zij systematisch zijn linker- en rechterschoen heeft verwisseld. Hij en Zij gaan daarop naar Eden, hun buitenhuis in de Natuur. Daar sloopt ze, met behulp van drie dieren die De Drie Bedelaars heten (een spiegel van De Drie Koningen die Jezus verwelkomden) en met behulp van onverklaarbare, dreigende gebeurtenissen in de Natuur, beetje bij beetje zijn geloof in de rede. De rede, die het gevolg is van de erfzonde: de vrucht van Kennis die Eva Adam had gegeven.<\/p>\n
Ondertussen sloopt ze nog meer: hun beider seksuele organen en daarmee hun voortplantingsvermogen. Ze begraaft hem vervolgens en graaft hem levend weer op – als een herrijzenis, die de sterfelijkheid (Gods straf voor de erfzonde) overstijgt. En daarna drijft ze hem definitief voorbij de rede door hem te dwingen haar te vermoorden. Hij wurgt Haar, beheerst, instinctmatig. De Bleeckere: ‘De clou is dat je letterlijk hoort dat hij haar adamsappel indrukt. Die kraakt kapot. Een onwaarschijnlijk sterk detail.’ Vervolgens verbrandt de man haar. Geen graf, geen aandenken. Zoals Genesis zegt: ‘Gij zijt stof, en gij zult tot stof wederkeren.’ Adam is terug bij af, voor de komst van Eva en de Zondeval. In een omkering van Genesis is Hij achtereenvolgens bevrijd van nakomelingen, seks, sterfelijkheid, kennis en wederhelft.<\/p>\n
Verlossing<\/p>\n
En dan volgt het raadselachtige slotbeeld, door de meeste recensenten schouderophalend afgedaan. Hij, nu weer alleen, loopt door het bos, waar visioenen van naakte vrouwenlijken opdoemen. Hij plukt bessen (de Natuur biedt weer moeiteloos voedsel, net als voor de Zondeval) en dan verschijnen overal vrouwen, met onherkenbare gezichten, gekleed. Einde. De Bleeckere heeft een originele verklaring: ‘Al die vrouwen, die door de eeuwen als heksen zijn veroordeeld, werden niet begraven maar aan de Natuur teruggegeven. Die zie je op het einde liggen en verrijzen. Volgens mij is die bevrijding het gevolg van de film zelf, hij speelt in de epiloog, buiten het verhaal. Deze vrouwen worden bevrijd door de regisseur.’ Bevrijd door Von Trier, zoals ze ooit waren veroordeeld door de Bijbel. ‘Zij’ heeft in dit verhaal de Zondeval ongedaan gemaakt en Lars von Trier heeft daarmee Genesis ongedaan gemaakt. Toepasselijk genoeg liet Von Trier, die zich op zijn dertigste tot het katholicisme bekeerde, bij het verschijnen van Antichrist weten ‘meer en meer athe\u00efst’ te zijn.<\/p>\n
En op wie Von Triers zogenaamde misogynie gericht is, verklaart de film ook. Hij begint met alleen de woorden ‘Lars von Trier’ en ‘Antichrist’, met als laatste ‘t’ een vrouwenteken ( ). Lars von Trier is de Antichrist, die het christendom ongedaan maakt, in de film vertegenwoordigd door de vrouw. Von Trier zei al in 2004 tegen Newsweek, op een vraag over zijn misogynie: ‘Die personages zijn geen vrouwen, er is niks vrouwelijks aan. Het zijn zelfportretten.’ Zijn vrouwenhaat was zelfhaat, ‘Hij’ en ‘Zij’ zijn beide Lars von Trier. Zijn vrouwelijke Natuur heeft zich nu definitief opgeofferd, zodat zijn mannelijke Rede zijn krampachtige neiging tot controle kan loslaten. Von Trier, die vertelde tijdens het maken van Antichrist aan een diepe depressie te lijden, heeft zichzelf verlost. Hij hoeft nu nooit meer een misogyne film te maken.<\/p>\n
Filmografie<\/p>\n
2009 Antichrist<\/p>\n
2006 The Boss of it All<\/p>\n
2005 Manderlay<\/p>\n
2003 Dogville<\/p>\n
2000 Dancer in the Dark<\/p>\n
1998 The Idiots<\/p>\n
1996 Breaking the Waves<\/p>\n
1994 The Kingdom (tv)<\/p>\n
1991 Europa<\/p>\n
1988 Medea<\/p>\n
1987 Epidemic<\/p>\n
1984 The Element of Crime<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u2018De meest choquerende film in de geschiedenis van Cannes,\u2019 zo is \u2018Antichrist\u2019 van Lars von Trier genoemd. Maar voor wie goed kijkt, valt alles op zijn plek.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Kees Driessen","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/89663"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=89663"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/89663\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Kees Driessen","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=89663"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=89663"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=89663"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}