{"id":89303,"date":"2009-11-12T14:19:00","date_gmt":"2009-11-12T12:19:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/de-spelers-manon-uphoff\/"},"modified":"2009-11-12T14:19:00","modified_gmt":"2009-11-12T12:19:00","slug":"de-spelers-manon-uphoff","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/de-spelers-manon-uphoff\/","title":{"rendered":"‘De spelers’ – Manon Uphoff"},"content":{"rendered":"
\n

Veel gemis, seks en geweld in \u2018De spelers\u2019 van Manon Uphoff. En een verfrissend geluid tegen oer-Hollands moralisme.<\/b> <\/p>\n

Lang vervlogen tijden: de burgeroorlog in voormalig Joegoslavi\u00eb woedde en Nederlandse schrijvers vonden dat zoiets niet mocht – nie wieder. Dat schrijversprotest – schrijvers moesten ‘hun verantwoordelijkheid nemen’ – werd ge\u00ebntameerd door Ronald Giphart. Uiteraard kreeg hij op zijn lazer voor zo’n onhandige collectieve oproep. Immers: een schrijver dient geen ander belang dan dat van zijn schrijverschap. Daarbij: wat heeft het voor zin om in Nederland gratuit heisa te maken over atrociteiten in het buitenland?<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Maar voor Giphart en de zijnen – Manon Uphoff flankeerde hem trouw – was het menens. Ze gingen door. Niet alleen door een ‘Open Brief’ voor te dragen tijdens de Nationale Srebrenica-herdenking, maar ook door de getroffen streek zelf te bezoeken en – daar wordt het interessant – die ervaring op papier te zetten. In Gipharts publieke dagboek Het leukste jaar uit de geschiedenis van de mensheid (2002) levert dat de beste, want onvrijblijvende pagina’s op. Van Uphoff las ik ooit in een glossy een indrukwekkende getuigenis van haar Bosni\u00eb-reis.<\/p>\n

Dat ze daar niet uitvoeriger in boekvorm over schreef, lag voor de hand. Weliswaar is ze overwegend een semi-autobiografisch schrijver, maar van engagement gericht op maatschappij en actualiteit heb ik in haar oeuvre vrijwel niets gemerkt. Liever richtte ze zich op de ongewone binnenwereld van haar personages en hun plaats in een even wonderlijke familie.<\/p>\n

Uphoff leek mij als schrijver toch vooral een one trick pony: haar ding is verhalen schrijven over eigenzinnige types met irrationele gedragingen. Haar laatste roman Koudvuur (2005) leest als een semi-autobiografische reprise van haar eerdere roman Gemis (1997), dat een vergelijkbare groteske familiegeschiedenis behandelt – kennelijk de bron van haar schrijverschap. Zoiets als een blik op de omringende buitenwereld ontbreekt geheel in dit relaas rond morose stemmende huiselijke sc\u00e8nes. Het kwam mij daarom, cru gezegd, ook voor als een eindpunt voor de auteur Uphoff.<\/p>\n

De schaamte voorbij<\/b>
En dan nu de heftige roman De spelers waarin het Hollandse binnenhuiskamerrealisme via wijd geopende vensters frisse lucht krijgt. De eerste zin: ‘Als kind wist ik niet veel meer van de wereld dan dat je er eindeloos over rond kunt dwalen, al zijn er die beweren dat onze hele wereld een bevlieging is, een zinsbegoocheling die alleen in onze geest bestaat.’ Die zin vormt een aparte alinea, die ook inhoudelijk losstaat van de daaropvolgende anekdotiek. Reden waarom ik de vrijheid neem die openingszet programmatisch te lezen. Doe je dat niet, dan dreig je in de valkuil van kortzichtige, moralistische kritiek te belanden op de hoofdpersoon Manja. Zoals recensente Elsbeth Etty, die zich in NRC Handelsblad ervan af maakte door Uphoffs protagoniste af te doen als ‘geborneerde ramptoeriste in Sarajevo’. Dat gebeurt er als je alleen maar letterlijk leest. Het heeft juist een bedoeling dat Manja zich zo egocentrisch opstelt.<\/p>\n

Ironisch genoeg gaat het Uphoff in De spelers juist om een tegengeluid tegen zo’n mondsnoerende, moralistische, oer-Hollandse reactie, die voortspruit uit het wijdverbreide gevoel dat onze eigen kleine besognes verbleken naast al het wereldleed. Wat Uphoff in haar roman doet, is niet minder dan de doorgaans onbevraagde hi\u00ebrarchie van engagement bevragen.<\/p>\n

De spelers gaat over een multiculturele relatie: de autochtone Manja, een alter ego van Uphoff, krijgt via haar werk – taalles aan buitenlanders geven – kennis aan de Joegoslavische (Bosnische) deserteur J. Het is begin jaren negentig en hun geschiedenis, die loopt tot 1999, wordt weliswaar fragmentarisch, dus met tijdsprongen, maar toch grotendeels lineair verteld.<\/p>\n

Wat het girl meets boy-verhaal bijzonder maakt, is de opstelling van ik-verteller Manja. Eerst omdat ze, nog niet gepubliceerd maar behept met schrijfwens, afstand inbouwt door almaar aantekeningen te maken in zwarte notitieboekjes – ze observeert zodoende de amourette waarin ze actief opgaat.<\/p>\n

Heel actief. Zoals dat in de recente literatuur (Thom\u00e9se! Vuijsje!) gebruikelijker is bij mannelijke helden die de schaamte voorbij zijn, botviert Manja haar enorme zinnelijke lusten gretig: in dit geval op de gespannen, magere neurotische vluchteling die getooid is met het sympathieke initiaal J. En als ze haar begeerte niet fysiek stilt, dan speelt die wel op in haar hoofd. Vele varianten van de activiteit ‘neuken’ passeren aldus de revue. J. op zijn beurt manifesteert zich als een broedse man die gaarne een kind wil verwekken en volop gaat voor huisje-boompje-beestje. Als die burgeroorlog er niet was geweest, was De spelers een kroniek geweest van twee, op elkaars lip zittende geliefden die zich vermeien in kinderlijke ruzies: ‘De deur vloog open. Hij (…) staarde naar me, in zijn hand het legerzakmes dat ik in de keuken had gebruikt als appelboor. Met een theatrale beweging trok hij zijn hemd op en ontblootte zijn borst. “Toe maar,” fluisterde hij. “Steek dan maar!” (…) “Hier steek dan! Hier! Of nee, jij wil dat ik dat zelf doe.”‘<\/p>\n

Maar J. voelt zich schuldig omdat hij, anders dan zijn naaste familie, de ellende in Sarajevo heeft kunnen ontlopen. Dus gaan Manja en hij, zo gauw het kan, naar zijn moederland. Ze verblijven daar in benauwde huisjes met (voor Manja) exotische armoede, leven daar een drankovergoten Balkan-bestaan met een hoog Emir Kusturica-gehalte. Ontmoet: J.’s oude moeder, zus Olga, zwager Spiro en hun aan een psychische stoornis lijdende kind Dinko. Zonderlinge types die zich tamelijk krankzinnig in hilarisch verbasterde taal uitdrukken, iets waar Uphoff zich merkbaar in verlustigt.<\/p>\n

Een hoer, zij… janken!<\/b>
Die setting van het Wilde Oosten raakt meer en meer weerspiegeld in de rafelige vorm van de vertelling; menig uitstapje of escapade raakt bewasemd door scheutige inname van slivovitsj en aandachtige, avondlijke aanschouwing van porno op het televisiekanaal. Ook stilistisch zijn de gevolgen merkbaar: het regent in die Bosnische passages nog meer gedurfde metaforen, die als eigenwijze dronkelappen niet altijd koersvast blijken.<\/p>\n

Even impressionistisch lijkt de keuze voor de titel: De spelers. Ontleend aan een sc\u00e8ne die terloops aandoet. Op een gegeven ogenblik gaan Manja en J. naar een kroeg in Srebrenica waar een groep lachende, rokende, hard pratende jonge mannen zit te kaarten. Hun woorden, althans wat ze ervan meent te verstaan, blijven ‘als gloeiende kooltjes’ nasmeulen: ‘”Eerst die kleine, het kleine meisje… (het kleine zwijntje) – mali svinja – toen die oude knol (stari konj). Kurwa, ona… plakat! (Een hoer, zij… janken!) Ali vlazan (maar vochtig)”.’<\/p>\n

Manja’s gedachten slaan op hol door de sinistere suggestie van seksuele dwang en ander geweld in wat ze beluisterd heeft. Tot ze zich realiseert: ‘Ik besefte dat alles mogelijk is. Misschien was wat ze zeiden wel verzonnen (…) misschien had ik het zelf wel bedacht.’<\/p>\n

Juist die speelruimte van de verbeelding, het dwarse en verontrustende fabuleren, is van cruciaal belang voor de schrijver – dat is zijn engagement in zo’n bloeddoordesemde streek waar de feitenjacht van de journalistiek regeert. Terugziend op haar directe confrontatie met de gruwelgeschiedenis in Bosni\u00eb, kiest Uphoff de literatuur om rekenschap af te leggen van het belang van de verbeelding. In een roman die ondanks alle gemis en geweld het leven uitbundig viert.<\/p>\n

Kun je het een schrijver kwalijk nemen dat hij die geteisterde gebieden ervaart als Fundgrube, waaruit hij alleen materiaal plukt uit hyperindividualistisch motief? Zonder het toevallige ‘project’ J. was Manja immers nooit naar Bosni\u00eb gegaan. En daar wordt ze, eindelijk, schrijver. Want: ‘Wat niet in de boeken is, is niet in de wereld.’<\/p>\n

Manon Uphoff, De spelers, De Bezige Bij, 252 p., \u20ac 17,50<\/i><\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Veel gemis, seks en geweld in \u2018De spelers\u2019 van Manon Uphoff. En een verfrissend geluid tegen oer-Hollands moralisme.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":278693,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[95,97,177],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Jeroen Vullings","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/89303"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=89303"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/89303\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Jeroen Vullings","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media\/278693"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=89303"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=89303"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=89303"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}