Portret \/ Magnus Carlsen<\/p>\n
Kort na de jaarwisseling stapte Garry Kasparov, door velen gezien als de beste schaker ooit, samen met de negentienjarige Magnus Carlsen op het vliegtuig naar Marrakech. Daar zou de ex-wereldkampioen de jonge Noor voorbereiden op het Corus-toernooi in Wijk aan Zee, een van de belangrijkste schaaktoernooien ter wereld, dat zaterdag begint. Vijf jaar geleden be\u00ebindigde Kasparov zijn schaakcarri\u00e8re om de Russische politiek in te gaan. Ondanks lucratieve aanbiedingen keerde hij niet meer terug in de schaakarena. De schaakwereld was dan ook volkomen verrast toen in september vorig jaar bekend werd dat Kasparov al een jaar lang het supertalent Carlsen aan het trainen was. Doel: Magnus Carlsen in 2010 de beste van de wereld maken. Dat zou nog sneller gaan dan gepland. Een kleine maand later, op 10 oktober, won hij het Pearl Spring-toernooi in Nanjing. Op de foto’s van de prijsuitreiking lijkt hij niet erg op zijn gemak. Kwam het door de cheque van tachtigduizend euro die hij vasthield? Of door het traditionele Chinese gewaad dat hij droeg? Of realiseerde Carlsen zich dat hij zojuist als tiener de eerste plaats op de wereldranglijst had veroverd?<\/p>\n
Strak maatpak<\/p>\n
Tijdens schaaktoernooien maakt Magnus Carlsen, een mooie jongen van het type Matt Damon, vaak een vermoeide indruk. Terwijl een partij bezig is, zit hij onrustig op zijn stoel. Een stukje lopen biedt dan uitkomst. Halverwege de strekronde staart hij naar de partijen op de grote monitor. Steunend op \u00e9\u00e9n been, een hand half in een broekzak, de andere op zijn onderrug en het hoofd verveeld naar beneden. Vervolgens keert hij terug naar zijn partij waar hij ondertussen een vernietigende aanval heeft ingezet.<\/p>\n
Tot voor kort praatte Carlsen niet graag met journalisten. In televisie-interviews zag je een tiener die dromerig voor zich uit staarde, weinig oogcontact zocht met zijn gesprekspartner en soms lange ongemakkelijke stiltes liet vallen. Af en toe keek hij ineens opzij, afgeleid misschien door de gedachten in zijn hoofd, om vervolgens met een fronsende blik en getuite lippen terug te keren naar het gesprek. Je merkte dat interviewers moeite hadden met zijn stugge, raadselachtige karakter. In een recent interview met Time corrigeerde een Carlsen ge\u00efrriteerd het scheve beeld dat de buitenwereld mogelijk van hem heeft: ‘Ik ben niet een of andere freak. Ik ben misschien erg goed in schaken, maar verder ben ik net als ieder ander.’<\/p>\n
Aan zijn imago wordt duidelijk gesleuteld: Magnus Carlsen verschijnt tegenwoordig dankzij sponsors in een strak maatpak op toernooien. Op persconferenties zit een zelfverzekerde jongen die er met humor in slaagt om het publiek op zijn hand te krijgen. Tijdens zijn laatste toernooi in Engeland waren de organisatoren zo gecharmeerd van de tiener dat er voor de grap gedreigd werd met inbeslagname van zijn paspoort: ‘We’d like to keep him.’<\/p>\n
Atomen<\/p>\n
Magnus’ vader Henrik heeft zijn werk als IT-consultant verruild voor de functie van schaakmanager en ziet erop toe dat Magnus genoeg slaapt, gezond eet en genoeg beweging krijgt. Ook laat hij hem vaker de media te woord staan. Maar toen het populaire Amerikaanse televisieprogramma 60 Minutes belde, verwees Henrik hen naar een later tijdstip, de familie was aan het eten. Hij hecht eraan, zegt hij als we hem bellen, dat zijn zoon een min of meer normaal bestaan kan leiden. ‘Magnus heeft bepaalde kenmerken die door anderen wellicht als abnormaal worden gezien,’ vertelt vader Carlsen. ‘Maar hij is gelukkig bedeeld met de juiste karaktereigenschappen om daarmee om te gaan.’<\/p>\n
Journaliste Marije Randewijk stelde twee jaar geleden de vraag of Magnus een normaal wonderkind was of toch niet helemaal. Na een middag met hem te zijn opgetrokken, schreef ze in haar reportage in het schaakblad Matten: ‘Carlsen kan honderd keer beweren dat hij gelukkig en gezond is, men gelooft het toch niet. Genie\u00ebn horen volgens de algemene opvatting niet opgewekt en blij te zijn. Ze moeten zich gekweld voelen door hun eigen verwachtingen en hun talent als een last beschouwen. Radeloosheid en zelfdestructie zijn vaak hun belangrijkste karaktertrekken.’<\/p>\n
Een geest belasten met een spel dat qua mogelijkheden het aantal atomen in het universum evenaart, dat is ook bijna vragen om problemen. ‘Ik zie mijzelf niet gek worden,’ zei Magnus daar in Time over. ‘Het is gemakkelijk om bezeten te raken van schaken, maar ik heb die obsessie niet.’<\/p>\n
Henrik Carlsen herinnert zich dat zijn zoon vroeger urenlang in gedachten kon verzinken. Op een nacht lag Magnus met open ogen in bed, niet in staat om te slapen omdat hij in zijn hoofd nog steeds met lego aan het bouwen was. Henrik: ‘Op dat moment wist ik dat het iets bijzonders was, en tegelijkertijd iets gevaarlijks. Het moest ook niet te ver gaan.’<\/p>\n
De vader lijkt opgelucht dat zijn zoon iets heeft gevonden waarin hij zijn ‘intellectuele nieuwsgierigheid’ en ‘competitieve instinct’ kwijt kan. ‘Magnus was iemand die al vanaf zijn vijfde de behoefte had om ergens in te duiken. Hij voerde graag wiskundige berekeningen uit in zijn hoofd. Tot hij voor het eerst naar school ging, was hij daar echt goed in. Maar in de klas had hij nooit uitdagingen en daardoor verloor hij zijn interesses – tegen de tijd dat hij van de basisschool kwam, was hij duidelijk achteruit gegaan. Gelukkig heeft het schaken zijn talenten kunnen stimuleren, anders was hij zich erg gaan vervelen.’<\/p>\n
Plaaggeest<\/p>\n
Dirk Jan ten Geuzendam, hoofdredacteur van het schaakblad New In Chess, heeft heel wat talenten voorbij zien komen. ‘Maar,’ zegt hij, ‘Magnus is de enige die hetzelfde losmaakt als Garry Kasparov indertijd. Dat je eigenlijk alles van hem wilde weten, dat je alle partijen van hem wilde zien. Bij Kasparov wist je gewoon dat hij wereldkampioen zou worden. Dat gevoel heb ik ook bij Magnus: dit is er weer eentje.’<\/p>\n
Carlsen staat erom bekend dat hij een fantastisch stellingsgevoel heeft: hij voelt aan waar stukken thuishoren. Een beginner kijkt naar het ene deel van de stelling en begint daar op te rekenen, een sterkere speler heeft dat al lang gezien. Vaak verbaast Carlsen spelers en schaakcommentatoren door een zet te spelen waar niemand aan had gedacht. ‘Het is moeilijk te verklaren,’ zei hij daarover. ‘Soms voelt een zet goed.’<\/p>\n
Internationaal meester en schrijver Hans B\u00f6hm ziet nog een andere kracht in de Noor. ‘Magnus gaat r\u00fccksichtslos het gevecht aan en heeft voor niemand ontzag. Hij mijdt remisevarianten en zoekt echt de randjes op van wat mogelijk is. Dat is ook de grootste waarde van de samenwerking met Kasparov: die heeft hem zo veel zelfvertrouwen gegeven.’<\/p>\n
Nadat Kasparov vijf jaar geleden bekend had gemaakt dat hij zou stoppen met schaken, klonk een zucht van opluchting bij de concurrentie. Kasparov was voor velen een plaaggeest tegen wie je bij voorbaat kansloos was. ‘Voor jongens als Anand, Leko en Topalov is het psychologisch heel vervelend dat Kasparov nu de trainer is van Carlsen,’ vertelt Loek van Wely, zesvoudig Nederlands kampioen. ‘Ze hebben het gevoel dat ze eigenlijk tegen Kasparov spelen, een soort onzichtbare tegenstander.’ Ten Geuzendam van New In Chess: ‘Kasparov heeft een enorme ervaring in het uitzoeken van het juiste wapen tegen een bepaalde schaker.’<\/p>\n
Carlsen speelt graag met risico, zelfs tegen de toppers. Soms schiet hij daarin door en dan moet hij aan de noodrem trekken, bijvoorbeeld in zijn partij tegen de Chinees Wang Yue tijdens de Schaak Olympiade in Dresden 2008. Yue koos met wit voor een remise-achtige variant. Carlsen wilde toch op winst spelen, maar onderschatte de tegenaanval van de Chinees en stond met twee pionnen minder al snel in een verloren positie.<\/p>\n
Carlsen legde zijn ellebogen op tafel, het hoofd stevig geklemd tussen twee handen, en begon te denken over een uitweg. Yue zat ontspannen achterover, al zeker van de overwinning. Op dat moment liet Carlsen zijn vingers in slowmotion naar het bord zakken. Even stokte zijn beweging om zich nog een keer te vergewissen van de juistheid van de beoogde zet, om tenslotte zijn toren op h6 te zetten. Tien zetten later moest een verbijsterde Yue alsnog een remise-aanbod accepteren.<\/p>\n
Verstrooid<\/p>\n
Magnus Carlsen groeide samen met zijn drie zussen op in Lommedalen, een dorp net buiten Oslo. Vader Carlsen had een eigen IT-consultancy bedrijf en zijn vrouw Sigrun was chemisch ingenieur. Al snel na zijn geboorte in november 1990 werd duidelijk dat Magnus over uitzonderlijke analytische kwaliteiten beschikte. Voor zijn tweede maakte hij legpuzzels van vijftig stukjes, ingewikkelde lego-constructies volgden op zijn vierde. Ook bleek Magnus een fotografisch geheugen te hebben.<\/p>\n
Dirk Jan ten Geuzendam herinnert zich dat hij Magnus op zijn dertiende een cadeau gaf. ‘Hij had kort daarvoor goed gespeeld in Nederland en ik gaf hem een boek van Garry Kasparov. Magnus vond het geweldig. Zonder bord of schaakstukken bestudeerde hij een bepaalde opening en die onthield hij gewoon om hem de volgende dag op het toernooi te spelen.’<\/p>\n
Tegelijkertijd kan Carlsen zoals de meeste schakers op het hilarische af verstrooid zijn. Toen een journalist Magnus bij wijze van grap de vraag stelde: ‘Hoeveel jassen ben je tijdens dit toernooi al verloren?’ dacht hij even na en antwoordde vervolgens heel serieus: ‘Schakers zijn er berucht om dat ze dingen vergeten en ik ben geen uitzondering. Gelukkig zijn er een hoop aardige mensen die mij helpen te herinneren wat ik vergeet.’<\/p>\n
Dat hij is gaan schaken is aan zijn oudere zus Ellen te danken. Vader Carlsen, een verdienstelijk schaker, probeerde weliswaar zijn hobby aan de kinderen door te geven, maar de vijfjarige Magnus toonde weinig interesse voor het ‘veel te langzame spel’. Pas drie jaar later, nadat Ellen serieus begon met spelen, wilde Magnus het ook leren. Op zijn achtste daagde hij zijn zus uit en won. Later zou hij opbiechten: ‘Ik wilde haar echt verslaan, dat was mijn eerste doel.’<\/p>\n
Niemand die op dat moment kon vermoeden dat Carlsen vijf jaar later schaakgrootmeester zou zijn. De schaakprestaties die volgden hadden de eerste tijd weinig van doen met het roemruchte ‘sociale experiment’ van de Hongaarse familie Polg\u00e1r. De Polg\u00e1rs wilden bewijzen dat iemand die gezond is van lijf en leden tot de wereldtop kan behoren, ongeacht de discipline. Een kind wordt geboren als een tabula rasa, een onbeschreven blad: volgens pedagoog en psycholoog L\u00e1szl\u00f3 Polg\u00e1r is talent geen erfelijke eigenschap, maar kan aan ieder kind worden bijgebracht. Hij haalde zijn dochters van school en voedde ze samen met zijn vrouw Klara thuis op.<\/p>\n
Judit, de jongste van het trio, werd de meest briljante. In 1991 werd ze op vijftienjarige leeftijd de jongste grootmeester aller tijden, een record dat drie\u00ebndertig jaar in handen was geweest van Bobby Fischer. Hoewel Henrik en zijn vrouw hun kinderen ook een jaar zelf hebben onderwezen, is er een groot verschil met de Polg\u00e1rs. Henrik: ‘We hebben Magnus nooit gedwongen om te schaken, het is altijd z\u00edjn keuze geweest. Mijn vrouw en ik hebben hem juist aangemoedigd om een studie te doen en te kiezen voor een gebalanceerd leven.’ Toen hij op zijn negende schaaktoernooien leuk begon te vinden, hebben we geprobeerd om hem niet te veel in de weg te lopen.’<\/p>\n
Huilen<\/p>\n
De negenjarige Magnus schaakte pas een half jaar in toernooien toen de zesvoudig Noors schaakkampioen en achtvoudig voetbalinternational Simen Agdestein hem leerde kennen. ‘Ik stond aan het begin van mijn carri\u00e8re als schaakcoach,’ vertelt Agdestein. In Gausdal, het schaakmekka van Noorwegen, viel Magnus op doordat hij het een pupil van hem knap lastig maakte. Agdestein: ‘Het was meteen duidelijk dat hij een groot talent was.’ De schaakcoach en Henrik kenden elkaar van de schaakclub en bovendien woonde het gezin Carlsen vlak bij het Noors College van Topsporters waar Agdestein als schaaktrainer werkt. Agdestein: ‘Ik stelde voor dat Magnus ging trainen met de voormalig Noorse jeugdkampioen Torbj\u00f8rn Hansen.’ Al gauw haastte Hansen zich naar Agdestein met het verzoek om de training over te nemen. De leerling werd te goed voor hem. ‘Het waren goede trainingsessies,’ zegt Agdestein, ‘maar het meeste heeft hij zelf gedaan. Terwijl leeftijdgenootjes buiten lol maakten, lag Magnus op zijn bed zware Engelse schaakboeken te lezen.’<\/p>\n
Magnus maakte snel vorderingen en op zijn twaalfde was hij ‘internationaal meester’, als jongste schaker ooit. Niet veel later besloten Henrik en zijn vrouw een sabbatical te nemen. Ze wilden de kinderen de wereld laten zien en de schaakontwikkeling van hun zoon stimuleren. Ze verhuurden het huis, verkochten een van de auto’s en alles wat ze nodig hadden werd in een grijze, negen jaar oude Hyundai H100 gestouwd. Aan de hand van de schaakagenda voerde de route langs Denemarken, Duitsland, Itali\u00eb, de Balkan, Griekenland, Hongarije en ook naar Nederland, waar Carlsen in 2004 tijdens het Corus-toernooi definitief bekend werd bij een groot schaakpubliek.<\/p>\n
‘Ik kreeg dat jaar van veel mensen de tip om hem uit te nodigen,’ vertelt Jeroen van den Berg, directeur van het Corus-toernooi, ‘maar het toernooi zat al vol. De Magnus-fanclub werd toen erg ongerust, maar uiteindelijk lukte het. Ik kan mij nog herinneren dat er een heel klein mannetje binnenkwam, hij had nog niet eens de baard in de keel. Hij verloor in het toernooi \u00e9\u00e9n partij en barstte toen in huilen uit. Toen merkte je dat hij echt nog een kind was.’ Ondanks die nederlaag was het een schitterend toernooi voor de dertienjarige Carlsen. Grootmeester Jan Smeets speelde in dezelfde groep remise tegen Magnus: ‘Hij speelde heel natuurlijk. Sommige talenten zijn goed in tactiek en trucs, maar hij beheerste alle onderdelen. Het ging hem heel gemakkelijk af.’<\/p>\n
Het imponerende spel van de puber onderscheidde zich door scherpe varianten met elegante combinaties en gewaagde stukoffers. Het bleef niet lang onopgemerkt: soms stonden er honderd mensen bij de tafel van Magnus, op hun tenen om een glimp op te vangen van de actie die zich op het bord ontvouwde.<\/p>\n
In de voorlaatste ronde speelde Magnus tegen de Fries Sipke Ernst. Beiden hadden negen punten uit elf ronden. Een voorzichtige remise om wat prijzengeld veilig te stellen is gebruikelijk, maar de Noor zou een ‘kunstwerk’ op het bord brengen dat hem beroemd maakte (zie diagram).<\/p>\n
Het kunstwerk leverde Magnus de publieksprijs voor ‘meest briljante partij’ op. Dankzij een remise tegen Jan Smeets wist hij bovendien het toernooi te winnen \u00e9n zijn eerste grootmeesternorm te bereiken. Na Wijk aan Zee werd Magnus Carlsen door de Washington Post de ‘Mozart van het schaken’ genoemd en op 26 april 2004 werd hij de jongste schaakgrootmeester ter wereld. Agdestein zou later in zijn biografie over Magnus Carlsen schrijven: ‘Dat is zoiets als een dertienjarige die de Nobelprijs voor Scheikunde wint.’<\/p>\n
Hongerig<\/p>\n
De houdbaarheidsdatum van zijn record bleek beperkt: inmiddels zijn Sergey Karjakin en Parimarjan Negi hem voorbij gegaan. Geholpen door het internet en sterkere schaakcomputers worden grootmeesters steeds jonger. Waar je vroeger Russisch moest leren om de geheimen van de Sovjetmeesters te ontfutselen, zijn de gespeelde partijen van tegenwoordig nog dezelfde week op het web te vinden. Op zijn zestiende vertelde Carlsen in een interview: ‘Ik was niet echt blij toen Negi vier dagen eerder dan ik de grootmeestertitel behaalde. Maar ik weet ook wel dat het belangrijker is om mezelf over tien jaar echt met die jongens te vergelijken.’<\/p>\n
Drie jaar later heeft Carlsen een Elo-rating van 2810 (zie kader) en is de tussenstand op zijn minst veelbelovend te noemen. Sinds Kasparov zich terugtrok werd de nummer \u00e9\u00e9n positie veelal uitgewisseld tussen usual suspects zoals Anand, Topalov en Kramnik. De verwachting is dat dit met Magnus Carlsen gaat veranderen.<\/p>\n
Hij heeft zijn leeftijd mee, is fysiek sterk, maar bovenal is hij hongerig naar succes. Wat zijn tegenstanders ook angst zal inboezemen, is dat Magnus schaken tot voor kort als een hobby zag. ‘Pas door de samenwerking met Kasparov ben ik mij gaan realiseren hoe belangrijk discipline is,’ vertelde de Noor kort na de bekendmaking van hun samenwerking. Tijdens langere trainingsessies zien de twee elkaar in Kasparovs vakantiehuis in Kroati\u00eb of ze gaan samen naar Marokko. Tussen de verschillende partijen skypen ze meerdere malen per dag, om een partij te analyseren of de volgende voor te bereiden.<\/p>\n
Kasparov, die in een interview zei over de grootste schaakdatabase te beschikken en nog wel wat ‘verse idee\u00ebn’ heeft waar hij zelf nooit aan is toegekomen, denkt dat het voor de Noor een mooie kans is om te ‘leren werken’. ‘Dat is het laatste ingredi\u00ebnt dat hij nodig heeft om zich van een plaats in de schaakgeschiedenis te verzekeren.’<\/p>\n
Simen Agdestein ziet dat wel gebeuren: ‘Een speler als Magnus kom je \u00e9\u00e9n keer in de duizend jaar tegen.’ En twee jaar geleden schreef The New York Times: ‘Een speler kan een tijdvak defini\u00ebren: de jaren zestig en zeventig behoorden aan Bobby Fischer, in de jaren tachtig en negentig domineerde Kasparov. De komende periode kan de geschiedenis ingaan als het Magnus-tijdperk.’<\/p>\n
Zover is het nog niet: dat Carlsen sinds 1 januari de wereldranglijst aanvoert, is een begin, maar om zijn heerschappij te vestigen moet hij wereldkampioen worden. Tijdens de vorige kandidatenmatch in 2007, waar Carlsen in de eerste ronde werd uitgeschakeld, werd hem gevraagd naar zijn ambities. De Noor ontspande zich, leunde achterover, gniffelde wat, streek met zijn handen onrustig over zijn overhemd en antwoordde vervolgens aarzelend: ‘Jullie moeten niet verwachten dat ik wereldkampioen word.’ Om er na een korte onderbreking met een onverholen glimlach aan toe te voegen: ‘Maar het kan zomaar gebeuren.’<\/p>\n
Wereldranglijst<\/p>\n
Het niveau van iedere speler wordt uitgedrukt in een Elo-rating, bedacht door de Hongaarse wiskundige Arpad Elo. De Elo-rating van alle bekende spelers wordt elke twee maanden bijgesteld door de wereldschaakbond FIDE. Een ongetrainde clubspeler heeft een rating tussen de 500 en 1500, een grootmeester begint bij 2500. Magnus Carlsen heeft een rating van 2810 en staat daarmee eerste op de wereldranglijst. De hoogste rating ooit staat op naam van Garry Kasparov, die in juli 1999 2851 punten scoorde. De gevaarlijkste concurrenten van Magnus Carlsen tijdens het Corus-toernooi dat aanstaande zaterdag in Wijk aan Zee begint, zijn Viswanathan Anand (3de op de Elo-lijst), Vladimir Kramnik (4de), Vassily Ivanchuk (8ste), Sergey Karjakin (21ste) en Hikaru Nakamura (28ste).<\/p>\n
Kunstwerk<\/p>\n
Carlsen – Ernst, Wijk aan Zee 2004. De positie na Df5-d7. Een zogeheten ‘epaulettenmat’, waarbij de twee parallelle vluchtwegen van de koning worden geblokkeerd door zijn eigen stukken. ‘Uiterst pijnlijk’, zoals een commentator toelichtte.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Schaker Magnus Carlsen is volwassen geworden. De negentienjarige Noor is klaar om de macht over te nemen in de schaakwereld. \u2018Na Fischer en Kasparov wordt dit het tijdperk-Magnus.\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[1271],"acf":[],"author_name":"Youri van Vliet","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/87095"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=87095"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/87095\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Youri van Vliet","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=87095"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=87095"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=87095"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}